अध्याय 244: विपृथु का मान जाना और बलराम का क्रोध

शासनात्पुरुषेन्द्रस्य बलेन महता बली ।
गिरौ रैवतके नित्यं बभूव विपृथुश्रवाः

śāsanātpuruṣendrasya balena mahatā balī |
girau raivatake nityaṃ babhūva vipṛthuśravāḥ

प्रवासे वासुदेवस्य तस्मिन्हलधरोपमः ।
संबभूव तदा गोप्ता पुरस्य पुरवर्धनः

pravāse vāsudevasya tasminhaladharopamaḥ |
saṃbabhūva tadā goptā purasya puravardhanaḥ

प्राप्य पाण्डवनिर्याणं निर्ययौ विपृथुश्रवाः ।
निशम्य पुरनिर्घोषं स्वमनीकमचोदयत्

prāpya pāṇḍavaniryāṇaṃ niryayau vipṛthuśravāḥ |
niśamya puranirghoṣaṃ svamanīkamacodayat

सोऽभिपत्य तदाध्वानं ददर्श पुरुषर्षभम् ।
निःसृतं द्वारकाद्वारादंशुमन्तमिवाम्बिरात्

so'bhipatya tadādhvānaṃ dadarśa puruṣarṣabham |
niḥsṛtaṃ dvārakādvārādaṃśumantamivāmbirāt

सविद्युतमिवाम्भोदं प्रेक्षतां तं धनुर्धरम् ।
पार्थमानर्तयोधानां विस्मयः समपद्यत

savidyutamivāmbhodaṃ prekṣatāṃ taṃ dhanurdharam |
pārthamānartayodhānāṃ vismayaḥ samapadyata

उदीर्णरथनागाश्वमनीकमभिवीक्ष्य तत् ।
उवाच परमप्रीता सुभद्रा भद्रभाषिणी

udīrṇarathanāgāśvamanīkamabhivīkṣya tat |
uvāca paramaprītā subhadrā bhadrabhāṣiṇī

संग्रहीतुमभिप्रायो दीर्घकालकृतो मम ।
युध्यमानस्य सङ्ग्रामे रथं तव नरर्षभ

saṃgrahītumabhiprāyo dīrghakālakṛto mama |
yudhyamānasya saṅgrāme rathaṃ tava nararṣabha

ओजस्तेजोद्युतिबलैरन्वितस्य महात्मनः ।
पार्थ ते सारथित्वेन भविता शिक्षितास्म्यहम्

ojastejodyutibalairanvitasya mahātmanaḥ |
pārtha te sārathitvena bhavitā śikṣitāsmyaham

एवमुक्तः प्रियां प्रीतः प्रत्युवाच नरर्षभः ।
चोदयाश्वानसंसक्तान्विश्तु विपृथोर्बलम्

evamuktaḥ priyāṃ prītaḥ pratyuvāca nararṣabhaḥ |
codayāśvānasaṃsaktānviśtu vipṛthorbalam

बहुभिर्युध्यमानस्य तावकान्विजिघांसतः ।
पश्य बाहुबलं भद्रे शरान्विक्षिपतो मम

bahubhiryudhyamānasya tāvakānvijighāṃsataḥ |
paśya bāhubalaṃ bhadre śarānvikṣipato mama

एवमुक्ता तदा भद्रा पार्थेन भरतर्षभ ।
चुचोद साश्वान्संहृष्टा ते ततो विविशुर्बलम्

evamuktā tadā bhadrā pārthena bharatarṣabha |
cucoda sāśvānsaṃhṛṣṭā te tato viviśurbalam

तदाहतमहावाद्यं समुदग्रध्वजायुतम् ।
अनीकं विपृथोर्हृष्टं पार्थमेवान्ववर्तत

tadāhatamahāvādyaṃ samudagradhvajāyutam |
anīkaṃ vipṛthorhṛṣṭaṃ pārthamevānvavartata

रथैर्बहुविधाकारैः सदश्वैश्च महाजवैः ।
किरन्तः शरवर्षाणि परिवव्रुर्धनञ्जयम्

rathairbahuvidhākāraiḥ sadaśvaiśca mahājavaiḥ |
kirantaḥ śaravarṣāṇi parivavrurdhanañjayam

तेषामस्त्राणि संवार्य दिव्यास्त्रेण महास्त्रवित् ।
आवृणोन्महदाकाशं शरैः परपुरञ्जयः

teṣāmastrāṇi saṃvārya divyāstreṇa mahāstravit |
āvṛṇonmahadākāśaṃ śaraiḥ parapurañjayaḥ

तेषां बाणान्महाबाहुर्मुकुटान्यङ्गदानि च ।
चिच्छेद निशितैर्बाणैः शरांश्चैव धनूंषि च

teṣāṃ bāṇānmahābāhurmukuṭānyaṅgadāni ca |
ciccheda niśitairbāṇaiḥ śarāṃścaiva dhanūṃṣi ca

