अध्याय 24: अरुण सूर्य के सारथी बनते हैं

स श्रुत्वाऽथात्मनो देहं सुपर्णः प्रेक्ष्य च स्वयम् ।
शरीरप्रतिसंहारमात्मनः संप्रचक्रमे

sa śrutvā'thātmano dehaṃ suparṇaḥ prekṣya ca svayam |
śarīrapratisaṃhāramātmanaḥ saṃpracakrame

न मे सर्वाणि भूतानि विभियुर्देहदर्शनात् ।
भीमरूपात्समुद्विग्रास्तस्मात्तेजस्तु संहरे

na me sarvāṇi bhūtāni vibhiyurdehadarśanāt |
bhīmarūpātsamudvigrāstasmāttejastu saṃhare

ततः कामगमः पक्षी कामवीर्यो विहंगमः ।
अरुणं चात्मनः पृष्ठमारोप्य स पितुर्गृहात्

tataḥ kāmagamaḥ pakṣī kāmavīryo vihaṃgamaḥ |
aruṇaṃ cātmanaḥ pṛṣṭhamāropya sa piturgṛhāt

मातुरन्तिकमागच्छत्परं तीरं महोदधेः ।
तत्रारुणश्च निक्षिप्तो पुरोदेशे महाद्युतेः

māturantikamāgacchatparaṃ tīraṃ mahodadheḥ |
tatrāruṇaśca nikṣipto purodeśe mahādyuteḥ

सूर्यस्तेजोभिरत्युग्रैर्लोकान्दग्धुमना यदा ।
(रुरुरुवाच)
किमर्थं भगवान्सूर्यो लोकान्दग्धुमनास्तदा

sūryastejobhiratyugrairlokāndagdhumanā yadā |
(rururuvāca)
kimarthaṃ bhagavānsūryo lokāndagdhumanāstadā

किमस्तापहृतं देवैर्येनमं मन्युराविशत् ।
(प्रमतिरुवाच)
चन्द्रार्काभ्यां यदा राहुराख्यातो ह्यमृतं पिबन्

kimastāpahṛtaṃ devairyenamaṃ manyurāviśat |
(pramatiruvāca)
candrārkābhyāṃ yadā rāhurākhyāto hyamṛtaṃ piban

वैरानुबन्धं कृतवांश्चन्द्रादित्यौ तदाऽनघ ।
बाध्यमानं ग्रहेणाथ ह्यादित्यं मन्युराविशत्

vairānubandhaṃ kṛtavāṃścandrādityau tadā'nagha |
bādhyamānaṃ graheṇātha hyādityaṃ manyurāviśat

सुरार्थाय समुत्पन्नो रोषो राहोस्तु मां प्रति ।
बह्वनर्थकरं पापमेकोऽहं समवाप्नुयाम्

surārthāya samutpanno roṣo rāhostu māṃ prati |
bahvanarthakaraṃ pāpameko'haṃ samavāpnuyām

सहाय एव कार्येषु न च कृच्छ्रेषु दृश्यते ।
पश्यन्ति ग्रस्यमानं मां सहन्ते वै दिवौकसः

sahāya eva kāryeṣu na ca kṛcchreṣu dṛśyate |
paśyanti grasyamānaṃ māṃ sahante vai divaukasaḥ

तस्माल्लोकविनाशार्थं ह्यवतिष्ठे न संशयः ।
एवं कृतमतिः सूर्यो ह्यस्तमभ्यगमद्गिरिम्

tasmāllokavināśārthaṃ hyavatiṣṭhe na saṃśayaḥ |
evaṃ kṛtamatiḥ sūryo hyastamabhyagamadgirim

तस्माल्लोकविनाशाय संतापयत भास्करः ।
ततो देवानुपागम्य प्रोचुरेवं महर्षयः

tasmāllokavināśāya saṃtāpayata bhāskaraḥ |
tato devānupāgamya procurevaṃ maharṣayaḥ

आद्यार्धरात्रसमये सर्वलोकभयावहः ।
उत्पत्स्यते महान्दाहस्त्रैलोक्यस्य विनाशनः

ādyārdharātrasamaye sarvalokabhayāvahaḥ |
utpatsyate mahāndāhastrailokyasya vināśanaḥ

ततो देवाः सर्षिगणा उपगम्य पितामहम् ।
अब्रुवन्किमिवेहाद्य महद्दाहकृतं भयम्

tato devāḥ sarṣigaṇā upagamya pitāmaham |
abruvankimivehādya mahaddāhakṛtaṃ bhayam

न तावद्दृश्यते सूर्यः क्षयोऽयं प्रतिभाति च ।
उदिते भगवन्भानौ कथनेतद्भविष्यति

na tāvaddṛśyate sūryaḥ kṣayo'yaṃ pratibhāti ca |
udite bhagavanbhānau kathanetadbhaviṣyati

एष लोकविनाशाय रविरुद्यन्तुमुद्यतः ।
दृश्यन्नेव हि लोकान्स भस्मराशीकरिष्यति

eṣa lokavināśāya ravirudyantumudyataḥ |
dṛśyanneva hi lokānsa bhasmarāśīkariṣyati

तस्य प्रतिविधानं च विहितं पूर्वमेव हि ।
कश्यपस्य सुतो धीमानरुणेत्यभिविश्रुतः

tasya pratividhānaṃ ca vihitaṃ pūrvameva hi |
kaśyapasya suto dhīmānaruṇetyabhiviśrutaḥ

महाकायो महातेजाः स स्थास्यति पुरो रवेः ।
करिष्यति च सारथ्यं तेजश्चास्य हरिष्यति

mahākāyo mahātejāḥ sa sthāsyati puro raveḥ |
kariṣyati ca sārathyaṃ tejaścāsya hariṣyati

लोकानां स्वस्ति चैवं स्यादृषीणां च दिवौकसाम् ।
(प्रमतिरुवाच)
ततः पितामहाज्ञातः सर्वं चक्रे तदाऽरुणः

lokānāṃ svasti caivaṃ syādṛṣīṇāṃ ca divaukasām |
(pramatiruvāca)
tataḥ pitāmahājñātaḥ sarvaṃ cakre tadā'ruṇaḥ

उदितश्चैव सविता ह्यरुणेन समावृतः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्सूर्यं मन्युराविशत्

uditaścaiva savitā hyaruṇena samāvṛtaḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ yatsūryaṃ manyurāviśat

अरुणश्च यथैवास्य सारथ्यमकरोत्प्रभुः ।
भूय एवापरं प्रश्नं शृणु पूर्वमुदाहृतम्

aruṇaśca yathaivāsya sārathyamakarotprabhuḥ |
bhūya evāparaṃ praśnaṃ śṛṇu pūrvamudāhṛtam