अध्याय 36: शेषनाग पृथ्वी को धारण करते हैं

आख्याता भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः ।
शापं तं तेऽभिविज्ञाय कृतवन्तः किमुत्तरम्

ākhyātā bhujagāstāta vīryavanto durāsadāḥ |
śāpaṃ taṃ te'bhivijñāya kṛtavantaḥ kimuttaram

तेषां तु भगवाञ्छेषः कद्रूं त्यक्त्वा महायशाः ।
उग्रं तपः समातस्थे वायुभक्षो यतव्रतः

teṣāṃ tu bhagavāñcheṣaḥ kadrūṃ tyaktvā mahāyaśāḥ |
ugraṃ tapaḥ samātasthe vāyubhakṣo yatavrataḥ

गन्धमादनमासाद्य बदर्यां च तपोरतः ।
गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे

gandhamādanamāsādya badaryāṃ ca taporataḥ |
gokarṇe puṣkarāraṇye tathā himavatastaṭe

तेषु तेषु च पुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च ।
एकान्तशीलो नियतः सततं विजितेन्द्रियः

teṣu teṣu ca puṇyeṣu tīrtheṣvāyataneṣu ca |
ekāntaśīlo niyataḥ satataṃ vijitendriyaḥ

तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः ।
संशुष्कमांसत्वक्स्नायुं जटाचीरधरं मुनिम्

tapyamānaṃ tapo ghoraṃ taṃ dadarśa pitāmahaḥ |
saṃśuṣkamāṃsatvaksnāyuṃ jaṭācīradharaṃ munim

तमब्रवीत्सत्यधृतिं तप्यमानं पितामहः ।
किमिदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति वै कुरु

tamabravītsatyadhṛtiṃ tapyamānaṃ pitāmahaḥ |
kimidaṃ kuruṣe śeṣa prajānāṃ svasti vai kuru

त्वं हि तीव्रेण तपसा प्रजास्तापयसेऽनघ ।
ब्रूहि कामं च मे शेष यस्ते हृदि व्यवस्थितः

tvaṃ hi tīvreṇa tapasā prajāstāpayase'nagha |
brūhi kāmaṃ ca me śeṣa yaste hṛdi vyavasthitaḥ

सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः ।
सह तैर्नोत्सहे वस्तुं तद्भवाननुमन्यताम्

sodaryā mama sarve hi bhrātaro mandacetasaḥ |
saha tairnotsahe vastuṃ tadbhavānanumanyatām

अभ्यसूयन्ति सततं परस्परममित्रवत् ।
ततोऽहं तप आतिष्ठे नैतन्पश्येयमित्युत

abhyasūyanti satataṃ parasparamamitravat |
tato'haṃ tapa ātiṣṭhe naitanpaśyeyamityuta

न मर्षयन्ति ससुतां सततं विनतां च ते ।
अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयोऽन्तरिक्षगः

na marṣayanti sasutāṃ satataṃ vinatāṃ ca te |
asmākaṃ cāparo bhrātā vainateyo'ntarikṣagaḥ

तं च द्विषन्ति सततं स चापि बलवत्तरः ।
वरप्रदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः

taṃ ca dviṣanti satataṃ sa cāpi balavattaraḥ |
varapradānātsa pituḥ kaśyapasya mahātmanaḥ

सोऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम् ।
कथं मे प्रेत्यभावेऽपि न तैः स्यात्सह सङ्गमः

so'haṃ tapaḥ samāsthāya mokṣyāmīdaṃ kalevaram |
kathaṃ me pretyabhāve'pi na taiḥ syātsaha saṅgamaḥ

तमेवं वादिनं शेषं पितामह उवाच ह ।
जानामि शेष सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम्

tamevaṃ vādinaṃ śeṣaṃ pitāmaha uvāca ha |
jānāmi śeṣa sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ te viceṣṭitam

मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रातॄणां ते महद्भयम् ।
कृतोऽत्र परिहारश्च पूर्वमेव भुजङ्गम

mātuścāpyaparādhādvai bhrātṝṇāṃ te mahadbhayam |
kṛto'tra parihāraśca pūrvameva bhujaṅgama

भ्रातॄणां तव सर्वेषां न शोकं कर्तुमर्हसि ।
वृणीष्व च वरं मत्तः शेष यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्

bhrātṝṇāṃ tava sarveṣāṃ na śokaṃ kartumarhasi |
vṛṇīṣva ca varaṃ mattaḥ śeṣa yatte'bhikāṅkṣitam

