अध्याय 31: इन्द्र का गर्व तोड़ने को गरुड़ का जन्म

कोऽपराधो महेन्द्रस्य कः प्रमादश्च सूतज ।
तपसा वालखिल्यानां संभूतो गरुडः कथम्

ko'parādho mahendrasya kaḥ pramādaśca sūtaja |
tapasā vālakhilyānāṃ saṃbhūto garuḍaḥ katham

कश्यपस्य द्विजातेश्च कथं वै पक्षिराट् सुतः ।
अधृष्टः सर्वभूतानामवध्यस्चाभवत्कथम्

kaśyapasya dvijāteśca kathaṃ vai pakṣirāṭ sutaḥ |
adhṛṣṭaḥ sarvabhūtānāmavadhyascābhavatkatham

कथं च कामचारी स कामवीर्यश्च खेचरः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पुराणे यदि पठ्यते

kathaṃ ca kāmacārī sa kāmavīryaśca khecaraḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ purāṇe yadi paṭhyate

विषयोऽयं पुराणस्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
शृणु मे वदतः सर्वमेतत्संक्षेपतों द्विज

viṣayo'yaṃ purāṇasya yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
śṛṇu me vadataḥ sarvametatsaṃkṣepatoṃ dvija

यजतः पुत्रकामस्य कश्यपस्य प्रजापतेः ।
साहाय्यमृषयो देवा गन्धर्वाश्च ददुः किल

yajataḥ putrakāmasya kaśyapasya prajāpateḥ |
sāhāyyamṛṣayo devā gandharvāśca daduḥ kila

तत्रेध्मानयने शक्रो नियुक्तः कश्यपेन ह ।
मुनयो वालखिल्याश्च ये चान्ये देवतागणाः

tatredhmānayane śakro niyuktaḥ kaśyapena ha |
munayo vālakhilyāśca ye cānye devatāgaṇāḥ

शक्रस्तु वीर्यसदृशमिध्यभारं गिरिप्रभम् ।
समुद्यम्यानयामास नातिकृच्छ्रादिव प्रभुः

śakrastu vīryasadṛśamidhyabhāraṃ giriprabham |
samudyamyānayāmāsa nātikṛcchrādiva prabhuḥ

अथापश्यदृषीन्ह्रस्वानङ्गुष्ठोदरवर्ष्मणः ।
पलाशवर्तिकामेकां वहतः संहतान्पथि

athāpaśyadṛṣīnhrasvānaṅguṣṭhodaravarṣmaṇaḥ |
palāśavartikāmekāṃ vahataḥ saṃhatānpathi

प्रलीनान्स्वेष्विवाङ्गेषु निराहारांस्तपोधनान् ।
क्लिश्यमानान्मन्दबलान्गोष्पदे संप्लुतोदके

pralīnānsveṣvivāṅgeṣu nirāhārāṃstapodhanān |
kliśyamānānmandabalāngoṣpade saṃplutodake

तान्सर्वान्विस्मयाविष्टो वीर्योन्मत्तः पुरन्दरः ।
अपहास्याभ्यगाच्छीघ्रं लम्बयित्वाऽवमन्य च

tānsarvānvismayāviṣṭo vīryonmattaḥ purandaraḥ |
apahāsyābhyagācchīghraṃ lambayitvā'vamanya ca

तेऽथ रोषसमाविष्टाः सुभृशं जातमन्यवः ।
आरेभिरे महत्कर्म तदा शक्रभयंकरम्

te'tha roṣasamāviṣṭāḥ subhṛśaṃ jātamanyavaḥ |
ārebhire mahatkarma tadā śakrabhayaṃkaram

जुहुवुस्ते सुतपसो विधिवज्जातवेदसम् ।
मन्त्रैरुच्चावचैर्विप्रा येन कामेन तच्छृणु

juhuvuste sutapaso vidhivajjātavedasam |
mantrairuccāvacairviprā yena kāmena tacchṛṇu

कामवीर्यः कामगमो देवराजभयप्रदः ।
इन्द्रोऽन्यः सर्वदेवानां भवेदिति यतव्रताः

kāmavīryaḥ kāmagamo devarājabhayapradaḥ |
indro'nyaḥ sarvadevānāṃ bhavediti yatavratāḥ

