अध्याय 245: श्रीकृष्ण द्वारा यादवों को शान्त करना

उक्तवन्तो यथावीर्यमसकृत्सर्ववृष्णयः ।
ततोऽब्रवीद्वासुदेवो वाक्यं धर्मार्थसंयुतम्

uktavanto yathāvīryamasakṛtsarvavṛṣṇayaḥ |
tato'bravīdvāsudevo vākyaṃ dharmārthasaṃyutam

मयोक्तं न श्रुतं पूर्वं सहितैः सर्वयादवैः ।
अतिक्रान्तमतिक्रान्तं न निवर्तेत कर्हिचित् ।
शृणुध्वं सहिताः सर्वे मम वाक्यं सहेतुकम्

mayoktaṃ na śrutaṃ pūrvaṃ sahitaiḥ sarvayādavaiḥ |
atikrāntamatikrāntaṃ na nivarteta karhicit |
śṛṇudhvaṃ sahitāḥ sarve mama vākyaṃ sahetukam

नावमानं कुलस्यास्य गुडाकेशः प्रयुक्तवान् ।
संमानोऽभ्यधिकस्तेन प्रयुक्तोऽयं न संशयः

nāvamānaṃ kulasyāsya guḍākeśaḥ prayuktavān |
saṃmāno'bhyadhikastena prayukto'yaṃ na saṃśayaḥ

अर्थलुब्धान्न वः पार्थो मन्यते सात्वतान्सदा ।
स्वयंवरमनाधृष्यं मन्यते चापि पाण्डवः

arthalubdhānna vaḥ pārtho manyate sātvatānsadā |
svayaṃvaramanādhṛṣyaṃ manyate cāpi pāṇḍavaḥ

प्रदानमपि कन्यायाः पशुवत्को नु मन्यते ।
विक्रयं चाप्यपत्यस्य कः कुर्यात्पुरुषो भुवि

pradānamapi kanyāyāḥ paśuvatko nu manyate |
vikrayaṃ cāpyapatyasya kaḥ kuryātpuruṣo bhuvi

एतान्दोषांस्तु कौन्तेयो दृष्टवानिति मे मतिः ।
क्षत्रियाणां तु वीर्येण प्रशस्तं हरणं बलात् ।
अतः प्रसह्य हृतवान्कन्यां धर्मेण पाण्डवः

etāndoṣāṃstu kaunteyo dṛṣṭavāniti me matiḥ |
kṣatriyāṇāṃ tu vīryeṇa praśastaṃ haraṇaṃ balāt |
ataḥ prasahya hṛtavānkanyāṃ dharmeṇa pāṇḍavaḥ

उचितश्चैव संबन्धः सुभद्रा च शयस्विनी ।
एष चापीदृशः पार्थः प्रसह्य हृतवानतः

ucitaścaiva saṃbandhaḥ subhadrā ca śayasvinī |
eṣa cāpīdṛśaḥ pārthaḥ prasahya hṛtavānataḥ

भरतस्यान्वये जातं शान्तनोश्च यशस्विनः ।
कुन्तिभोजात्माजापुत्रं का बुभूषेत नार्जुनम्

bharatasyānvaye jātaṃ śāntanośca yaśasvinaḥ |
kuntibhojātmājāputraṃ kā bubhūṣeta nārjunam

न तं पश्यामि यः पार्थं विजयेत रणे बलात् ।
वर्जयित्वा विरूपाक्षं भगनेत्रहरं हरम्

na taṃ paśyāmi yaḥ pārthaṃ vijayeta raṇe balāt |
varjayitvā virūpākṣaṃ bhaganetraharaṃ haram

अपि सर्वेषु लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष ।
स च नाम रथस्तादृङ्मदीयास्ते च वाजिनः

api sarveṣu lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa |
sa ca nāma rathastādṛṅmadīyāste ca vājinaḥ

मम शस्त्रं विशेषेण तूणौ चाक्षयसायकौ ।
योद्धा पार्थश्च शीघ्रास्त्रः को नु तेन समो भवेत् ।
तमभिद्रुत्य सान्त्वेन परमेण धनञ्जयम्

mama śastraṃ viśeṣeṇa tūṇau cākṣayasāyakau |
yoddhā pārthaśca śīghrāstraḥ ko nu tena samo bhavet |
tamabhidrutya sāntvena parameṇa dhanañjayam

