अध्याय 251: गाण्डीव और चक्र का दान

एवमुक्तः स भगवान्धूमकेतुर्हुताशनः ।
चिन्तयामास वरुणं लोकपालं दिदृक्षया

evamuktaḥ sa bhagavāndhūmaketurhutāśanaḥ |
cintayāmāsa varuṇaṃ lokapālaṃ didṛkṣayā

आदित्यमुदके देवं निवसन्तं जलेश्वरम् ।
स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास पावकम्

ādityamudake devaṃ nivasantaṃ jaleśvaram |
sa ca taccintitaṃ jñātvā darśayāmāsa pāvakam

तमब्रवीद्भमकेतुः प्रतिगृह्य जलेश्वरम् ।
चतुर्थं लोकपालानां देवदेवं सनातनम्

tamabravīdbhamaketuḥ pratigṛhya jaleśvaram |
caturthaṃ lokapālānāṃ devadevaṃ sanātanam

सोमेन राज्ञा यद्दत्तं धनुश्चैवेषुधी च ते ।
तत्प्रयच्छोभयं शीघ्रं रथं च कपिलक्षणम्

somena rājñā yaddattaṃ dhanuścaiveṣudhī ca te |
tatprayacchobhayaṃ śīghraṃ rathaṃ ca kapilakṣaṇam

कार्यं च सुमहत्पार्थो गाण्डीवेन करिष्यति ।
चक्रेण वासुदेवश्च तन्ममाद्य प्रदीयताम्

kāryaṃ ca sumahatpārtho gāṇḍīvena kariṣyati |
cakreṇa vāsudevaśca tanmamādya pradīyatām

ददानीत्येव वरुणः पावकं प्रत्यभाषत ।
तदद्भुतं महावीर्यं यशःकीर्तिविवर्धनम्

dadānītyeva varuṇaḥ pāvakaṃ pratyabhāṣata |
tadadbhutaṃ mahāvīryaṃ yaśaḥkīrtivivardhanam

सर्वशस्त्रैरनाधृष्यं सर्वशस्त्रप्रमाथि च ।
सर्वायुधमहामात्रं परसैन्यप्रधर्षणम्

sarvaśastrairanādhṛṣyaṃ sarvaśastrapramāthi ca |
sarvāyudhamahāmātraṃ parasainyapradharṣaṇam

एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् ।
चित्रमुच्चावचैर्वर्णैः शोभितं श्लक्ष्णमव्रणम्

ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam |
citramuccāvacairvarṇaiḥ śobhitaṃ ślakṣṇamavraṇam

देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः ।
प्रादाच्चैव धनूरत्नमक्षय्यौ च महेषुधी

devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ |
prādāccaiva dhanūratnamakṣayyau ca maheṣudhī

रथं च दिव्याश्वयुजं कपिप्रवरकेतनम् ।
उपेतं राजतैरश्वैर्गान्धर्वैर्हेममालिभिः

rathaṃ ca divyāśvayujaṃ kapipravaraketanam |
upetaṃ rājatairaśvairgāndharvairhemamālibhiḥ

पाण्डुराभ्रप्रतीकाशैर्मनोवायुसमैर्जवे ।
सर्वोपकरणैर्युक्तमजय्यं देवदानवैः

pāṇḍurābhrapratīkāśairmanovāyusamairjave |
sarvopakaraṇairyuktamajayyaṃ devadānavaiḥ

भावुमन्तं महाघोषं सर्वरत्नमनोरमम् ।
ससर्ज यं सुतपसा भौमनो भुवनप्रभुः

bhāvumantaṃ mahāghoṣaṃ sarvaratnamanoramam |
sasarja yaṃ sutapasā bhaumano bhuvanaprabhuḥ

प्रजापतिरनिर्देश्यं यस्य रूपं रवेरिव ।
यं स्म सोमः समारुह्य दानवानजयत्प्रभुः

prajāpatiranirdeśyaṃ yasya rūpaṃ raveriva |
yaṃ sma somaḥ samāruhya dānavānajayatprabhuḥ

नवमेघप्रतीकाशं ज्ललन्तमिव च श्रिया ।
आश्रितौ तं रथश्रेष्ठं शक्रायुधसमावुभौ

navameghapratīkāśaṃ jlalantamiva ca śriyā |
āśritau taṃ rathaśreṣṭhaṃ śakrāyudhasamāvubhau

