अध्याय 30: वालखिल्यों की रक्षा और स्वर्ग में अपशकुन

स्पष्टमात्रा तु पद्भ्यां सा गरुडेन बलीयसा ।
अभज्यत तरोः शाखा भग्नां चैकामधारयत्

spaṣṭamātrā tu padbhyāṃ sā garuḍena balīyasā |
abhajyata taroḥ śākhā bhagnāṃ caikāmadhārayat

तां भङ्क्त्वा स महाशाखां स्मयमानो विलोकयन् ।
अथात्रं लम्बतोऽपश्यद्वालखिल्यानधोमुखान्

tāṃ bhaṅktvā sa mahāśākhāṃ smayamāno vilokayan |
athātraṃ lambato'paśyadvālakhilyānadhomukhān

ऋषयो ह्यत्र लम्बन्ते न हन्यामिति तानृषीन् ।
तपोरतांल्लम्बमानान्ब्रह्मर्षीनभिवीक्ष्य सः

ṛṣayo hyatra lambante na hanyāmiti tānṛṣīn |
taporatāṃllambamānānbrahmarṣīnabhivīkṣya saḥ

हन्यादेतान्संपतन्ती शाखेत्यथ विचिन्त्य सः ।
नखैर्दृढतरं वीरः संगृह्य गजकच्छपौ

hanyādetānsaṃpatantī śākhetyatha vicintya saḥ |
nakhairdṛḍhataraṃ vīraḥ saṃgṛhya gajakacchapau

स तद्विनाशसंत्रासादभिपत्य स्वगाधिपः ।
शाखामास्येन जग्राह तेषामेवान्ववेक्षया

sa tadvināśasaṃtrāsādabhipatya svagādhipaḥ |
śākhāmāsyena jagrāha teṣāmevānvavekṣayā

अतिदैवं तु तत्तस्य कर्म दृष्ट्वा महर्षयः ।
विस्मयोत्कम्पहृदया नाम चक्रुर्महाखगे

atidaivaṃ tu tattasya karma dṛṣṭvā maharṣayaḥ |
vismayotkampahṛdayā nāma cakrurmahākhage

गुरुं भारं समासाद्योड्डीन एष विहङ्गमः ।
गरुडस्तु खगश्रेष्ठस्तस्मात्पन्नगभोजनः

guruṃ bhāraṃ samāsādyoḍḍīna eṣa vihaṅgamaḥ |
garuḍastu khagaśreṣṭhastasmātpannagabhojanaḥ

ततः शनैः पर्यपतत्पक्षैः शैलान्प्रकम्पयन् ।
एवं सोऽभ्यपतद्देशान्बहून्सगजकच्छपः

tataḥ śanaiḥ paryapatatpakṣaiḥ śailānprakampayan |
evaṃ so'bhyapataddeśānbahūnsagajakacchapaḥ

दयार्थं वालखिल्यानां न च स्थानमविन्दत ।
स गत्वा पर्वतश्रेष्ठं गन्धमादनमञ्जसा

dayārthaṃ vālakhilyānāṃ na ca sthānamavindata |
sa gatvā parvataśreṣṭhaṃ gandhamādanamañjasā

ददर्श कश्यपं तत्र पितरं तपसि स्थितम् ।
ददर्श तं पिता चापि दिव्यरूपं विहङ्गमम्

dadarśa kaśyapaṃ tatra pitaraṃ tapasi sthitam |
dadarśa taṃ pitā cāpi divyarūpaṃ vihaṅgamam

तेजोवीर्यबलोपेतं मनोमारुतरंहसम् ।
शैलशृङ्गप्रतीकाशं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्

tejovīryabalopetaṃ manomārutaraṃhasam |
śailaśṛṅgapratīkāśaṃ brahmadaṇḍamivodyatam

अचिन्त्यमनभिध्येयं सर्वभूतभयंकरम् ।
महावीर्यधरं रौद्रं साक्षादग्निमिवोद्यतम्

acintyamanabhidhyeyaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram |
mahāvīryadharaṃ raudraṃ sākṣādagnimivodyatam

अप्रधृष्यमजेयं च देवदानवराक्षसैः ।
भेत्तारं गिरिशृङ्गाणां समुद्रजलशोषणम्

apradhṛṣyamajeyaṃ ca devadānavarākṣasaiḥ |
bhettāraṃ giriśṛṅgāṇāṃ samudrajalaśoṣaṇam

