अध्याय 258: चार बाल ऋषियों की अग्नि-स्तुति

पुरतः कृच्छ्रकालस्य धीमाञ्जागर्ति पुरुषः ।
स कृच्छ्रकालं संप्राप्य व्यथां नैवैति कर्हिचित्

purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāñjāgarti puruṣaḥ |
sa kṛcchrakālaṃ saṃprāpya vyathāṃ naivaiti karhicit

यस्तु कृच्छ्रमनुप्राप्तं विचेता नावबुध्यते ।
सकृच्छ्रकाले व्यथितो न श्रेयो विन्दते महत्

yastu kṛcchramanuprāptaṃ vicetā nāvabudhyate |
sakṛcchrakāle vyathito na śreyo vindate mahat

धीरस्त्वमसि मेधावी प्राणकृच्छ्रमिदं च नः ।
प्राज्ञः शूरो बहूनां हि भवत्येको न संशयः

dhīrastvamasi medhāvī prāṇakṛcchramidaṃ ca naḥ |
prājñaḥ śūro bahūnāṃ hi bhavatyeko na saṃśayaḥ

ज्येष्ठस्तातो भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः ।
ज्येष्ठश्चेन्न प्रजानाति नीयान्किं करिष्यति

jyeṣṭhastāto bhavati vai jyeṣṭho muñcati kṛcchrataḥ |
jyeṣṭhaścenna prajānāti nīyānkiṃ kariṣyati

हिरण्यरेतास्त्वरितो जलन्नायाति नः क्षयम् ।
सप्तजिह्वाननः क्रूरो लिहानो विसर्पति

hiraṇyaretāstvarito jalannāyāti naḥ kṣayam |
saptajihvānanaḥ krūro lihāno visarpati

एवं संभाष्य तेऽन्योन्यं मन्दपालस्य पुत्रकाः ।
तुष्टुवुः प्रयता भूत्वा यथाऽग्निं शृणु पार्थिव

evaṃ saṃbhāṣya te'nyonyaṃ mandapālasya putrakāḥ |
tuṣṭuvuḥ prayatā bhūtvā yathā'gniṃ śṛṇu pārthiva

आत्माऽसि वायोर्ज्वलन शरीरमसि वीरुधाम् ।
योनिरापश्च ते शुक्रं योनिस्त्वमसि चाम्भसः

ātmā'si vāyorjvalana śarīramasi vīrudhām |
yonirāpaśca te śukraṃ yonistvamasi cāmbhasaḥ

ऊर्ध्वं चाधश्च सर्पन्ति पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा ।
अर्चिषस्ते महावीर्य रश्यमः सवितुर्यथा

ūrdhvaṃ cādhaśca sarpanti pṛṣṭhataḥ pārśvatastathā |
arciṣaste mahāvīrya raśyamaḥ savituryathā

माता प्रणष्टा पितरं न विद्मः
पक्षा जाता नै नो धूमकेतो ।
न नस्त्राता विद्यते वै त्वदन्य-
स्तस्मादस्मांस्त्राहि बालांस्त्वमग्ने

mātā praṇaṣṭā pitaraṃ na vidmaḥ
pakṣā jātā nai no dhūmaketo |
na nastrātā vidyate vai tvadanya-
stasmādasmāṃstrāhi bālāṃstvamagne

यदग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः ।
तेन नः परिपाहि त्वमार्तान्नः शरणैषिणः

yadagne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ |
tena naḥ paripāhi tvamārtānnaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ

त्वमेवैकस्तपसे जप्तवेदो
नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव ।
ऋषीनस्मान्बालकान्पालयस्व
परेणास्मान्प्रेहि वै हव्यवाह

tvamevaikastapase japtavedo
nānyastaptā vidyate goṣu deva |
ṛṣīnasmānbālakānpālayasva
pareṇāsmānprehi vai havyavāha

