अध्याय 242: अर्जुन-सुभद्रा विवाह में इन्द्र का आगमन

कुकुरान्धकवृष्णीनामपयानं च पाण्डवः ।
विनिश्चित्य ततः पार्थः सुभद्रामिदमब्रवीत्

kukurāndhakavṛṣṇīnāmapayānaṃ ca pāṇḍavaḥ |
viniścitya tataḥ pārthaḥ subhadrāmidamabravīt

शृणु भद्रे यथाशास्त्रं हितार्थं मुनिभिः कृतम् ।
विवाहं बहुधा सत्सु वर्णानां धर्मसंयुतम्

śṛṇu bhadre yathāśāstraṃ hitārthaṃ munibhiḥ kṛtam |
vivāhaṃ bahudhā satsu varṇānāṃ dharmasaṃyutam

कन्यायास्तु पिता भ्राता माता मातुल एव वा ।
पितुः पिता पितुर्भ्राता दाने तु प्रभुतां गतः

kanyāyāstu pitā bhrātā mātā mātula eva vā |
pituḥ pitā piturbhrātā dāne tu prabhutāṃ gataḥ

महोत्सवं पशुपतेर्द्रष्टुकामः पिता तव ।
अन्तर्द्वीपं गतो भद्रे पुत्रैः पौत्रैः सबान्धवैः

mahotsavaṃ paśupaterdraṣṭukāmaḥ pitā tava |
antardvīpaṃ gato bhadre putraiḥ pautraiḥ sabāndhavaiḥ

मम चैव विशालाक्षि विदेशस्था हि बान्धवाः ।
तस्मात्सुभद्रे गान्धर्वो विवाहः पञ्चमः स्मृतः

mama caiva viśālākṣi videśasthā hi bāndhavāḥ |
tasmātsubhadre gāndharvo vivāhaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ

समागमे तु कन्यायाः क्रियाः प्रोक्ताश्चतुर्विधाः ।
तेषां प्रवृत्तिं साधूनां शृणु माधवि तद्यथा

samāgame tu kanyāyāḥ kriyāḥ proktāścaturvidhāḥ |
teṣāṃ pravṛttiṃ sādhūnāṃ śṛṇu mādhavi tadyathā

वरमाहूय विधिना पित्रा दत्ता तथार्थिने ।
सा पत्नी तु परैरुक्ता सा वश्या तु पतिव्रता

varamāhūya vidhinā pitrā dattā tathārthine |
sā patnī tu parairuktā sā vaśyā tu pativratā

भृत्यानां भरणार्थाय आत्मनः पोषणाय च ।
दाने गृहीता या नारी सा भार्येति स्मृता बुधैः

bhṛtyānāṃ bharaṇārthāya ātmanaḥ poṣaṇāya ca |
dāne gṛhītā yā nārī sā bhāryeti smṛtā budhaiḥ

धर्मतो वरयित्वा तु आनीय स्वं निवेशनम् ।
न्यायेन दत्तातारुण्ये दाराः पितृकृताः स्मृताः

dharmato varayitvā tu ānīya svaṃ niveśanam |
nyāyena dattātāruṇye dārāḥ pitṛkṛtāḥ smṛtāḥ

गान्धर्वेण विवाहेन रागात्पुत्रार्थकारणात् ।
आत्मनाऽनुगृहीता या वश्या सा तु प्रजावती

gāndharveṇa vivāhena rāgātputrārthakāraṇāt |
ātmanā'nugṛhītā yā vaśyā sā tu prajāvatī

जनयेद्या तु भर्तारं जाया इत्येव नामतः ।
पत्नी भार्या च दाराश्च जाया चेति चतुर्विधाः

janayedyā tu bhartāraṃ jāyā ityeva nāmataḥ |
patnī bhāryā ca dārāśca jāyā ceti caturvidhāḥ

चतस्र एवाग्निसाक्ष्याः क्रियायुक्ताश्च धर्मतः ।
गान्धर्वस्तु क्रियाहीनो रागादेव प्रवर्तते

catasra evāgnisākṣyāḥ kriyāyuktāśca dharmataḥ |
gāndharvastu kriyāhīno rāgādeva pravartate

सकामायाः सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृतः ।
मयोक्तमक्रियं चापि कर्तव्यं माधवि त्वया

sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smṛtaḥ |
mayoktamakriyaṃ cāpi kartavyaṃ mādhavi tvayā

अयनं चैव मासश्च ऋतुः पक्षस्तथा तिथिः ।
करणं च मुहूर्तं च लग्नसंपत्तथैव च

ayanaṃ caiva māsaśca ṛtuḥ pakṣastathā tithiḥ |
karaṇaṃ ca muhūrtaṃ ca lagnasaṃpattathaiva ca

विवाहस्य विशालाक्षि प्रशस्तं चोत्तरायणम् ।
वैशाखश्चैव मासानां पक्षाणां शुक्ल एव च

vivāhasya viśālākṣi praśastaṃ cottarāyaṇam |
vaiśākhaścaiva māsānāṃ pakṣāṇāṃ śukla eva ca

नक्षत्राणां तथा हस्तस्तृतीया च तिथिष्वपि ।
लग्नो हि मकरः श्रेष्ठः करणानां बवस्तथा

nakṣatrāṇāṃ tathā hastastṛtīyā ca tithiṣvapi |
lagno hi makaraḥ śreṣṭhaḥ karaṇānāṃ bavastathā