इन्द्राच्छतगुणः शौर्ये वीर्ये चैव मनोजवः ।
तपसो नः फलेनाद्य दारुणः संभवित्विति

indrācchataguṇaḥ śaurye vīrye caiva manojavaḥ |
tapaso naḥ phalenādya dāruṇaḥ saṃbhavitviti

तद्बुद्ध्वा भृशसंतप्तो देवराजः शतक्रतुः ।
जगाम शरणं तत्र कश्यपं संशितव्रतम्

tadbuddhvā bhṛśasaṃtapto devarājaḥ śatakratuḥ |
jagāma śaraṇaṃ tatra kaśyapaṃ saṃśitavratam

तच्छ्रुत्वा देवराजस्य कश्यपोऽथ प्रजापतिः ।
वालखिल्यानुपागम्य कर्मसिद्धिमपृच्छत

tacchrutvā devarājasya kaśyapo'tha prajāpatiḥ |
vālakhilyānupāgamya karmasiddhimapṛcchata

केन कामेन चारब्धं भवद्भिर्होमकर्म च ।
याथातथ्येन मे ब्रूत श्रोतुं कौतूहलं हि मे

kena kāmena cārabdhaṃ bhavadbhirhomakarma ca |
yāthātathyena me brūta śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

अवज्ञाताः सुरेन्द्रेण मूढेनाकृतबुद्धिना ।
ऐश्वर्यमदमत्तेन सदाचारान्निरस्यता

avajñātāḥ surendreṇa mūḍhenākṛtabuddhinā |
aiśvaryamadamattena sadācārānnirasyatā

तद्विघातार्थमारम्भो विधिवत्तस्य कश्यप

tadvighātārthamārambho vidhivattasya kaśyapa

एवमस्त्विति तं चापि प्रत्यूचुः सत्यवादिनः ।
तान्कश्यप उवाचेदं सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः

evamastviti taṃ cāpi pratyūcuḥ satyavādinaḥ |
tānkaśyapa uvācedaṃ sāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ

अयमिन्द्रस्त्रिभुवने नियोगाद्ब्रह्मणः कृतः ।
इन्द्रार्थे च भवन्तोऽपि यत्नवन्तस्तपोधनाः

ayamindrastribhuvane niyogādbrahmaṇaḥ kṛtaḥ |
indrārthe ca bhavanto'pi yatnavantastapodhanāḥ

न मिथ्या ब्रह्मणो वाक्यं कर्तुमर्हथ सत्तमाः ।
भवतां हि न मिथ्याऽयं संकल्पो वै चिकीर्षितः

na mithyā brahmaṇo vākyaṃ kartumarhatha sattamāḥ |
bhavatāṃ hi na mithyā'yaṃ saṃkalpo vai cikīrṣitaḥ

भवत्वेष पतत्रीणामिन्द्रोऽतिबलसत्त्ववान् ।
प्रसादः क्रियतामस्य देवराजस्य याचतः

bhavatveṣa patatrīṇāmindro'tibalasattvavān |
prasādaḥ kriyatāmasya devarājasya yācataḥ

एवमुक्ताः कश्यपेन वालखिल्यास्तपोधनाः ।
प्रत्यूचुरभिसंपूज्य मुनिश्रेष्ठं प्रजापतिम्

evamuktāḥ kaśyapena vālakhilyāstapodhanāḥ |
pratyūcurabhisaṃpūjya muniśreṣṭhaṃ prajāpatim

इन्द्रार्थोऽयं समारम्भः सर्वेषां नः प्रजापते ।
अपत्यार्थं समारम्भो भवतश्चायमीप्सितः

indrārtho'yaṃ samārambhaḥ sarveṣāṃ naḥ prajāpate |
apatyārthaṃ samārambho bhavataścāyamīpsitaḥ