सर्वमग्ने त्वमेवैकस्त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च

sarvamagne tvamevaikastvayi sarvamidaṃ jagat |
tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca

त्वमग्निर्हव्यवाहस्त्वं त्वमेव परमं हविः ।
मनीषिणस्त्वां जानन्ति बहुधा चैकधापि च

tvamagnirhavyavāhastvaṃ tvameva paramaṃ haviḥ |
manīṣiṇastvāṃ jānanti bahudhā caikadhāpi ca

सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह
काले प्राप्ते पचसि पुनः समिद्धः ।
त्वं सर्वस्य भुवनस्य प्रसूति-
स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा

sṛṣṭvā lokāṃstrīnimānhavyavāha
kāle prāpte pacasi punaḥ samiddhaḥ |
tvaṃ sarvasya bhuvanasya prasūti-
stvamevāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā

त्वमन्नं प्राणिभिर्भुक्तमन्तर्भूतो जगत्पते ।
नित्यप्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

tvamannaṃ prāṇibhirbhuktamantarbhūto jagatpate |
nityapravṛddhaḥ pacasi tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर्जातवेदो
भूमेरम्भो भूमिजातान्रसांश्च ।
विश्वानादाय पुनरुत्सृज्य काले
दृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र

sūryo bhūtvā raśmibhirjātavedo
bhūmerambho bhūmijātānrasāṃśca |
viśvānādāya punarutsṛjya kāle
dṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra

त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः ।
जायन्ते पुष्करिण्यश्च सुभद्रश्च महोदधिः

tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ |
jāyante puṣkariṇyaśca subhadraśca mahodadhiḥ

इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम् ।
शिवस्त्राता भवास्माकं माऽस्मानद्य विनाशय

idaṃ vai sadma tigmāṃśo varuṇasya parāyaṇam |
śivastrātā bhavāsmākaṃ mā'smānadya vināśaya

पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन्हुताशन ।
परेण प्रेहि मुञ्चास्मान्सागरस्य गृहानिव

piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartmanhutāśana |
pareṇa prehi muñcāsmānsāgarasya gṛhāniva

एवमुक्तो जातवेदा द्रोणेन ब्रह्मवादिना ।
द्रोणमाह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया

evamukto jātavedā droṇena brahmavādinā |
droṇamāha pratītātmā mandapālapratijñayā

ऋषिर्द्रोणस्त्वमसि वै ब्रह्मैतद्व्याहृतं
ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते

ṛṣirdroṇastvamasi vai brahmaitadvyāhṛtaṃ
īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te

मन्दपालेन वै यूयं मम पूर्वं निवेदिताः ।
वर्जयेः पुत्रकान्मह्यं दहन्दावमिति स्म ह

mandapālena vai yūyaṃ mama pūrvaṃ niveditāḥ |
varjayeḥ putrakānmahyaṃ dahandāvamiti sma ha

तस्य तद्वचनं द्रोण त्वया यच्चेह भाषितम् ।
उभयं मे गरीयस्तु ब्रूहि किं करवाणि ते ।
भृशं प्रीतोऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मंस्तोत्रेण सत्तम

tasya tadvacanaṃ droṇa tvayā yacceha bhāṣitam |
ubhayaṃ me garīyastu brūhi kiṃ karavāṇi te |
bhṛśaṃ prīto'smi bhadraṃ te brahmaṃstotreṇa sattama

इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यमुद्वेजयन्ति नः ।
एतान्कुरुष्व दग्धांस्त्वं हुताशन सबान्धवान्

ime mārjārakāḥ śukra nityamudvejayanti naḥ |
etānkuruṣva dagdhāṃstvaṃ hutāśana sabāndhavān

तथा तत्कृतवानग्निरभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान् ।
ददाह खाण्डवं दावं समिद्धो जनमेजय

tathā tatkṛtavānagnirabhyanujñāya śārṅgakān |
dadāha khāṇḍavaṃ dāvaṃ samiddho janamejaya