लोकसंलोडनं घोरं कृतान्तसमदर्शनम् ।
तमागतमभिप्रेक्ष्य भगवान्कश्यपस्तदा ।
विदित्वा चास्यं संकल्पमिदं वचनमब्रवीत्

lokasaṃloḍanaṃ ghoraṃ kṛtāntasamadarśanam |
tamāgatamabhiprekṣya bhagavānkaśyapastadā |
viditvā cāsyaṃ saṃkalpamidaṃ vacanamabravīt

पुत्र मा साहसं कार्षीर्मा सद्यो लप्स्यसे व्यथाम् ।
मा त्वां दहेयुः संक्रुद्धा वालखिल्या मरीचिपाः

putra mā sāhasaṃ kārṣīrmā sadyo lapsyase vyathām |
mā tvāṃ daheyuḥ saṃkruddhā vālakhilyā marīcipāḥ

ततः प्रसादयामास कश्यपः पुत्रकारणात् ।
वालखिल्यान्महाभागांस्तपसा हतकल्मषान्

tataḥ prasādayāmāsa kaśyapaḥ putrakāraṇāt |
vālakhilyānmahābhāgāṃstapasā hatakalmaṣān

प्रजाहितार्थमारम्भो गरुडस्य तपोधनाः ।
चिकीर्षति महत्कर्म तदनुज्ञातुमर्हथ

prajāhitārthamārambho garuḍasya tapodhanāḥ |
cikīrṣati mahatkarma tadanujñātumarhatha

एवमुक्ता भगवता मुनयस्ते समभ्ययुः ।
मुक्त्वा शाखां गिरिं पुण्यं हिमवन्त तपोऽर्थिनः

evamuktā bhagavatā munayaste samabhyayuḥ |
muktvā śākhāṃ giriṃ puṇyaṃ himavanta tapo'rthinaḥ

ततस्तेष्वपयातेषु पितरं विनतासुतः ।
शाखाव्याक्षिप्तवदनः पर्यपृच्छत कश्यपम्

tatasteṣvapayāteṣu pitaraṃ vinatāsutaḥ |
śākhāvyākṣiptavadanaḥ paryapṛcchata kaśyapam

भगवन्क्व विमुञ्चामि तरोः शाखामिमामहम् ।
वर्जितं मानुषैर्देशमाख्यातु भगवान्मम

bhagavankva vimuñcāmi taroḥ śākhāmimāmaham |
varjitaṃ mānuṣairdeśamākhyātu bhagavānmama

ततो निःपुरुषं शैलं हिमसंरुद्धकन्दरम् ।
अगम्यं मनसाप्यन्यैस्तस्याचख्यौ स कश्यपः

tato niḥpuruṣaṃ śailaṃ himasaṃruddhakandaram |
agamyaṃ manasāpyanyaistasyācakhyau sa kaśyapaḥ

तं पर्वतं महाकुक्षिमुद्दिश्य स महाखगः ।
जवेनाभ्यपतत्तार्क्ष्यः सशाखागजकच्छपः

taṃ parvataṃ mahākukṣimuddiśya sa mahākhagaḥ |
javenābhyapatattārkṣyaḥ saśākhāgajakacchapaḥ

न तां वध्री परिणहेच्छतचर्मा महातनुम् ।
शाखिनो महतीं शाखां यां प्रगृह्य ययौ खगः

na tāṃ vadhrī pariṇahecchatacarmā mahātanum |
śākhino mahatīṃ śākhāṃ yāṃ pragṛhya yayau khagaḥ

स ततः शतसाहस्रं योजनान्तरमागतः ।
कालेन नातिमहता गरुडः पतगेश्वरः

sa tataḥ śatasāhasraṃ yojanāntaramāgataḥ |
kālena nātimahatā garuḍaḥ patageśvaraḥ

स तं गत्वा क्षणेनैव पर्वतं वचनात्पितुः ।
अमुञ्चन्महतीं शाखां सस्वनं तत्र खेचरः

sa taṃ gatvā kṣaṇenaiva parvataṃ vacanātpituḥ |
amuñcanmahatīṃ śākhāṃ sasvanaṃ tatra khecaraḥ

पक्षानिलहतश्चास्य प्राकम्पत स शैलराट् ।
मुमोच पुष्पवर्षं च समागलितपादप

pakṣānilahataścāsya prākampata sa śailarāṭ |
mumoca puṣpavarṣaṃ ca samāgalitapādapa

शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त गिरेस्तस्य समन्ततः ।
मणिकाञ्चनचित्राणि शोभयन्ति महागिरिम्

śṛṅgāṇi ca vyaśīryanta girestasya samantataḥ |
maṇikāñcanacitrāṇi śobhayanti mahāgirim