युगानीषान्वरूथानि यन्त्राणि विविधानि च ।
अजिघांसन्परान्पार्थश्चिच्छेद निशितैः शरैः

yugānīṣānvarūthāni yantrāṇi vividhāni ca |
ajighāṃsanparānpārthaściccheda niśitaiḥ śaraiḥ

विधनुष्कान्विकवचान्विरथांश्च महारथान् ।
कृत्वा पार्थः प्रियां प्रीतः प्रेक्ष्यतामित्यदर्शयत्

vidhanuṣkānvikavacānvirathāṃśca mahārathān |
kṛtvā pārthaḥ priyāṃ prītaḥ prekṣyatāmityadarśayat

सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं सुभद्रा पार्थमब्रवीत् ।
अवाप्तार्थाऽस्मि भद्रं ते याहि पार्थ यथासुखम्

sā dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ subhadrā pārthamabravīt |
avāptārthā'smi bhadraṃ te yāhi pārtha yathāsukham

स सक्तं पाण्डुपुत्रेण समीक्ष्य विपृथुर्बलम् ।
त्वरमाणोऽभिसंक्रम्य स्थीयतामित्यभाषत

sa saktaṃ pāṇḍuputreṇa samīkṣya vipṛthurbalam |
tvaramāṇo'bhisaṃkramya sthīyatāmityabhāṣata

ततः सेनापतेर्वाक्यं नात्यवर्तन्त यादवाः ।
सागरे मारुतोद्धूता वेलामिव महोर्मयः

tataḥ senāpatervākyaṃ nātyavartanta yādavāḥ |
sāgare mārutoddhūtā velāmiva mahormayaḥ

ततो रथवरात्तूर्णमवरुह्य नरर्षभः ।
अभिगम्य नरव्याघ्रं प्रहृष्टः परिषस्वजे

tato rathavarāttūrṇamavaruhya nararṣabhaḥ |
abhigamya naravyāghraṃ prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje

सोऽब्रवीत्पार्थमासाद्य दीर्घकालमिदं तव ।
निवासमभिजानामि शङ्खचक्रगदाधरात्

so'bravītpārthamāsādya dīrghakālamidaṃ tava |
nivāsamabhijānāmi śaṅkhacakragadādharāt

न मेऽस्त्यविदितं किंचिद्यद्यदाचितं त्वया ।
सुभद्रार्थं प्रलोभेन प्रीतस्तव जनार्दनः

na me'styaviditaṃ kiṃcidyadyadācitaṃ tvayā |
subhadrārthaṃ pralobhena prītastava janārdanaḥ

प्राप्तस्य यतिलिङ्गेन वासितस्य धनञ्जय ।
बन्धुमानसि रामेण महेन्द्रावरजेन च

prāptasya yatiliṅgena vāsitasya dhanañjaya |
bandhumānasi rāmeṇa mahendrāvarajena ca

मामेव च सदाकाङ्क्षी मन्त्रिणं मधुसूदनः ।
अन्तरेण सुभद्रां च त्वां च तात धनञ्जय

māmeva ca sadākāṅkṣī mantriṇaṃ madhusūdanaḥ |
antareṇa subhadrāṃ ca tvāṃ ca tāta dhanañjaya

इमं रथवरं दिव्यं सर्वशस्त्रसमन्वितम् ।
इदमेवानुयात्रं च निर्दिश्य गदपूर्वजः

imaṃ rathavaraṃ divyaṃ sarvaśastrasamanvitam |
idamevānuyātraṃ ca nirdiśya gadapūrvajaḥ

अन्तर्द्वीपं तदा वीर गतो वृष्णिसुखावहः ।
दीर्घकालावरुद्धं त्वां संप्राप्तं प्रियया सह

antardvīpaṃ tadā vīra gato vṛṣṇisukhāvahaḥ |
dīrghakālāvaruddhaṃ tvāṃ saṃprāptaṃ priyayā saha

पश्यन्तु भ्रातरः सर्वे वज्रपाणिमिवामराः ।
आयाते तु दशार्हाणामृषभे शार्ङ्गधन्वनि

paśyantu bhrātaraḥ sarve vajrapāṇimivāmarāḥ |
āyāte tu daśārhāṇāmṛṣabhe śārṅgadhanvani

भद्रामनुगमिष्यन्ति रत्नानि च वसूनि च ।
अरिष्टं याहि पन्थानं सुखी भव धनञ्जय

bhadrāmanugamiṣyanti ratnāni ca vasūni ca |
ariṣṭaṃ yāhi panthānaṃ sukhī bhava dhanañjaya