दास्यामि हि वरं तेऽद्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि ।
दिष्ट्या बुद्धिश्च ते धर्मे निविष्टा पन्नगोत्तम ।
भूयो भूयश्च ते बुद्धिर्धर्मे भवतु सुस्थिरा

dāsyāmi hi varaṃ te'dya prītirme paramā tvayi |
diṣṭyā buddhiśca te dharme niviṣṭā pannagottama |
bhūyo bhūyaśca te buddhirdharme bhavatu susthirā

एष एव वरो देव काङ्क्षितो मे पितामह ।
धर्मे मे रमतां बुद्धिः शमे तपसि चेश्वर

eṣa eva varo deva kāṅkṣito me pitāmaha |
dharme me ramatāṃ buddhiḥ śame tapasi ceśvara

प्रीतोऽस्म्यनेन ते शेष दमेन च शमेन च ।
त्वया त्विदं वचः कार्यं मन्नियोगात्प्रजाहितम्

prīto'smyanena te śeṣa damena ca śamena ca |
tvayā tvidaṃ vacaḥ kāryaṃ manniyogātprajāhitam

इमां महीं शैलवनोपपन्नां
ससागरग्रामविहारपत्तनाम्
त्वं शेष सम्यक् चलितां यथाव-
त्संगृह्य तिष्ठस्व यथाऽचला स्यात्

imāṃ mahīṃ śailavanopapannāṃ
sasāgaragrāmavihārapattanām
tvaṃ śeṣa samyak calitāṃ yathāva-
tsaṃgṛhya tiṣṭhasva yathā'calā syāt

यथाऽऽह देवो वरदः प्रजापति-
र्महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः ।
तथा महीं धारयिताऽस्मि निश्चलां
प्रयच्छतां मे विवरं प्रजापते

yathā''ha devo varadaḥ prajāpati-
rmahīpatirbhūtapatirjagatpatiḥ |
tathā mahīṃ dhārayitā'smi niścalāṃ
prayacchatāṃ me vivaraṃ prajāpate

अधो महीं गच्छ भुजङ्गमोत्तम
स्वयं तवैषा विवरं प्रदास्यति ।
इमां धरां धारयता त्वया हि मे
महत्प्रियं शेष कृतं भविष्यति

adho mahīṃ gaccha bhujaṅgamottama
svayaṃ tavaiṣā vivaraṃ pradāsyati |
imāṃ dharāṃ dhārayatā tvayā hi me
mahatpriyaṃ śeṣa kṛtaṃ bhaviṣyati

तथैव कृत्वा विवरं प्रविश्य स
प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः ।
बिभर्ति देवीं शिरसा महीमिमां
समुद्रनेमिं परिगृह्य सर्वतः

tathaiva kṛtvā vivaraṃ praviśya sa
prabhurbhuvo bhujagavarāgrajaḥ sthitaḥ |
bibharti devīṃ śirasā mahīmimāṃ
samudranemiṃ parigṛhya sarvataḥ

शेषोऽसि नागोत्तम धर्मदेवो
महीमिमां धारयसे यदेकः ।
अनन्तभोगैः परिगृह्य सर्वां
यथाहमेवं बलभिद्यथा वा

śeṣo'si nāgottama dharmadevo
mahīmimāṃ dhārayase yadekaḥ |
anantabhogaiḥ parigṛhya sarvāṃ
yathāhamevaṃ balabhidyathā vā

अधो भूमौ वसत्येवं नागोऽनन्तः प्रतापवान् ।
धास्यन्वसुधामेकः शासनाद्ब्रह्मणो विभोः

adho bhūmau vasatyevaṃ nāgo'nantaḥ pratāpavān |
dhāsyanvasudhāmekaḥ śāsanādbrahmaṇo vibhoḥ

सुपर्णं च सहायं वै भगवानमरोत्तमः ।
प्रादादनन्ताय तदा वैनतेयं पितामहः

suparṇaṃ ca sahāyaṃ vai bhagavānamarottamaḥ |
prādādanantāya tadā vainateyaṃ pitāmahaḥ

अनन्तेऽभिप्रयाते तु वासुकिः स महाबलः ।
अभ्यषिच्यत नागैस्तु दैवतैरिव वासवः

anante'bhiprayāte tu vāsukiḥ sa mahābalaḥ |
abhyaṣicyata nāgaistu daivatairiva vāsavaḥ