अध्याय 259: मन्दपाल का जरिता और पुत्रों के पास लौटना

मन्दपालोऽञपि कौरव्यं चिन्तयामास पुत्रकान् ।
उक्त्वाऽपि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति

mandapālo'ñapi kauravyaṃ cintayāmāsa putrakān |
uktvā'pi ca sa tigmāṃśuṃ naiva śarmādhigacchati

स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत् ।
कथं नु शक्ताः शरणे लपिते मम पुत्रकाः

sa tapyamānaḥ putrārthe lapitāmidamabravīt |
kathaṃ nu śaktāḥ śaraṇe lapite mama putrakāḥ

वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति ।
असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः

vardhamāne hutavahe vāte cāśu pravāyati |
asamarthā vimokṣāya bhaviṣyanti mamātmajāḥ

कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी ।
भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती

kathaṃ tvaśaktā trāṇāya mātā teṣāṃ tapasvinī |
bhaviṣyati hi śokārtā putratrāṇamapaśyatī

कथमुड्डीयनेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान् ।
सन्तप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती

kathamuḍḍīyane'śaktānpatane ca mamātmajān |
santapyamānā bahudhā vāśamānā pradhāvatī

जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्कः कथं च मे ।
स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी

jaritāriḥ kathaṃ putraḥ sārisṛkkaḥ kathaṃ ca me |
stambamitraḥ kathaṃ droṇaḥ kathaṃ sā ca tapasvinī

लालप्यमानं तमृषइं मन्दपालं तथा वने ।
लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत

lālapyamānaṃ tamṛṣaiṃ mandapālaṃ tathā vane |
lapitā pratyuvācedaṃ sāsūyamiva bhārata

न ते पुत्रेष्ववेक्षाऽस्ति यानृषीनुक्तवानसि ।
तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम्

na te putreṣvavekṣā'sti yānṛṣīnuktavānasi |
tejasvino vīryavanto na teṣāṃ jvalanādbhayam

त्वयाऽग्नौ ते परीताश्च स्वयं हि मम सन्निधौ ।
श्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना

tvayā'gnau te parītāśca svayaṃ hi mama sannidhau |
śrutaṃ tathā ceti jvalanena mahātmanā

पलो न तां वाचमुक्त्वा मिथ्या करिष्यति ।
न्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थ मानसम्

palo na tāṃ vācamuktvā mithyā kariṣyati |
ndhukṛtye na tena te svastha mānasam

तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन्परितप्यसे ।
ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तपयं पुराऽभवत्

tāmeva tu mamāmitrāṃ cintayanparitapyase |
dhruvaṃ mayi na te sneho yathā tapayaṃ purā'bhavat

नहि पक्षवता न्याय्यं निः हेन सुहृज्जने ।
पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेना मा कथंचन

nahi pakṣavatā nyāyyaṃ niḥ hena suhṛjjane |
pīḍyamāna upadraṣṭuṃ śaktenā mā kathaṃcana

गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे ।
चरिष्याम्यहमप्येका यथा पुरुषाश्रिता

gaccha tvaṃ jaritāmeva yadarthaṃ paritapyase |
cariṣyāmyahamapyekā yathā puruṣāśritā

नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे ।
अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम

nāhamevaṃ care loke yathā tvamabhimanyase |
apatyahetorvicare tacca kṛcchragataṃ mama

भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योऽवलम्बेत्स मन्दधीः ।
अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु

bhūtaṃ hitvā ca bhāvyarthe yo'valambetsa mandadhīḥ |
avamanyeta taṃ loko yathecchasi tathā kuru

एष हि प्रज्वलन्नग्निर्लेलिहानी महीरुहान् ।
आविग्ने हृदि सन्तापं जनयत्यशिवं मम

eṣa hi prajvalannagnirlelihānī mahīruhān |
āvigne hṛdi santāpaṃ janayatyaśivaṃ mama

भर्तुर्हि वाक्यं सा श्रुत्वा लपिता दुःखिताऽभवत् ।
सान्त्वयामास च पुनः पति पतिपरायणा

bharturhi vākyaṃ sā śrutvā lapitā duḥkhitā'bhavat |
sāntvayāmāsa ca punaḥ pati patiparāyaṇā

तस्माद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुनः ।
जगाम पुत्रकानेन जरिता पुत्रगृद्धिनी

tasmāddeśādatikrānte jvalane jaritā punaḥ |
jagāma putrakānena jaritā putragṛddhinī

सा तान्कुशलिनः सर्वान्विमुक्ताञ्जातवेदसः ।
रोरूयमाणान्ददृशे वने पुत्रान्निरामयान्

sā tānkuśalinaḥ sarvānvimuktāñjātavedasaḥ |
rorūyamāṇāndadṛśe vane putrānnirāmayān

अश्रूणि मुमुचे तेषां दर्शनात्सा पुनःपुनः ।
न श्रद्धेयं ततस्तेषांर्शनं वै पुनःपुनः

aśrūṇi mumuce teṣāṃ darśanātsā punaḥpunaḥ |
na śraddheyaṃ tatasteṣāṃrśanaṃ vai punaḥpunaḥ