नष्टशोकैर्विशोकस्य सुहृद्भिः संगमोऽस्तु ते

naṣṭaśokairviśokasya suhṛdbhiḥ saṃgamo'stu te

ततो विपृथुमामन्त्र्य पार्थः प्रीतोऽभिवाद्य च ।
कृष्णस्य मतमास्थाय कृष्णस्य रथमास्थितः

tato vipṛthumāmantrya pārthaḥ prīto'bhivādya ca |
kṛṣṇasya matamāsthāya kṛṣṇasya rathamāsthitaḥ

पूर्वमेव तु पार्थाय कृष्णेन विनियोजितम् ।
सर्वरत्नसुसंपूर्णं सर्वभोगसमन्वितम्

pūrvameva tu pārthāya kṛṣṇena viniyojitam |
sarvaratnasusaṃpūrṇaṃ sarvabhogasamanvitam

रथेन काञ्चनाङ्गेन कल्पितेन यथाविधि ।
शैब्यसुग्रीवयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना

rathena kāñcanāṅgena kalpitena yathāvidhi |
śaibyasugrīvayuktena kiṅkiṇījālamālinā

सर्वशस्त्रोपपन्नेन जीमूतरवनादिना ।
ज्वलनार्चिःप्रकाशेन द्विषतां हर्षनाशिना

sarvaśastropapannena jīmūtaravanādinā |
jvalanārciḥprakāśena dviṣatāṃ harṣanāśinā

सन्नद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
युक्तः सेनानुयात्रेण रथणारोप्य माधवीम् ।
रथेनाकाशगेनैव पययौ *स्वपुरं प्रति

sannaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān |
yuktaḥ senānuyātreṇa rathaṇāropya mādhavīm |
rathenākāśagenaiva payayau *svapuraṃ prati

ह्रियमाणां तु तां दृष्ट्वा सुभद्रां सैनिका जनाः ।
विक्रोशन्तोऽद्रवन्सर्वे द्वारकामभितः पुरीम्

hriyamāṇāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā subhadrāṃ sainikā janāḥ |
vikrośanto'dravansarve dvārakāmabhitaḥ purīm

ते समासाद्य सहिताः सुधर्मामभितः सभाम् ।
सभापालस्य तत्सर्वमाचख्युः पार्थविक्रमम्

te samāsādya sahitāḥ sudharmāmabhitaḥ sabhām |
sabhāpālasya tatsarvamācakhyuḥ pārthavikramam

तेषां श्रुत्वा सभापालो भेरीं सान्नाहिकीं ततः ।
समाजघ्ने महाघोषां जाम्बूनदपरिष्कृताम्

teṣāṃ śrutvā sabhāpālo bherīṃ sānnāhikīṃ tataḥ |
samājaghne mahāghoṣāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām

क्षुब्धास्तेनाथ शब्देन भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा ।
अन्तर्द्वीपात्समुत्पेतुः सहसा सहितास्तदा ।
अन्नपानमपास्याथ समापेतुः समन्ततः

kṣubdhāstenātha śabdena bhojavṛṣṇyandhakāstadā |
antardvīpātsamutpetuḥ sahasā sahitāstadā |
annapānamapāsyātha samāpetuḥ samantataḥ

तत्र जाम्बूनदाङ्गानि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च ।
मणिविद्रुमचित्राणि ज्वलिताग्निप्रभाणि च

tatra jāmbūnadāṅgāni spardhyāstaraṇavanti ca |
maṇividrumacitrāṇi jvalitāgniprabhāṇi ca

भेजिरे पुरुषव्याघ्रा वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
सिंहासनानि शतशो धिष्ण्यानीव हुताशनाः

bhejire puruṣavyāghrā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |
siṃhāsanāni śataśo dhiṣṇyānīva hutāśanāḥ

तेषां समुपविष्टानां देवानामिव सन्नये ।
आचख्यौ चेष्टितं जिष्णोः सभापालः सहानुगः

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ devānāmiva sannaye |
ācakhyau ceṣṭitaṃ jiṣṇoḥ sabhāpālaḥ sahānugaḥ

तच्छ्रुत्वा वृष्णिवीरास्ते मदसंरक्तलोचनाः ।
अमृष्यमाणाः पार्थस्य समुत्पेतुरहङ्कृताः

tacchrutvā vṛṣṇivīrāste madasaṃraktalocanāḥ |
amṛṣyamāṇāḥ pārthasya samutpeturahaṅkṛtāḥ

योजयध्वं रथानाशु प्रासानाहरतेति च ।
धनूंषि च महार्हाणि कवचानि बृहन्ति च

yojayadhvaṃ rathānāśu prāsānāharateti ca |
dhanūṃṣi ca mahārhāṇi kavacāni bṛhanti ca

सूतानुच्चुक्रुशुः केचिद्रथान्योजयतेति च ।
स्वयं च तुरगान्केचिदयुञ्जन्हेमभूषितान्

sūtānuccukruśuḥ kecidrathānyojayateti ca |
svayaṃ ca turagānkecidayuñjanhemabhūṣitān

