अध्याय 253: अर्जुन और श्रीकृष्ण का देवताओं से युद्ध

तस्याथ वर्षतो वारि पाण्डवः प्रत्यवारयत् ।
शरवर्षेण बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि दर्शयन्

tasyātha varṣato vāri pāṇḍavaḥ pratyavārayat |
śaravarṣeṇa bībhatsuruttamāstrāṇi darśayan

खाण्डवं च वनं सर्वं पाण्डवो बहुभिः शरैः ।
प्राच्छादयदमेयात्मा नीहारेणेव चन्द्रमाः

khāṇḍavaṃ ca vanaṃ sarvaṃ pāṇḍavo bahubhiḥ śaraiḥ |
prācchādayadameyātmā nīhāreṇeva candramāḥ

न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः ।
संछाद्यमाने खे बाणैरस्यता सव्यसाचिना

na ca sma kiṃcicchaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ |
saṃchādyamāne khe bāṇairasyatā savyasācinā

तक्षकस्तु न तत्रासीन्नागराजो महाबलः ।
दह्यमाने वने तस्मिन्कुरुक्षेत्रं गतो हि सः

takṣakastu na tatrāsīnnāgarājo mahābalaḥ |
dahyamāne vane tasminkurukṣetraṃ gato hi saḥ

अश्वसेनोऽभवत्तत्र तक्षकस्य सुतो बली ।
स यत्नमकरोत्तीव्रं मोक्षार्थं जातवेदसः

aśvaseno'bhavattatra takṣakasya suto balī |
sa yatnamakarottīvraṃ mokṣārthaṃ jātavedasaḥ

न शशाक स निर्गन्तुं निरुद्धोऽर्जुनपत्रिभिः ।
मोक्षयामास तं माता निगीर्य भुजगात्मजा

na śaśāka sa nirgantuṃ niruddho'rjunapatribhiḥ |
mokṣayāmāsa taṃ mātā nigīrya bhujagātmajā

तस्य पूर्वं शिरो ग्रस्तं पुच्छमस्य निगीर्यते ।
निगीर्य सोर्ध्वमक्रामत्सुतं नागी मुमुक्षया

tasya pūrvaṃ śiro grastaṃ pucchamasya nigīryate |
nigīrya sordhvamakrāmatsutaṃ nāgī mumukṣayā

तस्याः शरेण तीक्ष्णेन पृथुधारेण पाण्डवः ।
शिरश्चिच्छेद गच्छन्त्यास्तामपश्यच्छचीपतिः

tasyāḥ śareṇa tīkṣṇena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ |
śiraściccheda gacchantyāstāmapaśyacchacīpatiḥ

तं मुमोचयिषुर्वज्री वातवर्षेण पाण्डवम् ।
मोहयामास तत्कालमश्वसेनस्त्वमुच्यत

taṃ mumocayiṣurvajrī vātavarṣeṇa pāṇḍavam |
mohayāmāsa tatkālamaśvasenastvamucyata

तां च मायां तदा दृष्टा घोरां नागेन वञ्चितः ।
द्विधा त्रिधा च खगतान्प्राणिनः पाण्डवोच्छिनत्

tāṃ ca māyāṃ tadā dṛṣṭā ghorāṃ nāgena vañcitaḥ |
dvidhā tridhā ca khagatānprāṇinaḥ pāṇḍavocchinat

शशाप तं च संक्रुद्धो बीभत्सुर्जिह्मगामिनम् ।
पावको वासुदेवश्चाप्यप्रतिष्ठो भविष्यसि

śaśāpa taṃ ca saṃkruddho bībhatsurjihmagāminam |
pāvako vāsudevaścāpyapratiṣṭho bhaviṣyasi

ततो जिष्णुः सहस्राक्षं खं वितत्याशुगैः शरैः ।
योधयामास संक्रुद्धो वञ्चनां तामनुस्मरन्

tato jiṣṇuḥ sahasrākṣaṃ khaṃ vitatyāśugaiḥ śaraiḥ |
yodhayāmāsa saṃkruddho vañcanāṃ tāmanusmaran

देवराजोऽपि तं दृष्ट्वा संरब्धं समरेऽर्जुनम् ।
स्वमस्त्रमसृजत्तीव्रं छादयित्वाऽखिलं नभः

devarājo'pi taṃ dṛṣṭvā saṃrabdhaṃ samare'rjunam |
svamastramasṛjattīvraṃ chādayitvā'khilaṃ nabhaḥ