तापनीया सुरुचिरा ध्वजयष्टिरनुत्तमा ।
तस्यां तु वानरो दिव्यः सिंहशार्दूलकेतनः

tāpanīyā surucirā dhvajayaṣṭiranuttamā |
tasyāṃ tu vānaro divyaḥ siṃhaśārdūlaketanaḥ

हनूमान्नाम तेजस्वी कामरूपी महाबलः ।
दिधक्षन्निव तत्र स्म संस्थितो मूर्ध्न्यशोभत ।
ध्वजे भूतानि तत्रासन्विविधानि महान्ति च

hanūmānnāma tejasvī kāmarūpī mahābalaḥ |
didhakṣanniva tatra sma saṃsthito mūrdhnyaśobhata |
dhvaje bhūtāni tatrāsanvividhāni mahānti ca

नादेन रिपुसैन्यानां येषां संज्ञा प्रणश्यति ।
स तं नानापताकाभिः शोभितं रथसत्तमम्

nādena ripusainyānāṃ yeṣāṃ saṃjñā praṇaśyati |
sa taṃ nānāpatākābhiḥ śobhitaṃ rathasattamam

प्रदक्षिणमुपावृत्य दैवतेभ्यः प्रणम्य च ।
सन्नद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रकः

pradakṣiṇamupāvṛtya daivatebhyaḥ praṇamya ca |
sannaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitrakaḥ

आरुरोह तदा पार्थो विमानं सुकृती यथा ।
तच्च दिव्यं धनुः श्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा

āruroha tadā pārtho vimānaṃ sukṛtī yathā |
tacca divyaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā

गाण्डीवमुपसंगृह्य बभूव मुदितोऽर्जुनः ।
हुताशनं पुरस्कृत्य ततस्तदपि वीर्यवान्

gāṇḍīvamupasaṃgṛhya babhūva mudito'rjunaḥ |
hutāśanaṃ puraskṛtya tatastadapi vīryavān

जग्राह बलमास्थाय ज्यया च युयुजे धनुः ।
मौर्व्यां तु योज्यमानायां बलिना पाण्डवेन ह

jagrāha balamāsthāya jyayā ca yuyuje dhanuḥ |
maurvyāṃ tu yojyamānāyāṃ balinā pāṇḍavena ha

येऽशृष्वन्कूजितं यत्र तेषां वै व्यथितं मनः ।
लब्ध्वा रथं धनुश्चैव तथाऽक्षय्ये महेषुधी

ye'śṛṣvankūjitaṃ yatra teṣāṃ vai vyathitaṃ manaḥ |
labdhvā rathaṃ dhanuścaiva tathā'kṣayye maheṣudhī

बभूव कल्यः कौन्तेयः प्रहृष्टः साह्यकर्मणि ।
वज्रनाभं ततश्चक्रं ददौ कृष्णाय पावकः

babhūva kalyaḥ kaunteyaḥ prahṛṣṭaḥ sāhyakarmaṇi |
vajranābhaṃ tataścakraṃ dadau kṛṣṇāya pāvakaḥ

आग्नेयमस्त्रं दयितं स च कल्योऽभवत्तदा ।
अब्रवीत्पावकश्चैवमेतेन मधुसूदन

āgneyamastraṃ dayitaṃ sa ca kalyo'bhavattadā |
abravītpāvakaścaivametena madhusūdana

अमानुषानपि रणे जेष्यसि त्वमसंशयम् ।
अनेन तु मनुष्याणां देवानामपि चाहवे

amānuṣānapi raṇe jeṣyasi tvamasaṃśayam |
anena tu manuṣyāṇāṃ devānāmapi cāhave

रक्षःपिशाचदैत्यानां नागानां चाधिकस्तथा ।
भविष्यसि न सन्देहः प्रवरोऽपि निबर्हणे

rakṣaḥpiśācadaityānāṃ nāgānāṃ cādhikastathā |
bhaviṣyasi na sandehaḥ pravaro'pi nibarhaṇe