शाखिनो बहवश्चापि शाखयाऽभिहतास्तया ।
काञ्चनैः कुसुमैर्भान्ति विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः

śākhino bahavaścāpi śākhayā'bhihatāstayā |
kāñcanaiḥ kusumairbhānti vidyutvanta ivāmbudāḥ

ते हेमविकचा भूमौ युताः पर्वतधातुभिः ।
व्यराजञ्छाखिनस्तत्र सूर्यांशुप्रतिरञ्जिताः

te hemavikacā bhūmau yutāḥ parvatadhātubhiḥ |
vyarājañchākhinastatra sūryāṃśupratirañjitāḥ

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गमास्थाय स खगोत्तमः ।
भक्षयामास गरुडस्तावुभौ गजकच्छपौ

tatastasya gireḥ śṛṅgamāsthāya sa khagottamaḥ |
bhakṣayāmāsa garuḍastāvubhau gajakacchapau

तावुभौ भक्षयित्वा तु स तार्क्ष्यः कूर्मकुञ्जरौ ।
ततः पर्वतकूटाग्रादुत्पपात महाजवः

tāvubhau bhakṣayitvā tu sa tārkṣyaḥ kūrmakuñjarau |
tataḥ parvatakūṭāgrādutpapāta mahājavaḥ

प्रावर्तन्ताथ देवानामुत्पाता भयशंसिनः ।
इन्द्रस्य वज्रं दयितं प्रजज्वाल भयात्ततः

prāvartantātha devānāmutpātā bhayaśaṃsinaḥ |
indrasya vajraṃ dayitaṃ prajajvāla bhayāttataḥ

सधूमा न्यपतत्सार्चिर्दिवोल्का नभसश्च्युता ।
तथा वसूनां रुद्राणामादित्यानां च सर्वशः

sadhūmā nyapatatsārcirdivolkā nabhasaścyutā |
tathā vasūnāṃ rudrāṇāmādityānāṃ ca sarvaśaḥ

साध्यानां मरुतां चैव ये चान्ये देवतागणाः ।
स्वं स्वं प्रहरणं तेषां परस्परमुपाद्रवत्

sādhyānāṃ marutāṃ caiva ye cānye devatāgaṇāḥ |
svaṃ svaṃ praharaṇaṃ teṣāṃ parasparamupādravat

अभूतपूर्वं संग्रामे तदा देवासुरेऽपि च ।
ववुर्वाताः सनिर्घाताः पेतुरुल्काः सहस्रशः

abhūtapūrvaṃ saṃgrāme tadā devāsure'pi ca |
vavurvātāḥ sanirghātāḥ peturulkāḥ sahasraśaḥ

निरभ्रमेव चाकाशं प्रजगर्ज महास्वनम् ।
देवानामपि यो देवः सोऽप्यवर्षत शोणितम्

nirabhrameva cākāśaṃ prajagarja mahāsvanam |
devānāmapi yo devaḥ so'pyavarṣata śoṇitam

मम्लुर्माल्यानि देवानां नेशुस्तेजांसि चैव हि ।
उत्पातमेघा रौद्राश्च ववृषुः शोणितं बहु

mamlurmālyāni devānāṃ neśustejāṃsi caiva hi |
utpātameghā raudrāśca vavṛṣuḥ śoṇitaṃ bahu

रजांसि मुकुटान्येषामुत्थितानि व्यधर्षयन् ।
ततस्त्राससमुद्विग्नः सह देवैः शतक्रतुः ।
उत्पातान्दारुणान्पश्यन्नित्युवाच बृहस्पतिम्

rajāṃsi mukuṭānyeṣāmutthitāni vyadharṣayan |
tatastrāsasamudvignaḥ saha devaiḥ śatakratuḥ |
utpātāndāruṇānpaśyannityuvāca bṛhaspatim

किमर्थं भगवन्घोरा उत्पाताः सहसोत्थिताः ।
न च शत्रुं प्रपश्यामि युधि यो नः प्रधर्षयेत्

kimarthaṃ bhagavanghorā utpātāḥ sahasotthitāḥ |
na ca śatruṃ prapaśyāmi yudhi yo naḥ pradharṣayet

तवापराधाद्देवेन्द्र प्रमादाच्च शतक्रतो ।
तपसा वालखिल्यानां महर्षीणां महात्मनाम्

tavāparādhāddevendra pramādācca śatakrato |
tapasā vālakhilyānāṃ maharṣīṇāṃ mahātmanām

