आदि पर्व

अध्याय 25: गरुड़ सर्पों को ले जाते हैं; कद्रू की इन्द्रस्तुति

इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पञ्चविंशोऽध्यायः ॥

17 श्लोक · 25 में से 261

इस अध्याय में क्या होता है

गरुड़ सर्पों को ले जाते हैं; कद्रू की इन्द्रस्तुति

इच्छानुसार चलने वाले गरुड़ वहाँ आते हैं जहाँ बाज़ी में हारी विनता दुःख में दासी बनकर रहती हैं। एक दिन कद्रू विनता को बुलाकर आज्ञा देती हैं कि उसे समुद्र के भीतर एकान्त में बसे नागों के सुन्दर निवास पर ले चलो। विनता सर्पों की माता को उठाती हैं, और माता के कहने पर गरुड़ सर्पों को ले चलते हैं। वे सूर्य के पास उड़ते हैं और किरणों से झुलसकर सर्प मूर्छित हो जाते हैं। पुत्रों की यह दशा देखकर कद्रू इन्द्र की स्तुति करती हैं: नमुचि के संहारक, सहस्राक्ष, शचीपति, वही हमारा परम आश्रय हैं। वही मेघ और वायु, अग्नि और बिजली, घोर वज्र, सब प्राणियों की ज्योति, स्वयं विष्णु, पर्वतों और वनों सहित पृथ्वी हैं, और ब्राह्मण हर यज्ञ में उन्हीं की पूजा करते हैं।

सौतिरुवाच

25.1

ततः कामगमः पक्षी महावीर्यो महाबलः ।
मातुरन्तिकमागच्छत्परं पारं महोदधेः

tataḥ kāmagamaḥ pakṣī mahāvīryo mahābalaḥ |
māturantikamāgacchatparaṃ pāraṃ mahodadheḥ

25.2

यत्र सा विनता तस्मिन्पणितेन पराजिता ।
अतीव दुःखसंतप्ता दासीभावमुपागता

yatra sā vinatā tasminpaṇitena parājitā |
atīva duḥkhasaṃtaptā dāsībhāvamupāgatā

25.3

ततः कदाचिद्विनतां प्रणतां पुत्रसन्निधौ ।
काले चाहूय वचनं कद्रूरिदमभाषत

tataḥ kadācidvinatāṃ praṇatāṃ putrasannidhau |
kāle cāhūya vacanaṃ kadrūridamabhāṣata

25.4

नागानामालयं भद्रे सुरम्यं चारुदर्शनम् ।
समुद्रकुक्षावेकान्ते तत्र मां विनते नय

nāgānāmālayaṃ bhadre suramyaṃ cārudarśanam |
samudrakukṣāvekānte tatra māṃ vinate naya

25.5

ततः सुपर्णमाता तामवहत्सर्पमातरम् ।
पन्नगान्गरुडश्चापि मातुर्वचनचोदितः

tataḥ suparṇamātā tāmavahatsarpamātaram |
pannagāngaruḍaścāpi māturvacanacoditaḥ

25.6

स सूर्यमभितो याति वैनतेयो विहंगमः ।
सूर्यरश्मिप्रतप्ताश्च मूर्च्छिताः पन्नगाऽभवन्

sa sūryamabhito yāti vainateyo vihaṃgamaḥ |
sūryaraśmiprataptāśca mūrcchitāḥ pannagā'bhavan

25.7

तदवस्थान्सुतान्दृष्ट्वा कद्रूः शक्रमथास्तुवत् ।
नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते बलसूदन

tadavasthānsutāndṛṣṭvā kadrūḥ śakramathāstuvat |
namaste sarvadeveśa namaste balasūdana

25.8

नमुचिघ्न नमस्तेऽस्तु सहस्राक्ष शचीपते ।
सर्पाणां सूर्यतप्तानां वारिणा त्वं प्लवो भव

namucighna namaste'stu sahasrākṣa śacīpate |
sarpāṇāṃ sūryataptānāṃ vāriṇā tvaṃ plavo bhava