निवर्तयत संहृष्टा ममैषा परमा मतिः ।
यदि निर्जित्य वः पार्थो बलाद्गच्छेत्स्वकं पुरं

nivartayata saṃhṛṣṭā mamaiṣā paramā matiḥ |
yadi nirjitya vaḥ pārtho balādgacchetsvakaṃ puraṃ

प्रणश्येद्वो यशः सद्यो न तु सान्त्वे पराजयः ।
पितृष्वसायाः पुत्रो मे संबन्धं नार्हति द्विषाम् ।
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथा कर्तुं जनाधिप

praṇaśyedvo yaśaḥ sadyo na tu sāntve parājayaḥ |
pitṛṣvasāyāḥ putro me saṃbandhaṃ nārhati dviṣām |
tacchrutvā vāsudevasya tathā kartuṃ janādhipa

उद्योगं कृतवन्तस्ते भेरीं सन्नाद्य यादवाः ।
अर्जुनस्तु तदा श्रुत्वा भेरीसन्नादनं महत्

udyogaṃ kṛtavantaste bherīṃ sannādya yādavāḥ |
arjunastu tadā śrutvā bherīsannādanaṃ mahat

कौन्तेयस्त्वरमाणस्तु सुभद्रामभ्यभाषत ।
आयान्ति वृष्णयः सर्वे ससुहृज्जनबान्धवाः

kaunteyastvaramāṇastu subhadrāmabhyabhāṣata |
āyānti vṛṣṇayaḥ sarve sasuhṛjjanabāndhavāḥ

त्वदर्थं योद्धुकामास्ते मदरक्तान्तलोचनाः ।
प्रमत्तानशुचीन्मूढान्सुरामत्तान्नराधमान्

tvadarthaṃ yoddhukāmāste madaraktāntalocanāḥ |
pramattānaśucīnmūḍhānsurāmattānnarādhamān

वमनं पानशीलांस्तान्करिष्यामि शरोत्तमैः ।
उताहो वा मदोन्मत्तान्नयिष्यामि यमक्षयम्

vamanaṃ pānaśīlāṃstānkariṣyāmi śarottamaiḥ |
utāho vā madonmattānnayiṣyāmi yamakṣayam

एवमुक्त्वा प्रियां पार्थो न्यवर्तत महाबलः ।
निवर्तमानं दृष्ट्वैव सुभद्रा त्रस्ततां गता

evamuktvā priyāṃ pārtho nyavartata mahābalaḥ |
nivartamānaṃ dṛṣṭvaiva subhadrā trastatāṃ gatā

एवं मा वद पार्थेति पादयोः पतिता तदा ।
सुभद्रा तु कलिर्जाता वृष्णीनां निधाय च

evaṃ mā vada pārtheti pādayoḥ patitā tadā |
subhadrā tu kalirjātā vṛṣṇīnāṃ nidhāya ca

एवं ब्रुवन्तः पौरास्ते ह्यपवादरताः प्रभो ।
मम शोकं वर्धयन्ति तस्मान्नाशं न चिन्तये ।
परिवादभयान्मुक्ता त्वत्प्रसादाद्भवाम्यहम्

evaṃ bruvantaḥ paurāste hyapavādaratāḥ prabho |
mama śokaṃ vardhayanti tasmānnāśaṃ na cintaye |
parivādabhayānmuktā tvatprasādādbhavāmyaham

एवमुक्तस्ततः पार्थः प्रियया भद्रया तदा ।
गमनाय मतिं चक्रे पार्थः सत्यपराक्रमः

evamuktastataḥ pārthaḥ priyayā bhadrayā tadā |
gamanāya matiṃ cakre pārthaḥ satyaparākramaḥ

स्तितपूर्वं तदाऽऽभाष्य परिष्वज्य प्रियां तदा ।
उत्थाप्य च पुनः पार्थो याहि याहीति चाब्रवीत्

stitapūrvaṃ tadā''bhāṣya pariṣvajya priyāṃ tadā |
utthāpya ca punaḥ pārtho yāhi yāhīti cābravīt