ततो वायुर्महाघोषः क्षोभयन्सर्वसागरान् ।
वियत्स्थो जनयन्मेघाञ्जलधारासमाकुलान्

tato vāyurmahāghoṣaḥ kṣobhayansarvasāgarān |
viyatstho janayanmeghāñjaladhārāsamākulān

ततोऽशनिमुचो घोरांस्तडित्स्तनितनिःस्वनान् ।
तद्विघातार्थमसृजदर्जुनोऽप्यस्त्रमुत्तमम्

tato'śanimuco ghorāṃstaḍitstanitaniḥsvanān |
tadvighātārthamasṛjadarjuno'pyastramuttamam

वायव्यमभिमन्त्र्याथ प्रतिपत्तिविशारदः ।
तेनेन्द्राशनिमेघानां वीर्यौजस्तद्विनाशितम्

vāyavyamabhimantryātha pratipattiviśāradaḥ |
tenendrāśanimeghānāṃ vīryaujastadvināśitam

जलधाराश्च ताः शोषं जग्मुर्नेशुश्च विद्युतः ।
क्षणेन चाभवद्व्योम संप्रशान्तरजस्तमः

jaladhārāśca tāḥ śoṣaṃ jagmurneśuśca vidyutaḥ |
kṣaṇena cābhavadvyoma saṃpraśāntarajastamaḥ

सुखशीतानिलवहं प्रकृतिस्थार्कमण्डलम् ।
निष्प्रतीकारहृष्टश्च हुतभुग्विविधाकृतिः

sukhaśītānilavahaṃ prakṛtisthārkamaṇḍalam |
niṣpratīkārahṛṣṭaśca hutabhugvividhākṛtiḥ

सिच्यमानो वसौघैस्तैः प्राणिनां देहनिःसृतैः ।
प्रजज्वालाथ सोऽर्चिष्मान्स्वनादैः पूरयञ्जगत्

sicyamāno vasaughaistaiḥ prāṇināṃ dehaniḥsṛtaiḥ |
prajajvālātha so'rciṣmānsvanādaiḥ pūrayañjagat

कृष्णाभ्यां रक्षितं दृष्ट्वा तं च दावमहङ्कृताः ।
खमुत्पेतुर्महाराज सुपर्णाद्याः पतत्त्रिणः

kṛṣṇābhyāṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā taṃ ca dāvamahaṅkṛtāḥ |
khamutpeturmahārāja suparṇādyāḥ patattriṇaḥ

गरुत्मान्वज्रसदृशैः पक्षतुण्डनखैस्तथा ।
प्रहर्तुकामो न्यपतदाकाशात्कृष्णपाण्डवौ

garutmānvajrasadṛśaiḥ pakṣatuṇḍanakhaistathā |
prahartukāmo nyapatadākāśātkṛṣṇapāṇḍavau

तथैवोरगसङ्घाताः पाण्डवस्य समीपतः ।
उत्सृजन्तो विषं घोरं निपेतुर्ज्वलिताननाः

tathaivoragasaṅghātāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ |
utsṛjanto viṣaṃ ghoraṃ nipeturjvalitānanāḥ

तांश्चकर्त शरैः पार्थः सरोषाग्निसमुक्षितैः ।
विविशुश्चापि तं दीप्तं देहाभावाय पावकम्

tāṃścakarta śaraiḥ pārthaḥ saroṣāgnisamukṣitaiḥ |
viviśuścāpi taṃ dīptaṃ dehābhāvāya pāvakam

ततः सुराः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
उत्पेतुर्नादमतुलमुत्सृजन्तो रणार्थिनः

tataḥ surāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |
utpeturnādamatulamutsṛjanto raṇārthinaḥ

अयःकणपचक्राश्मभुशुण्ड्युद्यतबाहवः ।
कृष्णपार्थौ जिघांसन्तः क्रोधसंमूर्च्छितौजसः

ayaḥkaṇapacakrāśmabhuśuṇḍyudyatabāhavaḥ |
kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ krodhasaṃmūrcchitaujasaḥ

तेषामतिव्याहरतां शस्त्रवर्षं प्रमुञ्चताम् ।
प्रममाथोत्तमाङ्गानि बीभत्सुर्निशितैः शरैः

teṣāmativyāharatāṃ śastravarṣaṃ pramuñcatām |
pramamāthottamāṅgāni bībhatsurniśitaiḥ śaraiḥ