इति मत्वाऽब्रवीद्वाकजरिता पुत्रगृद्धिनी ।
एकाकशश्च पुत्रांस्तन्त्र्शमानान्वपद्यत

iti matvā'bravīdvākajaritā putragṛddhinī |
ekākaśaśca putrāṃstantrśamānānvapadyata

जरिता तु परिष्वज्युत्रस्नेहाच्चुचुम्ब ह

jaritā tu pariṣvajyutrasnehāccucumba ha

ततोऽभ्यगच्छत्सहसमन्दपालोऽपि भारत ।
अथ ते सर्व एवैनं भ्यनन्दंस्तदा सुताः

tato'bhyagacchatsahasamandapālo'pi bhārata |
atha te sarva evainaṃ bhyanandaṃstadā sutāḥ

गुरुत्वान्मन्दपालस्तपसश्च विशेषतः ।
अभिवादामहे सर्वे तपक्षाः प्रसादतः

gurutvānmandapālastapasaśca viśeṣataḥ |
abhivādāmahe sarve tapakṣāḥ prasādataḥ

एवमुक्तवतां तेषां तनन्द्य महातपाः ।
परिष्वज्य ततो मू उपाघ्राय च बलकान् ।
पुत्रान्स्वयं समाहूयतः प्रोवाच गौतमः

evamuktavatāṃ teṣāṃ tanandya mahātapāḥ |
pariṣvajya tato mū upāghrāya ca balakān |
putrānsvayaṃ samāhūyataḥ provāca gautamaḥ

लालप्यमानमेकैकंरितां च पुनःपुनः ।
न चैवोचुस्तदा किंतमृषिं साध्वसाधु वा

lālapyamānamekaikaṃritāṃ ca punaḥpunaḥ |
na caivocustadā kiṃtamṛṣiṃ sādhvasādhu vā

ज्येष्ठः सुतस्ते कत कतमस्तस्य चानुजः ।
मध्यमः कतमश्चैव यान्कतमश्च ते

jyeṣṭhaḥ sutaste kata katamastasya cānujaḥ |
madhyamaḥ katamaścaiva yānkatamaśca te

एवं ब्रुवन्तं दुःखाकं मा न प्रतिभाषसे ।
कृतवानस्मि हव्यानैव शान्तिमितो लभे ।
एवमुक्त्वा तु तां मन्दपालस्तदाऽस्पृशत्

evaṃ bruvantaṃ duḥkhākaṃ mā na pratibhāṣase |
kṛtavānasmi havyānaiva śāntimito labhe |
evamuktvā tu tāṃ mandapālastadā'spṛśat

किं नु ज्येष्ठेन ते किमनन्तरजेन ते ।
किं वा मध्यमजातेन किं कनिष्ठेन वा पुनः

kiṃ nu jyeṣṭhena te kimanantarajena te |
kiṃ vā madhyamajātena kiṃ kaniṣṭhena vā punaḥ

यां त्वं मां सर्वतो हीनामुत्सृज्यासि गतः पुरा ।
तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम्

yāṃ tvaṃ māṃ sarvato hīnāmutsṛjyāsi gataḥ purā |
tāmeva lapitāṃ gaccha taruṇīṃ cāruhāsinīm

न स्त्रीणां विद्यते किंचिदमुत्र पुरुषान्तरात् ।
सापत्नकमृते लोके नान्यदर्थविनाशनम्

na strīṇāṃ vidyate kiṃcidamutra puruṣāntarāt |
sāpatnakamṛte loke nānyadarthavināśanam

वैराग्निदीपनं चैव भृशुद्वेगकारि च ।
सुव्रता चापि कल्याणी सर्वभूतेषु विश्रुता

vairāgnidīpanaṃ caiva bhṛśudvegakāri ca |
suvratā cāpi kalyāṇī sarvabhūteṣu viśrutā

अरुन्धती महात्मानं वसिष्ठं पर्यशङ्कत ।
विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम्

arundhatī mahātmānaṃ vasiṣṭhaṃ paryaśaṅkata |
viśuddhabhāvamatyantaṃ sadā priyahite ratam

सप्तर्षिमध्यगं वीरमवमेने च तं मुनिम् ।
अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा ।
लक्ष्याऽलक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव पश्यति

saptarṣimadhyagaṃ vīramavamene ca taṃ munim |
apadhyānena sā tena dhūmāruṇasamaprabhā |
lakṣyā'lakṣyā nābhirūpā nimittamiva paśyati

अपत्यहेतोः संप्राप्तं तथा त्वमपि मामिह ।
इष्टमेवं गते हि त्वं सा तथैवाद्य वर्तते

apatyahetoḥ saṃprāptaṃ tathā tvamapi māmiha |
iṣṭamevaṃ gate hi tvaṃ sā tathaivādya vartate

न हि भार्येति विश्वासः कार्यः पुंसा कथंचन ।
न हि कार्यमनुध्याति नारी पुत्रवती सती

na hi bhāryeti viśvāsaḥ kāryaḥ puṃsā kathaṃcana |
na hi kāryamanudhyāti nārī putravatī satī

ततस्ते सर्व एवैनं पुत्राः सम्यगुपासते ।
स च तानात्मजान्सर्वानाश्वासयितुमुद्यतः

tataste sarva evainaṃ putrāḥ samyagupāsate |
sa ca tānātmajānsarvānāśvāsayitumudyataḥ