ततः सुभद्रा त्वरिता रश्मीन्संगृह्य पाणिना ।
चोदयामास जवनाञ्शीग्रमश्वान्कृतत्वरा

tataḥ subhadrā tvaritā raśmīnsaṃgṛhya pāṇinā |
codayāmāsa javanāñśīgramaśvānkṛtatvarā

ततस्तु कृतसन्नाहा वृष्णिवीराः समाहिताः ।
प्रत्यानयार्थं पार्थस्य जवनैस्तुरगोत्तमैः

tatastu kṛtasannāhā vṛṣṇivīrāḥ samāhitāḥ |
pratyānayārthaṃ pārthasya javanaisturagottamaiḥ

राजमार्गमनुप्राप्ता दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम् ।
प्रासादपङ्क्तिस्तम्भेषु वेदिकासु ध्वजेषु च

rājamārgamanuprāptā dṛṣṭvā pārthasya vikramam |
prāsādapaṅktistambheṣu vedikāsu dhvajeṣu ca

अर्जुनस्य शरान्दृष्ट्वा विस्मयं परमं गताः ।
केशवस्य वचस्तथ्यं मन्यमानास्तु यादवाः

arjunasya śarāndṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ |
keśavasya vacastathyaṃ manyamānāstu yādavāḥ

अतीत्य तं रैवतकं श्रुत्वा तु विपृथोर्वचः ।
अर्जुनेन कृतं श्रुत्वा गन्तुकामास्तु वृष्णयः

atītya taṃ raivatakaṃ śrutvā tu vipṛthorvacaḥ |
arjunena kṛtaṃ śrutvā gantukāmāstu vṛṣṇayaḥ

श्रुत्वा दीर्घं गतं पार्थं न्यवर्तन्त महारथाः ।
पुरोद्यानमतिक्रम्य विशालं च गिरिव्रजम्

śrutvā dīrghaṃ gataṃ pārthaṃ nyavartanta mahārathāḥ |
purodyānamatikramya viśālaṃ ca girivrajam

सानुमुज्जयिनीं चैव वनान्युपवनानि च ।
पुण्येष्वानर्तराष्ट्रेषु वापीपद्मसरांसि च

sānumujjayinīṃ caiva vanānyupavanāni ca |
puṇyeṣvānartarāṣṭreṣu vāpīpadmasarāṃsi ca

प्राप्य धेनुमतीतीर्थमश्वरोधसरः प्रति ।
प्रेक्षावर्तं ततः शैलमम्बुदं च नगोत्तमम्

prāpya dhenumatītīrthamaśvarodhasaraḥ prati |
prekṣāvartaṃ tataḥ śailamambudaṃ ca nagottamam

आराच्छृङ्गमथासाद्य तीर्णः करवतीं नदीम् ।
प्राप्य साल्वेयराष्ट्राणि निषधानप्यतीत्य च

ārācchṛṅgamathāsādya tīrṇaḥ karavatīṃ nadīm |
prāpya sālveyarāṣṭrāṇi niṣadhānapyatītya ca

देवापृथुपुरं पश्यन् सर्वतः सुसमाहितः ।
तमतीत्य महाबाहुर्देवारण्यमपश्यत

devāpṛthupuraṃ paśyan sarvataḥ susamāhitaḥ |
tamatītya mahābāhurdevāraṇyamapaśyata

पूजयामासुरायान्तं देवारण्ये महर्षयः ।
स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च

pūjayāmāsurāyāntaṃ devāraṇye maharṣayaḥ |
sa vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca

अतीत्य च तदा पार्थः सुभद्रासारथिस्तदा ।
कौरवं विषयं प्राप्य विशोकः समपद्यत

atītya ca tadā pārthaḥ subhadrāsārathistadā |
kauravaṃ viṣayaṃ prāpya viśokaḥ samapadyata

सोदर्याणां महाबाहुः सिंहाशयमिवाशयम् ।
दूरादुपवनोपेतं समन्तात्सलिलावृतम्

sodaryāṇāṃ mahābāhuḥ siṃhāśayamivāśayam |
dūrādupavanopetaṃ samantātsalilāvṛtam

भद्रया मुदितो जिष्णुर्ददर्श वृजिनं पुरम्

bhadrayā mudito jiṣṇurdadarśa vṛjinaṃ puram