कृष्णश्च सुमहातेजाश्चक्रेणारिविनाशनः ।
दैत्यदानवसङ्घानां चकार कदनं महत्

kṛṣṇaśca sumahātejāścakreṇārivināśanaḥ |
daityadānavasaṅghānāṃ cakāra kadanaṃ mahat

अथापरे शरैर्विद्धाश्चक्रवेगेरितास्तथा ।
वेलामिव समासाद्य व्यतिष्ठन्नमितौजसः

athāpare śarairviddhāścakravegeritāstathā |
velāmiva samāsādya vyatiṣṭhannamitaujasaḥ

ततः शक्रोऽतिसक्रुद्धस्त्रिदशानां महेश्वरः ।
पाण्डुरं गजमास्थाय तावुभौ समुपाद्रवत्

tataḥ śakro'tisakruddhastridaśānāṃ maheśvaraḥ |
pāṇḍuraṃ gajamāsthāya tāvubhau samupādravat

वेगेनाशनिमादाय वज्रमस्त्रं च सोऽसृजत् ।
हतावेताविति प्राह सुरानसुरसूदनः

vegenāśanimādāya vajramastraṃ ca so'sṛjat |
hatāvetāviti prāha surānasurasūdanaḥ

ततः समुद्यतां दृष्ट्वा देवेन्द्रेण महाशनिम् ।
जगृहुः सर्वशस्त्राणि स्वानि स्वानि सुरास्तथा

tataḥ samudyatāṃ dṛṣṭvā devendreṇa mahāśanim |
jagṛhuḥ sarvaśastrāṇi svāni svāni surāstathā

कालदण्डं यमो राजन् गदां चैव धनेश्वरः ।
पाशांश्च तत्र वरुणो विचित्रां च तथाऽशनिम्

kāladaṇḍaṃ yamo rājan gadāṃ caiva dhaneśvaraḥ |
pāśāṃśca tatra varuṇo vicitrāṃ ca tathā'śanim

स्कन्दः शक्तिं समादाय तस्थौ मेरुरिवाचलः ।
ओषधीर्दीप्यमानाश्च जगृहातेऽस्विनावपि

skandaḥ śaktiṃ samādāya tasthau merurivācalaḥ |
oṣadhīrdīpyamānāśca jagṛhāte'svināvapi

जगृहे च धनुर्धाता मुसलं तु जयस्तथा ।
पर्वतं चापि जग्राह क्रुद्धस्त्वष्टा महाबलः

jagṛhe ca dhanurdhātā musalaṃ tu jayastathā |
parvataṃ cāpi jagrāha kruddhastvaṣṭā mahābalaḥ

अंशस्तु शक्तिं जग्राह मृत्युर्देवः परश्वधम् ।
प्रगृह्य परिघं घोरं विचचारार्यमा अपि

aṃśastu śaktiṃ jagrāha mṛtyurdevaḥ paraśvadham |
pragṛhya parighaṃ ghoraṃ vicacārāryamā api

मित्रश्च क्षुरपर्यन्तं चक्रमादाय तस्थिवान् ।
पूषा भगश्च संक्रुद्धः सविता च विशांपते

mitraśca kṣuraparyantaṃ cakramādāya tasthivān |
pūṣā bhagaśca saṃkruddhaḥ savitā ca viśāṃpate

आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशाः कृष्णापार्थौ प्रदुद्रुवुः ।
रुद्राश्च वसवश्चैव मरुतश्च महाबलाः

āttakārmukanistriṃśāḥ kṛṣṇāpārthau pradudruvuḥ |
rudrāśca vasavaścaiva marutaśca mahābalāḥ

विश्वेदेवास्तथा साध्या दीप्यमानाः स्वतेजसा ।
एते चान्ये च बहवो देवास्तौ पुरुषोत्तमौ

viśvedevāstathā sādhyā dīpyamānāḥ svatejasā |
ete cānye ca bahavo devāstau puruṣottamau

कृष्णपार्थौ जिघांसन्तः प्रतीयुर्विविधायुधाः ।
तत्राद्भुतान्यदृश्यन्त निमित्तानि महाहवे

kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ pratīyurvividhāyudhāḥ |
tatrādbhutānyadṛśyanta nimittāni mahāhave