25.9

त्वमेव परमं त्राणमस्माकममरोत्तम ।
ईशो असि पवः स्रष्टुं त्वमनल्पं पुरंदर

tvameva paramaṃ trāṇamasmākamamarottama |
īśo asi pavaḥ sraṣṭuṃ tvamanalpaṃ puraṃdara

25.10

त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वमग्निर्विद्युतोऽम्बरे ।
त्वमभ्रगणविक्षेप्ता त्वामेवाहुर्महाघनम्

tvameva meghastvaṃ vāyustvamagnirvidyuto'mbare |
tvamabhragaṇavikṣeptā tvāmevāhurmahāghanam

25.11

त्वं वज्रमतुलं घोरं घोषवांस्त्वं बलाहकः ।
स्रष्टा त्वमेव लोकानां संहर्ता चापराजितः

tvaṃ vajramatulaṃ ghoraṃ ghoṣavāṃstvaṃ balāhakaḥ |
sraṣṭā tvameva lokānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ

25.12

त्वं ज्योतिः सर्वभूतानां त्वमादित्यो विभावसुः ।
त्वं महद्भूतमाश्चर्यं त्वं राजा त्वं सुरोत्तमः

tvaṃ jyotiḥ sarvabhūtānāṃ tvamādityo vibhāvasuḥ |
tvaṃ mahadbhūtamāścaryaṃ tvaṃ rājā tvaṃ surottamaḥ

25.13

त्वं विष्णुस्त्वं सहस्राक्षस्त्वं देवस्त्वं परायणम् ।
त्वं सर्वममृतं देव त्वं सोमः परमार्चितः

tvaṃ viṣṇustvaṃ sahasrākṣastvaṃ devastvaṃ parāyaṇam |
tvaṃ sarvamamṛtaṃ deva tvaṃ somaḥ paramārcitaḥ

25.14

त्वं मुहूर्तस्तिथिस्त्वं च त्वं लवस्त्वं पुनः क्षणः ।
शुक्लस्त्वं बहुलस्त्वं च कला काष्ठा त्रुटिस्तथा ।
संवत्सरर्तवो मासा रजन्यश्च दिनानि च

tvaṃ muhūrtastithistvaṃ ca tvaṃ lavastvaṃ punaḥ kṣaṇaḥ |
śuklastvaṃ bahulastvaṃ ca kalā kāṣṭhā truṭistathā |
saṃvatsarartavo māsā rajanyaśca dināni ca

25.15

त्वमुत्तमा सगिरिवना वसुंधरा
सभास्करं वितिमिरमम्बरं तथा ।
मदोदधिः सतिमितिमिङ्गिलस्तथा
महोर्मिमान्बहुमकरो झषाकुलः

tvamuttamā sagirivanā vasuṃdharā
sabhāskaraṃ vitimiramambaraṃ tathā |
madodadhiḥ satimitimiṅgilastathā
mahormimānbahumakaro jhaṣākulaḥ

25.16

महायशास्त्वमिति सदाऽभिपूज्यसे
मनीषिभिर्मुदितमना महर्षिभिः ।
अभिष्टुतः पिबसि च सोममध्वरे
कषट्कृतान्यपि च हवींषि भूतये

mahāyaśāstvamiti sadā'bhipūjyase
manīṣibhirmuditamanā maharṣibhiḥ |
abhiṣṭutaḥ pibasi ca somamadhvare
kaṣaṭkṛtānyapi ca havīṃṣi bhūtaye

25.17

त्वं विप्रैः सततमिहेज्यसे फलार्थं
वेदाङ्गेष्वतुलबलौघ गीयसे च ।
त्वद्धेतोर्यजनपरायणा द्विजेन्द्रा
वेदाङ्गान्यभिगमयन्ति सर्वयत्नैः

tvaṃ vipraiḥ satatamihejyase phalārthaṃ
vedāṅgeṣvatulabalaugha gīyase ca |
tvaddhetoryajanaparāyaṇā dvijendrā
vedāṅgānyabhigamayanti sarvayatnaiḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)