क्षिप्तं क्षिप्तं रणे चैतत्त्वया माधव शत्रुषु ।
हत्वाऽप्रतिहतं सङ्ख्ये पाणिमेष्यति ते पुनः

kṣiptaṃ kṣiptaṃ raṇe caitattvayā mādhava śatruṣu |
hatvā'pratihataṃ saṅkhye pāṇimeṣyati te punaḥ

वरुणश्च ददौ तस्मै गदामशनिनिःस्वनाम् ।
दैत्यान्तकरणीं घोरां नाम्ना कौमोदकीं प्रभुः

varuṇaśca dadau tasmai gadāmaśaniniḥsvanām |
daityāntakaraṇīṃ ghorāṃ nāmnā kaumodakīṃ prabhuḥ

ततः पावकमब्रूतां प्रहृष्टावर्जुनाच्युतौ ।
कृतास्त्रौ शस्त्रसंपन्नौ रथिनौ ध्वजिनावपि

tataḥ pāvakamabrūtāṃ prahṛṣṭāvarjunācyutau |
kṛtāstrau śastrasaṃpannau rathinau dhvajināvapi

कल्यौ स्वो भगवन्योद्धुमपि सर्वैः सुरासुरैः ।
किं पुनर्वज्रिणैकेन पन्नगार्थे युयुत्सता

kalyau svo bhagavanyoddhumapi sarvaiḥ surāsuraiḥ |
kiṃ punarvajriṇaikena pannagārthe yuyutsatā

चक्रपाणिर्हृषीकेशो विचरन्युधि वीर्यवान् ।
चक्रेण भस्मसात्सर्वं विसृष्टेन तु वीर्यवान् ।
त्रिषु लोकेषु तन्नास्ति यन्न कुर्याज्जनार्दनः

cakrapāṇirhṛṣīkeśo vicaranyudhi vīryavān |
cakreṇa bhasmasātsarvaṃ visṛṣṭena tu vīryavān |
triṣu lokeṣu tannāsti yanna kuryājjanārdanaḥ

गाण्डीवं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी ।
अहमप्युत्सहे लोकान्विजेतुं युधि पावक

gāṇḍīvaṃ dhanurādāya tathā'kṣayye maheṣudhī |
ahamapyutsahe lokānvijetuṃ yudhi pāvaka

सर्वतः परिवार्यैवं दावमेतं महाप्रभो ।
कामं संप्रज्वलाद्यैव कल्यौ स्वः साह्यकर्मणि

sarvataḥ parivāryaivaṃ dāvametaṃ mahāprabho |
kāmaṃ saṃprajvalādyaiva kalyau svaḥ sāhyakarmaṇi

यदि खाण्डवमेष्यति प्रमादा-
त्सगणो वा परिरक्षितुं महेन्द्रः ।
शरताडितगात्रकुण्डलानां
कदनं द्रक्ष्यति देववाहिनीनाम्

yadi khāṇḍavameṣyati pramādā-
tsagaṇo vā parirakṣituṃ mahendraḥ |
śaratāḍitagātrakuṇḍalānāṃ
kadanaṃ drakṣyati devavāhinīnām

एवमुक्तः स भगवान्दाशार्हेणार्जुनेन च ।
तैजसं रपमास्थाय दावं दग्धुं प्रचक्रमे

evamuktaḥ sa bhagavāndāśārheṇārjunena ca |
taijasaṃ rapamāsthāya dāvaṃ dagdhuṃ pracakrame

सर्वतः परिवार्याथ सप्तार्चिर्ज्वलनस्तथा ।
ददाह खाण्डवं दावं युगान्तमिव दर्शयन्

sarvataḥ parivāryātha saptārcirjvalanastathā |
dadāha khāṇḍavaṃ dāvaṃ yugāntamiva darśayan

प्रतिगृह्य समाविश्य तद्वनं भरतर्षभ ।
मेघस्तनितनिर्घोषः सर्वभूतान्यकम्पयत्

pratigṛhya samāviśya tadvanaṃ bharatarṣabha |
meghastanitanirghoṣaḥ sarvabhūtānyakampayat

दह्यतस्तस्य च बभौ रूपं दावस्य भारत ।
मेरोरिव नगेन्द्रस्य कीर्णस्यांशुमतोंशुभिः

dahyatastasya ca babhau rūpaṃ dāvasya bhārata |
meroriva nagendrasya kīrṇasyāṃśumatoṃśubhiḥ