रथेष्वानीयमानेषु कवचेषु ध्वजेषु च ।
अभिक्रन्दे नृवीराणां तदासीत्तुमुलं महत्

ratheṣvānīyamāneṣu kavaceṣu dhvajeṣu ca |
abhikrande nṛvīrāṇāṃ tadāsīttumulaṃ mahat

वनमाली ततः क्षीबः कैलासशिखरोपमः ।
नीलवासा मदोत्सिक्त इदं वचनमब्रवीत्

vanamālī tataḥ kṣībaḥ kailāsaśikharopamaḥ |
nīlavāsā madotsikta idaṃ vacanamabravīt

किमिदं कुरुथाप्रज्ञास्तूष्णींभूते जनार्दने ।
अस्य भावमविज्ञाय संक्रुद्धा मोघगर्जिताः

kimidaṃ kuruthāprajñāstūṣṇīṃbhūte janārdane |
asya bhāvamavijñāya saṃkruddhā moghagarjitāḥ

एष तावदभिप्रायमाख्यातु स्वं महामतिः ।
यदस्य रुचिरं कर्तुं तत्कुरुध्वमतन्द्रिताः

eṣa tāvadabhiprāyamākhyātu svaṃ mahāmatiḥ |
yadasya ruciraṃ kartuṃ tatkurudhvamatandritāḥ

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा ग्राह्यरूपं हलायुधात् ।
तूष्णींभूतास्ततः सर्वे साधुसाध्विति चाब्रुवन्

tataste tadvacaḥ śrutvā grāhyarūpaṃ halāyudhāt |
tūṣṇīṃbhūtāstataḥ sarve sādhusādhviti cābruvan

समं वचो निशम्यैव बलदेवस्य धीमतः ।
पुनरेवसभामध्ये सर्वे ते समुपाविशन्

samaṃ vaco niśamyaiva baladevasya dhīmataḥ |
punarevasabhāmadhye sarve te samupāviśan

ततोऽब्रवीद्वासुदेवं वचो रामः परन्तपः ।
त्रैलोक्यनाथ हे कृष्ण भूतभव्यभविष्यकृत् ।
किमवागुपविष्टोऽसि प्रेक्षमाणो जनार्दन

tato'bravīdvāsudevaṃ vaco rāmaḥ parantapaḥ |
trailokyanātha he kṛṣṇa bhūtabhavyabhaviṣyakṛt |
kimavāgupaviṣṭo'si prekṣamāṇo janārdana

सत्कृतस्त्वत्कृते पार्थः सर्वैरस्माभिरच्युत ।
न च सोऽर्हति तां पूजां दुर्बुद्धिः कुलपांसनः

satkṛtastvatkṛte pārthaḥ sarvairasmābhiracyuta |
na ca so'rhati tāṃ pūjāṃ durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ

को हि तत्रैव भुक्तावान्नं भाजनं भेत्तुमर्हति ।
मन्यमानः कुले जातमात्मानं पुरुषः क्वचित्

ko hi tatraiva bhuktāvānnaṃ bhājanaṃ bhettumarhati |
manyamānaḥ kule jātamātmānaṃ puruṣaḥ kvacit

इच्छन्नेव हि संबन्धं कृतं पूर्वं च मानयन् ।
को हि नाम भवेनार्थी साहसेन समाचरेत्

icchanneva hi saṃbandhaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ca mānayan |
ko hi nāma bhavenārthī sāhasena samācaret

सोऽवमन्य तथाऽस्माकमनादृत्य च केशवम् ।
प्रसह्य हृतवानद्य सुभद्रां मृत्युमात्मनः

so'vamanya tathā'smākamanādṛtya ca keśavam |
prasahya hṛtavānadya subhadrāṃ mṛtyumātmanaḥ

कथं हि शिरसो मध्ये कृतं तेन पदं मम ।
मर्षयिष्यामि गोविन्द पादस्पर्शमिवोरगः

kathaṃ hi śiraso madhye kṛtaṃ tena padaṃ mama |
marṣayiṣyāmi govinda pādasparśamivoragaḥ

अद्य निष्कौरवामेकः करिष्यामि वसुन्धराम् ।
न हि मे मर्षणीयोऽयमर्जुनस्य व्यतिक्रमः

adya niṣkauravāmekaḥ kariṣyāmi vasundharām |
na hi me marṣaṇīyo'yamarjunasya vyatikramaḥ

तं तथा गर्जमानं तु मेघदुन्दुभिनिःस्वनम् ।
अन्वपद्यन्त ते सर्वे भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा

taṃ tathā garjamānaṃ tu meghadundubhiniḥsvanam |
anvapadyanta te sarve bhojavṛṣṇyandhakāstadā