अध्याय 34: विनता की मुक्ति और सर्पों की दोहरी जीभ

इत्येवमुक्तो गरुडः प्रत्युवाच शचीपतिम् ।
(गरुड उवाच)
सख्यं मेऽस्तु त्वया देव यथेच्छसि पुरंदर ।
बलं तु मम जानीहि महच्चासह्यमेव च

ityevamukto garuḍaḥ pratyuvāca śacīpatim |
(garuḍa uvāca)
sakhyaṃ me'stu tvayā deva yathecchasi puraṃdara |
balaṃ tu mama jānīhi mahaccāsahyameva ca

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तः स्वबलसंस्तवम् ।
अनिमित्तं सुरश्रेष्ठ सद्यः प्राप्नोति गर्हणाम्

kāmaṃ naitatpraśaṃsanti santaḥ svabalasaṃstavam |
animittaṃ suraśreṣṭha sadyaḥ prāpnoti garhaṇām

गुणसंकीर्तनं चापि पृष्टेनान्येन गोपते ।
वक्तव्यं न तु वक्तव्यं स्वयमेव शतक्रतो

guṇasaṃkīrtanaṃ cāpi pṛṣṭenānyena gopate |
vaktavyaṃ na tu vaktavyaṃ svayameva śatakrato

सखेति कृत्वा तु सखे पृष्टो वक्ष्याम्यहं त्वया ।
न ह्यात्मस्तवसंयुक्तं वक्तव्यमनिमित्ततः

sakheti kṛtvā tu sakhe pṛṣṭo vakṣyāmyahaṃ tvayā |
na hyātmastavasaṃyuktaṃ vaktavyamanimittataḥ

सपर्वतवनामुर्वीं ससागरजलामिमाम् ।
वहे पक्षेण वै शक्र त्वामप्यत्रावलम्बिनम्

saparvatavanāmurvīṃ sasāgarajalāmimām |
vahe pakṣeṇa vai śakra tvāmapyatrāvalambinam

सर्वान्संपिण्डितान्वापि लोकान्सस्थाणुजङ्गमान् ।
वहेयमपरिश्रान्तो विद्धीदं मे महद्बलम्

sarvānsaṃpiṇḍitānvāpi lokānsasthāṇujaṅgamān |
vaheyamapariśrānto viddhīdaṃ me mahadbalam

इत्युक्तवचनं वीरं किरीटी श्रीमतां वरः ।
आह शौनक देवेन्द्रः सर्वलोकहितः प्रभुः

ityuktavacanaṃ vīraṃ kirīṭī śrīmatāṃ varaḥ |
āha śaunaka devendraḥ sarvalokahitaḥ prabhuḥ

एवमेव यथात्थ त्वं सर्वं संभाव्यते त्वयि ।
संगृह्यतामिदानीं मे सख्यमत्यन्तमुत्तमम्

evameva yathāttha tvaṃ sarvaṃ saṃbhāvyate tvayi |
saṃgṛhyatāmidānīṃ me sakhyamatyantamuttamam

न कार्यं यदि सोमेन मम सोमः प्रदीयताम् ।
अस्मांस्ते हि प्रबाधेयुर्येभ्यो दद्याद्भवानिमम्

na kāryaṃ yadi somena mama somaḥ pradīyatām |
asmāṃste hi prabādheyuryebhyo dadyādbhavānimam

किंचित्कारणमुद्दिश्य सोमोऽयं नीयते मया ।
न दास्यामि समापातुं सोमं कस्मैचिदप्यहम्

kiṃcitkāraṇamuddiśya somo'yaṃ nīyate mayā |
na dāsyāmi samāpātuṃ somaṃ kasmaicidapyaham

यत्रेमं तु सहस्राक्ष निक्षिपेयमहं स्वयम् ।
त्वमादाय ततस्तृर्णं हरेथास्त्रिदिवेश्वर

yatremaṃ tu sahasrākṣa nikṣipeyamahaṃ svayam |
tvamādāya tatastṛrṇaṃ harethāstridiveśvara

वाक्येनानेन तुष्टोऽहं यत्त्वयोक्तमिहाण्डज ।
यमिच्छसि वरं मत्तस्तं गृहाण खगोत्तम

vākyenānena tuṣṭo'haṃ yattvayoktamihāṇḍaja |
yamicchasi varaṃ mattastaṃ gṛhāṇa khagottama

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं कद्रूपुत्राननुस्मरन् ।
भवेयुर्भुजगाः शक्र मम भक्ष्या महाबलाः

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ kadrūputrānanusmaran |
bhaveyurbhujagāḥ śakra mama bhakṣyā mahābalāḥ

ईशोऽहमपि सर्वस्य करिष्यामि तु तेऽर्थिताम् ।
भवेयुर्भुजगाः शक्र मम भक्ष्या महाबलाः

īśo'hamapi sarvasya kariṣyāmi tu te'rthitām |
bhaveyurbhujagāḥ śakra mama bhakṣyā mahābalāḥ

तथेत्युक्त्वाऽन्वगच्छत्तं ततो दानवसूदनः ।
देवदेवं महात्मानं योगिनामीश्वरं हरिम्

tathetyuktvā'nvagacchattaṃ tato dānavasūdanaḥ |
devadevaṃ mahātmānaṃ yogināmīśvaraṃ harim

स चान्वमोदत्तं चार्थं यथोक्तं गरुडेन वै ।
इदं भूयो वचः प्राह भगवांस्त्रिदशेश्वरः

sa cānvamodattaṃ cārthaṃ yathoktaṃ garuḍena vai |
idaṃ bhūyo vacaḥ prāha bhagavāṃstridaśeśvaraḥ