युगान्तसमरूपाणि भूतसंमोहनानि च ।
तथा दृष्ट्वा सुसंरब्धं शक्रं देवैः सहाच्युतौ

yugāntasamarūpāṇi bhūtasaṃmohanāni ca |
tathā dṛṣṭvā susaṃrabdhaṃ śakraṃ devaiḥ sahācyutau

अभीतौ युधि दुर्धर्षौ तस्थतुः सज्जकार्मुकौ ।
आगच्छतस्ततो देवानुभौ युद्धविशारदौ

abhītau yudhi durdharṣau tasthatuḥ sajjakārmukau |
āgacchatastato devānubhau yuddhaviśāradau

व्यताडयेतां संक्रुद्धौ शरैर्वज्रोपमैस्तदा ।
असकृद्भग्नसंकल्पाः सुराश्च बहुशः कृताः

vyatāḍayetāṃ saṃkruddhau śarairvajropamaistadā |
asakṛdbhagnasaṃkalpāḥ surāśca bahuśaḥ kṛtāḥ

भयाद्रणं परित्यज्य शख्रमेवाभिशिश्रियुः ।
दृष्ट्वा निवारितान्देवान्माधवेनार्जुनेन च

bhayādraṇaṃ parityajya śakhramevābhiśiśriyuḥ |
dṛṣṭvā nivāritāndevānmādhavenārjunena ca

आश्चर्यमगमंस्तत्र मुनयो नभसि स्थिताः ।
शक्रश्चापि तयोर्वीर्यमुपलभ्यासकृद्रणे

āścaryamagamaṃstatra munayo nabhasi sthitāḥ |
śakraścāpi tayorvīryamupalabhyāsakṛdraṇe

बभूव परमप्रीतो भूयश्चैतावयोधयत् ।
ततोऽश्मवर्षं सुमहद्व्यसृजत्पाकशासनः

babhūva paramaprīto bhūyaścaitāvayodhayat |
tato'śmavarṣaṃ sumahadvyasṛjatpākaśāsanaḥ

भूय एव तदा वीर्यं जिज्ञासुः सव्यसाचिनः ।
तच्छैरर्जुनो वर्षं प्रतिजघ्नेऽत्यमर्षितः

bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ |
tacchairarjuno varṣaṃ pratijaghne'tyamarṣitaḥ

विफलं क्रियमाणं तत्समवेक्ष्य शतक्रतुः ।
भूयः संवर्धयामास तद्वर्षं पाकशासनः

viphalaṃ kriyamāṇaṃ tatsamavekṣya śatakratuḥ |
bhūyaḥ saṃvardhayāmāsa tadvarṣaṃ pākaśāsanaḥ

सोश्मवर्षं महावेगैरिषुभिः पाकशासनिः ।
विलयं गमयामास हर्षयन्पितरं तथा

sośmavarṣaṃ mahāvegairiṣubhiḥ pākaśāsaniḥ |
vilayaṃ gamayāmāsa harṣayanpitaraṃ tathā

तत उत्पाट्य पाणिभ्यां मन्दराच्छिखरं महत् ।
सद्रुमं व्यसृजच्छक्रो जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्

tata utpāṭya pāṇibhyāṃ mandarācchikharaṃ mahat |
sadrumaṃ vyasṛjacchakro jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam

ततोऽर्जुनो वेगवद्भिर्ज्वलिताग्रैरजिह्मगैः ।
शरैर्विध्वंसयामास गिरेः शृङ्गं सहस्रधा

tato'rjuno vegavadbhirjvalitāgrairajihmagaiḥ |
śarairvidhvaṃsayāmāsa gireḥ śṛṅgaṃ sahasradhā

गिरेर्विशीर्यमाणस्य तस्य रूपं तदा बभौ ।
सार्कचन्द्रग्रहस्येव नभसः परिशीर्यतः

girerviśīryamāṇasya tasya rūpaṃ tadā babhau |
sārkacandragrahasyeva nabhasaḥ pariśīryataḥ

तेनाभिपतता दावं शैलेन महता भृशम् ।
शृङ्गेण निहतास्तत्र प्राणिनः खाण्डवालयाः

tenābhipatatā dāvaṃ śailena mahatā bhṛśam |
śṛṅgeṇa nihatāstatra prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