अध्याय 40: परीक्षित द्वारा मौनी शमीक का अपमान

जरत्कारुरिति ख्यातो यस्त्वया सूतनन्दन ।
इच्छामि तदहं श्रोतुं ऋषेस्तस्य महात्मनः

jaratkāruriti khyāto yastvayā sūtanandana |
icchāmi tadahaṃ śrotuṃ ṛṣestasya mahātmanaḥ

किं कारणं जरत्कारोर्नामैतत्प्रथितं भुवि ।
जरत्कारुनिरुक्तिं त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

kiṃ kāraṇaṃ jaratkārornāmaitatprathitaṃ bhuvi |
jaratkāruniruktiṃ tvaṃ yathāvadvaktumarhasi

जरेति क्षयमाहुर्वै दारुणं कारुसंज्ञितम् ।
शरीरं कारु तस्यासीत्तत्स धीमाञ्शनैःशनैः

jareti kṣayamāhurvai dāruṇaṃ kārusaṃjñitam |
śarīraṃ kāru tasyāsīttatsa dhīmāñśanaiḥśanaiḥ

क्षपयामास तीव्रेण तपसेत्यत उच्यते ।
जरत्कारुरिति ब्रह्मन्वासुकेर्भगिनी तथा

kṣapayāmāsa tīvreṇa tapasetyata ucyate |
jaratkāruriti brahmanvāsukerbhaginī tathā

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा शौनकः प्राहसत्तदा ।
उग्रश्रवसमामन्त्र्य उपपन्नमिति ब्रुवन्

evamuktastu dharmātmā śaunakaḥ prāhasattadā |
ugraśravasamāmantrya upapannamiti bruvan

उक्तं नाम यथा पूर्वं सर्वं तच्छ्रुतवानहम् ।
यथा तु जातो ह्यास्तीक एतदिच्छामि वेदितुम् ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सौतिः प्रोवाच शास्त्रतः

uktaṃ nāma yathā pūrvaṃ sarvaṃ tacchrutavānaham |
yathā tu jāto hyāstīka etadicchāmi veditum |
tacchrutvā vacanaṃ tasya sautiḥ provāca śāstrataḥ

संदिश्य पन्नगान्सर्वान्वासुकिः सुसमाहितः ।
स्वसारमुद्यम्य तदा जरत्कारुमृषिं प्रति

saṃdiśya pannagānsarvānvāsukiḥ susamāhitaḥ |
svasāramudyamya tadā jaratkārumṛṣiṃ prati

अथ कालस्य महतः स मुनिः संशितव्रतः ।
तपस्यभिरतो धीमान्स दारान्नाभ्यकाङ्क्षत

atha kālasya mahataḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ |
tapasyabhirato dhīmānsa dārānnābhyakāṅkṣata

स तूर्ध्वरेतास्तपसि प्रसक्तः
स्वाध्यायवान्वीतभयः कृतात्मा ।
चचार सर्वां पृथिवीं महात्मा
न चापि दारान्मनसाध्यकाङ्क्षत्

sa tūrdhvaretāstapasi prasaktaḥ
svādhyāyavānvītabhayaḥ kṛtātmā |
cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā
na cāpi dārānmanasādhyakāṅkṣat

ततोऽपरस्मिन्संप्राप्ते काले कस्मिंश्चिदेव तु ।
परिक्षिन्नाम राजासीद्ब्रह्मन्कौरववंशजः

tato'parasminsaṃprāpte kāle kasmiṃścideva tu |
parikṣinnāma rājāsīdbrahmankauravavaṃśajaḥ

यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि ।
बभूव मृगयाशीलः पुरास्य प्रपितामहः

yathā pāṇḍurmahābāhurdhanurdharavaro yudhi |
babhūva mṛgayāśīlaḥ purāsya prapitāmahaḥ

तथा विख्यातवाँल्लोके परीक्षिदभिमन्युजः ।
मृगान्विध्यन्वराहांश्च तरक्षून्महिषांस्तथा ।
अन्यांश्च विविधान्वन्यांश्चचार पृथिवीपतिः

tathā vikhyātavām̐lloke parīkṣidabhimanyujaḥ |
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca tarakṣūnmahiṣāṃstathā |
anyāṃśca vividhānvanyāṃścacāra pṛthivīpatiḥ

स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा बाणेनानतपर्वणा ।
पृष्ठतो धनुरादाय ससार गहने वने

sa kadācinmṛgaṃ viddhvā bāṇenānataparvaṇā |
pṛṣṭhato dhanurādāya sasāra gahane vane

यथैव भगवान्रुद्रो विद्ध्वा यज्ञमृगं दिवि ।
अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः पर्यन्वेष्टुमितस्ततः

yathaiva bhagavānrudro viddhvā yajñamṛgaṃ divi |
anvagacchaddhanuṣpāṇiḥ paryanveṣṭumitastataḥ

न हि तेन मृगो विद्धो जीवन्गच्छति वै वने ।
पूर्वरूपं तु तत्तूर्णं तस्यासीत्स्वर्गतिं प्रति

na hi tena mṛgo viddho jīvangacchati vai vane |
pūrvarūpaṃ tu tattūrṇaṃ tasyāsītsvargatiṃ prati

परिक्षितो नरेन्द्रस्य विद्धो यन्नष्टवान्मृगः ।
दूरं चापहृतस्तेन मृगेण स महीपतिः

parikṣito narendrasya viddho yannaṣṭavānmṛgaḥ |
dūraṃ cāpahṛtastena mṛgeṇa sa mahīpatiḥ

