अध्याय 252: खाण्डव का दहन और इन्द्र की वर्षा

तौ रथाभ्यां रथश्रेष्ठौ दावस्योभयतः स्थितौ ।
दिक्षु सर्वासु भूतानां चक्राते कदनं महत्

tau rathābhyāṃ rathaśreṣṭhau dāvasyobhayataḥ sthitau |
dikṣu sarvāsu bhūtānāṃ cakrāte kadanaṃ mahat

यत्र यत्र च दृश्यन्ते प्राणिनः खाण्डवालयाः ।
पलायन्तः प्रवीरौ तौ तत्रतत्राभ्यधावताम्

yatra yatra ca dṛśyante prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ |
palāyantaḥ pravīrau tau tatratatrābhyadhāvatām

छिद्रं न स्म प्रपश्यन्ति रथयोराशुचारिणोः ।
आविद्धावेव दृश्येते रथिनौ तौ रथोत्तमौ

chidraṃ na sma prapaśyanti rathayorāśucāriṇoḥ |
āviddhāveva dṛśyete rathinau tau rathottamau

खाण्डवे दह्यमाने तु भूतान्यथ सहस्रशः ।
उत्पेतुर्भैरवान्नादान्विनदन्तः समन्ततः

khāṇḍave dahyamāne tu bhūtānyatha sahasraśaḥ |
utpeturbhairavānnādānvinadantaḥ samantataḥ

दग्धैकदेशा बहवो निष्टप्ताश्च तथाऽपरे ।
स्फुटिताक्षा विशीर्णाश्च विप्लुताश्च तथाऽपरे

dagdhaikadeśā bahavo niṣṭaptāśca tathā'pare |
sphuṭitākṣā viśīrṇāśca viplutāśca tathā'pare

समालिङ्ग्य सुतानन्ये पितॄन्भ्रातॄनथाऽपरे ।
त्यक्तुं न शेकुः स्नेहेन तत्रैव निधनं गताः

samāliṅgya sutānanye pitṝnbhrātṝnathā'pare |
tyaktuṃ na śekuḥ snehena tatraiva nidhanaṃ gatāḥ

सन्दष्टदशनाश्चान्ये समुत्पेतुरनेकशः ।
ततस्तेऽतीव घूर्णन्तः पुनरग्नौ प्रपेदिरे

sandaṣṭadaśanāścānye samutpeturanekaśaḥ |
tataste'tīva ghūrṇantaḥ punaragnau prapedire

दग्धपक्षाक्षिचरणा विचेष्टन्तो महीतले ।
तत्रतत्र स्म दृश्यन्ते विनश्यन्तः शरीरिणः

dagdhapakṣākṣicaraṇā viceṣṭanto mahītale |
tatratatra sma dṛśyante vinaśyantaḥ śarīriṇaḥ

जलाशयेषु तप्तेषु क्वाथ्यमानेषु वह्निना ।
गतसत्वाः स्म दृश्यन्ते कूर्ममत्स्याः समन्ततः

jalāśayeṣu tapteṣu kvāthyamāneṣu vahninā |
gatasatvāḥ sma dṛśyante kūrmamatsyāḥ samantataḥ

शरीरैरपरे दीप्तैर्देहवन्त इवाग्नयः ।
अदृश्यन्त वने तत्र प्राणिनः प्राणिसंक्षये

śarīrairapare dīptairdehavanta ivāgnayaḥ |
adṛśyanta vane tatra prāṇinaḥ prāṇisaṃkṣaye

कांश्चिदुत्पततः पार्थः शरैः संछिद्य खण्डशः ।
पातयामास विहगान्प्रदीप्ते वसुरेतसि

kāṃścidutpatataḥ pārthaḥ śaraiḥ saṃchidya khaṇḍaśaḥ |
pātayāmāsa vihagānpradīpte vasuretasi

ते शराचितसर्वाङ्गा निनदन्तो महारवान् ।
ऊर्ध्वमुत्पत्य वेगेन निपेतुः खाण्डवे पुनः

te śarācitasarvāṅgā ninadanto mahāravān |
ūrdhvamutpatya vegena nipetuḥ khāṇḍave punaḥ

शरैरभ्याहतानां च सङ्घशः स्म वनौकसाम् ।
विरावः शुश्रुवे घोरः समुद्रस्येव मथ्यतः

śarairabhyāhatānāṃ ca saṅghaśaḥ sma vanaukasām |
virāvaḥ śuśruve ghoraḥ samudrasyeva mathyataḥ

वह्नेश्चापि प्रदीप्तस्य खमुत्पेतुर्महार्चिषः ।
जनयामासुरुद्वेगं सुमहान्तं दिवौकसाम्

vahneścāpi pradīptasya khamutpeturmahārciṣaḥ |
janayāmāsurudvegaṃ sumahāntaṃ divaukasām

तेनार्चिषा सुसन्तप्ता देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
ततो जग्मुर्महात्मानः सर्व एव दिवौकसः ।
शतक्रतुं सहस्राक्षं देवेशमसुरार्दनम्

tenārciṣā susantaptā devāḥ sarṣipurogamāḥ |
tato jagmurmahātmānaḥ sarva eva divaukasaḥ |
śatakratuṃ sahasrākṣaṃ deveśamasurārdanam

किं न्विमे मानवाः सर्वे दह्यन्ते चित्रभानुना ।
कच्चिन्न संक्षयः प्राप्तो लोकानाममरेश्वर

kiṃ nvime mānavāḥ sarve dahyante citrabhānunā |
kaccinna saṃkṣayaḥ prāpto lokānāmamareśvara

तच्छ्रुत्वा वृत्रहा तेभ्यः स्वयमेवान्ववेक्ष्य च ।
खाण्डवस्य विमोक्षार्थं प्रययौ हरिवाहनः

tacchrutvā vṛtrahā tebhyaḥ svayamevānvavekṣya ca |
khāṇḍavasya vimokṣārthaṃ prayayau harivāhanaḥ

महता रथबृन्देन नानारूपेण वासवः ।
आकाशं समवाकीर्य प्रववर्ष सुरेश्वरः

mahatā rathabṛndena nānārūpeṇa vāsavaḥ |
ākāśaṃ samavākīrya pravavarṣa sureśvaraḥ

ततोऽक्षमात्रा व्यसृजन्धाराः शतसहस्रशः ।
चोदिता देवराजेन जलदाः खाण्डवं प्रति

tato'kṣamātrā vyasṛjandhārāḥ śatasahasraśaḥ |
coditā devarājena jaladāḥ khāṇḍavaṃ prati

असंप्राप्तास्तु ता धारास्तेजसा जातवेदसः ।
ख एव समुशुष्यन्त नकाश्चित्पावकं गताः

asaṃprāptāstu tā dhārāstejasā jātavedasaḥ |
kha eva samuśuṣyanta nakāścitpāvakaṃ gatāḥ

ततो नमुचिहा क्रुद्धो भृशमर्चिष्मतस्तदा ।
पुनरेव महामेघैरम्भांसि व्यसृजद्बहु

tato namucihā kruddho bhṛśamarciṣmatastadā |
punareva mahāmeghairambhāṃsi vyasṛjadbahu

अर्चिर्धाराभिसंबद्धं धूमविद्युत्समाकुलम् ।
बभूव तद्वनं घोरं स्तनयित्नुसमाकुलम्

arcirdhārābhisaṃbaddhaṃ dhūmavidyutsamākulam |
babhūva tadvanaṃ ghoraṃ stanayitnusamākulam