कश्यपस्य मुनेः पुत्रो विनतायाश्च खेचरः ।
हर्तुं सोममभिप्राप्तो बलवान्कामरूपधृक्

kaśyapasya muneḥ putro vinatāyāśca khecaraḥ |
hartuṃ somamabhiprāpto balavānkāmarūpadhṛk

समर्थो बलिनां श्रेष्ठो हर्तुं सोमं विहंगमः ।
सर्वं संभावयाम्यस्मिन्नसाध्यमपि साधयेत्

samartho balināṃ śreṣṭho hartuṃ somaṃ vihaṃgamaḥ |
sarvaṃ saṃbhāvayāmyasminnasādhyamapi sādhayet

श्रुत्वैतद्वचनं शक्रः प्रोवाचामृतरक्षिणः ।
महावीर्यबलः पक्षी हर्तुं सोममिहोद्यतः

śrutvaitadvacanaṃ śakraḥ provācāmṛtarakṣiṇaḥ |
mahāvīryabalaḥ pakṣī hartuṃ somamihodyataḥ

युष्मान्संबोधयाम्येष गृहीत्वावरणायुधान् ।
परिवार्यामृतं सर्वे यूयं मद्वचनादिह

yuṣmānsaṃbodhayāmyeṣa gṛhītvāvaraṇāyudhān |
parivāryāmṛtaṃ sarve yūyaṃ madvacanādiha

रक्षध्वं विबुधा वीरा यथा न स हरेद्बलात् ।
अतुलं हि बलं तस्य बृहस्पतिरुवाच ह

rakṣadhvaṃ vibudhā vīrā yathā na sa haredbalāt |
atulaṃ hi balaṃ tasya bṛhaspatiruvāca ha

तच्छ्रुत्वा विबुधा वाक्यं विस्मिता यत्नमास्थिताः ।
परिवार्यामृतं तस्थूर्वज्री चेन्द्रः प्रतापवान्

tacchrutvā vibudhā vākyaṃ vismitā yatnamāsthitāḥ |
parivāryāmṛtaṃ tasthūrvajrī cendraḥ pratāpavān

धारयन्तो विचित्राणि काञ्चनानि मनस्विनः ।
कवचानि महार्हाणि वैदूर्यविकृतानि च

dhārayanto vicitrāṇi kāñcanāni manasvinaḥ |
kavacāni mahārhāṇi vaidūryavikṛtāni ca

चर्माण्यपि च गात्रेषु भानुमन्ति दृढानि च ।
विविधानि च शस्त्राणि घोररूपाण्यनेकशः

carmāṇyapi ca gātreṣu bhānumanti dṛḍhāni ca |
vividhāni ca śastrāṇi ghorarūpāṇyanekaśaḥ

शिततीक्ष्णाग्रधाराणि समुद्यम्य सुरोत्तमः ।
सविस्फुलिङ्गज्वालानि सधूमानि च सर्वशः

śitatīkṣṇāgradhārāṇi samudyamya surottamaḥ |
savisphuliṅgajvālāni sadhūmāni ca sarvaśaḥ

चक्राणि परघांश्चैव त्रिशूलानि परश्वधान् ।
शक्तीश्च विविधास्तीक्ष्णाः करवालांश्च निर्मलान् ।
स्वदेहरूपाण्यादाय गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः

cakrāṇi paraghāṃścaiva triśūlāni paraśvadhān |
śaktīśca vividhāstīkṣṇāḥ karavālāṃśca nirmalān |
svadeharūpāṇyādāya gadāścograpradarśanāḥ

तैः शस्त्रैर्भानुमद्भिस्ते दिव्याभरणभूषिताः ।
भानुमन्तः सुरगणास्तस्थुर्विगतकल्मषाः

taiḥ śastrairbhānumadbhiste divyābharaṇabhūṣitāḥ |
bhānumantaḥ suragaṇāstasthurvigatakalmaṣāḥ

अनुपमबलवीर्यतेजसो
धृतमनसः परिरक्षणेऽमृतस्य ।
असुरपुरविदारणाः सुरा
ज्वलनसमिद्धवपुःप्रकाशिनः

anupamabalavīryatejaso
dhṛtamanasaḥ parirakṣaṇe'mṛtasya |
asurapuravidāraṇāḥ surā
jvalanasamiddhavapuḥprakāśinaḥ

इति समरवरं सुराः स्थितास्ते
परिघसहस्रशतैः समाकुलम् ।
विगलितमिव चाम्बरान्तरं
तपनमरीचिविकाशितं बभासे

iti samaravaraṃ surāḥ sthitāste
parighasahasraśataiḥ samākulam |
vigalitamiva cāmbarāntaraṃ
tapanamarīcivikāśitaṃ babhāse