हरिष्यामि विनिक्षिप्तं सोममित्यनुभाष्य तम् ।
आजगाम ततस्तूर्णं सुपर्णी मातुरन्तिकम्

hariṣyāmi vinikṣiptaṃ somamityanubhāṣya tam |
ājagāma tatastūrṇaṃ suparṇī māturantikam

विनयावनतो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत् ।
इदमानीतममृतं देवानां भवनान्मया

vinayāvanato bhūtvā vacanaṃ cedamabravīt |
idamānītamamṛtaṃ devānāṃ bhavanānmayā

प्रशाधि किमितो मातः करिष्यामि शुभव्रते ।
(विनतोवाच)
परितुष्टाऽहमेतेन कर्मणा तव पुत्रक

praśādhi kimito mātaḥ kariṣyāmi śubhavrate |
(vinatovāca)
parituṣṭā'hametena karmaṇā tava putraka

अजरश्चाभरश्चैव देवानां सुप्रियो भव ।
(गरुड उवाच)
अथ सर्पानुवाचेदं सर्वान्परमहृष्टवत् ।
इदमानीतममृतं निक्षेप्स्यामि कुशेषु वः

ajaraścābharaścaiva devānāṃ supriyo bhava |
(garuḍa uvāca)
atha sarpānuvācedaṃ sarvānparamahṛṣṭavat |
idamānītamamṛtaṃ nikṣepsyāmi kuśeṣu vaḥ

स्नाता मङ्गलसंयुक्तास्ततः प्राश्नीत पन्नगाः ।
भवद्भिरिदमासीनैर्यदुक्तं तद्वचस्तदा

snātā maṅgalasaṃyuktāstataḥ prāśnīta pannagāḥ |
bhavadbhiridamāsīnairyaduktaṃ tadvacastadā

अदासी चैव मातेयमद्यप्रभृति चास्तु मे ।
यथोक्तं भवतामेतद्वचो मे प्रतिपादितम्

adāsī caiva māteyamadyaprabhṛti cāstu me |
yathoktaṃ bhavatāmetadvaco me pratipāditam

ततः स्नातुं गताः सर्पाः प्रत्युक्त्वा तं तथेत्युत ।
शक्रोऽप्यमृतमाक्षिप्य जगाम त्रिदिवं पुनः

tataḥ snātuṃ gatāḥ sarpāḥ pratyuktvā taṃ tathetyuta |
śakro'pyamṛtamākṣipya jagāma tridivaṃ punaḥ

अथागतास्तमुद्देशं सर्पाः सोमार्थिनस्तदा ।
स्नाताश्च कुतजप्याश्च प्रहृष्टाः कृतमङ्गलाः

athāgatāstamuddeśaṃ sarpāḥ somārthinastadā |
snātāśca kutajapyāśca prahṛṣṭāḥ kṛtamaṅgalāḥ

परस्परकृतद्वेषाः सोमप्राशनकर्मणि ।
अहं पूर्वमहं पूर्वमित्युक्त्वा ते समाद्रवन्

parasparakṛtadveṣāḥ somaprāśanakarmaṇi |
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityuktvā te samādravan

यत्रैतदमृतं चापि स्थापितं कुशसंस्तरे ।
तद्विज्ञाय हृतं सर्पाः प्रतिमायाकृतं च तत्

yatraitadamṛtaṃ cāpi sthāpitaṃ kuśasaṃstare |
tadvijñāya hṛtaṃ sarpāḥ pratimāyākṛtaṃ ca tat

सोमस्थानमिदं चेति दर्भांस्ते लिलिहुस्तदा ।
ततो द्विधा कृता जिह्वाः सर्पाणां तेन कर्मणा

somasthānamidaṃ ceti darbhāṃste lilihustadā |
tato dvidhā kṛtā jihvāḥ sarpāṇāṃ tena karmaṇā

अभवंश्चामृतस्पर्शाद्दर्भास्तेऽथ पवित्रिणः ।
नागाश्च वञ्चिता भूत्वा विसृज्य विनतां ततः ।
विषादमगमंस्तीव्रं गरुडस्य बलात्प्रभो

abhavaṃścāmṛtasparśāddarbhāste'tha pavitriṇaḥ |
nāgāśca vañcitā bhūtvā visṛjya vinatāṃ tataḥ |
viṣādamagamaṃstīvraṃ garuḍasya balātprabho

एवं तदमृतं तेन हृतमाहृतमेव च ।
द्विजिह्वाश्च कृताः सर्पा गरुडेन महात्मना

evaṃ tadamṛtaṃ tena hṛtamāhṛtameva ca |
dvijihvāśca kṛtāḥ sarpā garuḍena mahātmanā

ततः सुपर्णः परमप्रहर्षवा-
न्विहृत्य मात्रा सह तत्र कानने ।
भुजंगभक्षः परमार्चितः खगै-
रहीनकीर्तिर्विनतामनन्दयत्

tataḥ suparṇaḥ paramapraharṣavā-
nvihṛtya mātrā saha tatra kānane |
bhujaṃgabhakṣaḥ paramārcitaḥ khagai-
rahīnakīrtirvinatāmanandayat

इमां कथां यः शृणुयान्नरः सदा
पठेत वा द्विजगणमुख्यसंसदि ।
असंशयं त्रिदिवमियात्स पुण्यभा-
ङ्महात्मनः पतगपतेः प्रकीर्तनात्

imāṃ kathāṃ yaḥ śṛṇuyānnaraḥ sadā
paṭheta vā dvijagaṇamukhyasaṃsadi |
asaṃśayaṃ tridivamiyātsa puṇyabhā-
ṅmahātmanaḥ patagapateḥ prakīrtanāt