परिश्रान्तः पिपासार्त आससाद मुनिं वने ।
गवां प्रचारेष्वासीनं वत्सानां मुखनिःसृतम्

pariśrāntaḥ pipāsārta āsasāda muniṃ vane |
gavāṃ pracāreṣvāsīnaṃ vatsānāṃ mukhaniḥsṛtam

भूयिष्ठमुपयुञ्जानं फेनमापिबतां पयः ।
तमभिद्रुत्य वेगेन स राजा संशितव्रतम्

bhūyiṣṭhamupayuñjānaṃ phenamāpibatāṃ payaḥ |
tamabhidrutya vegena sa rājā saṃśitavratam

अपृच्छद्धनुरुद्यम्य तं मुनिं क्षुच्छ्रमान्वितः ।
भोभो ब्रह्मन्नहं राजा परीक्षिदभिमन्युजः

apṛcchaddhanurudyamya taṃ muniṃ kṣucchramānvitaḥ |
bhobho brahmannahaṃ rājā parīkṣidabhimanyujaḥ

मया विद्धो मृगो नष्टः कच्चित्तं दृष्टवानसि ।
स मुनिस्तं तु नोवाच किंचिन्मौनव्रते स्थितः

mayā viddho mṛgo naṣṭaḥ kaccittaṃ dṛṣṭavānasi |
sa munistaṃ tu novāca kiṃcinmaunavrate sthitaḥ

तस्य स्कन्धे मृतं सर्पं क्रुद्धो राजा समासजत् ।
समुत्क्षिप्य धनुष्कोट्या स चैनं समुपैक्षत

tasya skandhe mṛtaṃ sarpaṃ kruddho rājā samāsajat |
samutkṣipya dhanuṣkoṭyā sa cainaṃ samupaikṣata

न स किंचिदुवाचैनं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
स राजा क्रोधमुत्सृज्य व्यथितस्तं तथागतम् ।
दृष्ट्वा जगाम नगरमृषिस्त्वासीत्तथैव सः

na sa kiṃciduvācainaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
sa rājā krodhamutsṛjya vyathitastaṃ tathāgatam |
dṛṣṭvā jagāma nagaramṛṣistvāsīttathaiva saḥ

न हि तं राजशार्दूलं क्षमाशीलो महामुनिः ।
स्वधर्मनिरतं भूपं समाक्षिप्तोऽप्यधर्षयत्

na hi taṃ rājaśārdūlaṃ kṣamāśīlo mahāmuniḥ |
svadharmanirataṃ bhūpaṃ samākṣipto'pyadharṣayat

न हि तं राजशार्दूलस्तथा धर्मपरायणम् ।
जानाति भरतश्रेष्ठस्तत एनमधर्षयत्

na hi taṃ rājaśārdūlastathā dharmaparāyaṇam |
jānāti bharataśreṣṭhastata enamadharṣayat

तरुणस्तस्य पुत्रोऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः ।
शृङ्गी नाम महाक्रोधो दुष्पसादोमहाव्रतः

taruṇastasya putro'bhūttigmatejā mahātapāḥ |
śṛṅgī nāma mahākrodho duṣpasādomahāvrataḥ

स देवं परमासीनं सर्वभूतहिते रतम् ।
ब्रह्माणमुपतस्थे वै काले काले सुंसयतः

sa devaṃ paramāsīnaṃ sarvabhūtahite ratam |
brahmāṇamupatasthe vai kāle kāle suṃsayataḥ

सतेन समनुज्ञातो ब्रह्मणा गृहमेयिवान् ।
सख्योक्तः क्रीडमानेन स तत्र हसता किल

satena samanujñāto brahmaṇā gṛhameyivān |
sakhyoktaḥ krīḍamānena sa tatra hasatā kila

संरम्भात्कोपनोऽतीव विषकल्पो मुनेः सुतः ।
उद्दिश्य पितरं तस्य यच्छ्रुत्वा रोषमाहरत् ।
ऋषिपुत्रेण नर्मार्थे कृशेन द्विजसत्तम

saṃrambhātkopano'tīva viṣakalpo muneḥ sutaḥ |
uddiśya pitaraṃ tasya yacchrutvā roṣamāharat |
ṛṣiputreṇa narmārthe kṛśena dvijasattama

तेजस्विनस्तव पिता तथैव च तपस्विनः ।
शवं स्कन्धेन वहति मा शृङ्गिन्गर्वितो भव

tejasvinastava pitā tathaiva ca tapasvinaḥ |
śavaṃ skandhena vahati mā śṛṅgingarvito bhava

व्याहरत्स्वृषिपुत्रेषु मा स्म किंचिद्वचो वद ।
अस्मद्विधेषु सिद्धेषु ब्रह्मवित्सु तपस्विषु

vyāharatsvṛṣiputreṣu mā sma kiṃcidvaco vada |
asmadvidheṣu siddheṣu brahmavitsu tapasviṣu

क्व ते पुरुषमानित्वं क्व ते वाचस्तथाविधाः ।
दर्पजाः पितरं द्रष्टा यस्त्वं शवधरं तथा

kva te puruṣamānitvaṃ kva te vācastathāvidhāḥ |
darpajāḥ pitaraṃ draṣṭā yastvaṃ śavadharaṃ tathā

पित्रा च तव तत्कर्म नानुरूपमिवात्मनः ।
कृतं मुनिजनश्रेष्ठ येनाहं भृशदुःखितः

pitrā ca tava tatkarma nānurūpamivātmanaḥ |
kṛtaṃ munijanaśreṣṭha yenāhaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