तदिदं सफलं कर्म त्वयैव प्रतिगृह्यताम् ।
तथा चैवं विधत्स्वात्र यथा श्रेयोऽनुपश्यसि

tadidaṃ saphalaṃ karma tvayaiva pratigṛhyatām |
tathā caivaṃ vidhatsvātra yathā śreyo'nupaśyasi

एतस्मिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी शुभा ।
विनता नाम कल्याणी पुत्रकामा यशस्विनी

etasminneva kāle tu devī dākṣāyaṇī śubhā |
vinatā nāma kalyāṇī putrakāmā yaśasvinī

तपस्तप्त्वा व्रतपरा स्नाता पुंसवने शुचिः ।
उपचक्राम भर्तारं तामुवाचाथ कश्यपः

tapastaptvā vrataparā snātā puṃsavane śuciḥ |
upacakrāma bhartāraṃ tāmuvācātha kaśyapaḥ

आरम्भः सफलो देवि भविता यस्त्वयेप्सितः ।
जनयिष्यसि पुत्रौ द्वौ वीरौ त्रिभुवनेश्वरौ

ārambhaḥ saphalo devi bhavitā yastvayepsitaḥ |
janayiṣyasi putrau dvau vīrau tribhuvaneśvarau

तपसा वालखिल्यानां मम संकल्पतस्तथा ।
भविष्यतो महाभागौ पुत्रौ त्रैलोक्यपूजितौ

tapasā vālakhilyānāṃ mama saṃkalpatastathā |
bhaviṣyato mahābhāgau putrau trailokyapūjitau

उवाच चैनां भगवान्कश्यपः पुनरेव ह ।
धार्यतामप्रमादेन गर्भोऽयं सुमहोदयः

uvāca caināṃ bhagavānkaśyapaḥ punareva ha |
dhāryatāmapramādena garbho'yaṃ sumahodayaḥ

एकः सर्वपतत्रीणामिन्द्रत्वं कारयिष्यति ।
लोकसंभावितो वीरः कामरूपो विहङ्गमः

ekaḥ sarvapatatrīṇāmindratvaṃ kārayiṣyati |
lokasaṃbhāvito vīraḥ kāmarūpo vihaṅgamaḥ

शतक्रतुमथोवाच प्रीयमाणः प्रजापतिः ।
त्वत्सहायौ महावीर्यौ भ्रातरौ ते भविष्यतः

śatakratumathovāca prīyamāṇaḥ prajāpatiḥ |
tvatsahāyau mahāvīryau bhrātarau te bhaviṣyataḥ

नैताभ्यां भविता दोषः सकाशात्ते पुरंदर ।
व्येतु ते शक्र संतापस्त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि

naitābhyāṃ bhavitā doṣaḥ sakāśātte puraṃdara |
vyetu te śakra saṃtāpastvamevendro bhaviṣyasi

न चाप्येवं त्वया भूयः क्षेप्तव्या ब्रह्मवादिनः ।
न चावमान्या दर्पात्ते वाग्वज्रा भृशकोपनाः

na cāpyevaṃ tvayā bhūyaḥ kṣeptavyā brahmavādinaḥ |
na cāvamānyā darpātte vāgvajrā bhṛśakopanāḥ

एवमुक्तो जगामेन्द्रो निर्विशङ्कस्त्रिविष्टपम् ।
विनता चापि सिद्धार्था बभूव मुदिता तथा

evamukto jagāmendro nirviśaṅkastriviṣṭapam |
vinatā cāpi siddhārthā babhūva muditā tathā

जनयामास पुत्रौ द्वावरुणं गरुडं तथा ।
विकलाङ्गोऽरुणस्तत्र भास्करस्य पुरःसरः

janayāmāsa putrau dvāvaruṇaṃ garuḍaṃ tathā |
vikalāṅgo'ruṇastatra bhāskarasya puraḥsaraḥ

पतत्त्रीणां च गरुडमिन्द्रत्वेनाभ्यषिञ्चत ।
तस्यैतत्कर्म सुमहच्छ्रूयतां भृगुनन्दन

patattrīṇāṃ ca garuḍamindratvenābhyaṣiñcata |
tasyaitatkarma sumahacchrūyatāṃ bhṛgunandana