मैत्रो मुहूर्तो वैवाह्य आवयोः शुभकर्मणि ।
सर्वसंपदियं भद्रे अद्य रात्रौ भविष्यति

maitro muhūrto vaivāhya āvayoḥ śubhakarmaṇi |
sarvasaṃpadiyaṃ bhadre adya rātrau bhaviṣyati

भगवानस्तमभ्येति आदित्यस्तपतां वरः ।
रात्रौ विवाहकालोऽयं भविष्यति न संशयः

bhagavānastamabhyeti ādityastapatāṃ varaḥ |
rātrau vivāhakālo'yaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

नारायणोऽपि सर्वज्ञो नावबुध्येत विश्वकृत् ।
धर्मसङ्कटमापन्ने किं नु कृत्वा सुखं भवेत्

nārāyaṇo'pi sarvajño nāvabudhyeta viśvakṛt |
dharmasaṅkaṭamāpanne kiṃ nu kṛtvā sukhaṃ bhavet

मनोभवेन कामेन मोहितं मां प्रलापिनम् ।
प्रतिवाक्यं च मे देवि किं न वक्ष्यसि माधवि

manobhavena kāmena mohitaṃ māṃ pralāpinam |
prativākyaṃ ca me devi kiṃ na vakṣyasi mādhavi

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा चिन्तयन्ती जनार्दनम् ।
नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना

arjunasya vacaḥ śrutvā cintayantī janārdanam |
novāca kiṃcidvacanaṃ bāṣpadūṣitalocanā

रागोन्मादप्रलापी सन्नर्जुनो जयतां वरः ।
चिन्तयामास पितरं प्रविश्य च लतागृहम्

rāgonmādapralāpī sannarjuno jayatāṃ varaḥ |
cintayāmāsa pitaraṃ praviśya ca latāgṛham

चिन्तयानं तु कौन्तेयं मत्वा शच्या शचीपतिः ।
सहितो नारदाद्यैश्च मुनिभिश्च महामनाः

cintayānaṃ tu kaunteyaṃ matvā śacyā śacīpatiḥ |
sahito nāradādyaiśca munibhiśca mahāmanāḥ

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च चारणैश्चापि गुह्यकैः ।
अरुन्धत्या वसिष्ठेन ह्याजगाम कुशस्थलीम्

gandharvairapsarobhiśca cāraṇaiścāpi guhyakaiḥ |
arundhatyā vasiṣṭhena hyājagāma kuśasthalīm

चिन्तितं च सुभद्रायाश्चिन्तयित्वा जनार्दनः ।
निद्रयापहृतज्ञानं रौहिणेयं विना तदा

cintitaṃ ca subhadrāyāścintayitvā janārdanaḥ |
nidrayāpahṛtajñānaṃ rauhiṇeyaṃ vinā tadā

सहाक्रूरेण शिनिना सत्यकेन गदेन च ।
वसुदेवेन देवक्या आहूकेन च धीमता

sahākrūreṇa śininā satyakena gadena ca |
vasudevena devakyā āhūkena ca dhīmatā

आजगाम पुरीं रात्रौ द्वारकां स्वजनैर्वृतः ।
पूजयित्वा तु देवेशो नारदादीन्महायशाः

ājagāma purīṃ rātrau dvārakāṃ svajanairvṛtaḥ |
pūjayitvā tu deveśo nāradādīnmahāyaśāḥ

कुशलप्रश्नमुक्त्वा तु देवेन्द्रेणाभियाचितः ।
वैवाहिकीं क्रियां कृष्णः स तथेत्येवमुक्तवान्

kuśalapraśnamuktvā tu devendreṇābhiyācitaḥ |
vaivāhikīṃ kriyāṃ kṛṣṇaḥ sa tathetyevamuktavān

आहुको वसुदेवश्च सहाक्रूरः ससात्यकिः ।
अभिप्रणम्य शिरसा पाकशासनमब्रुवन् ।
देवदेव नमस्तेस्तु लोकनाथ जगत्पते

āhuko vasudevaśca sahākrūraḥ sasātyakiḥ |
abhipraṇamya śirasā pākaśāsanamabruvan |
devadeva namastestu lokanātha jagatpate

वयं धन्याः स्म सहितैर्बान्धवैः सहिताः प्रभो ।
कृतप्रसादास्तु वयं तव वाक्येन विश्वजित्

vayaṃ dhanyāḥ sma sahitairbāndhavaiḥ sahitāḥ prabho |
kṛtaprasādāstu vayaṃ tava vākyena viśvajit

एवमुक्त्वा प्रसाद्यैनं पूजयित्वा प्रयत्नतः ।
महेन्द्रशासनात्सर्वे सहिता ऋषिभिस्तदा

evamuktvā prasādyainaṃ pūjayitvā prayatnataḥ |
mahendraśāsanātsarve sahitā ṛṣibhistadā

विवाहं कारयामासुः शक्रपुत्रस्य शास्त्रतः ।
अरुन्धती शची देवी रुग्मिणी देवकी तथा

vivāhaṃ kārayāmāsuḥ śakraputrasya śāstrataḥ |
arundhatī śacī devī rugmiṇī devakī tathā

दिव्यस्त्रीभिश्च सहिताः सुभद्रायाः शुभाः क्रियाः ।
अर्जुनेऽपि तथा सर्वाः क्रिया भद्राः प्रयोजयन्

divyastrībhiśca sahitāḥ subhadrāyāḥ śubhāḥ kriyāḥ |
arjune'pi tathā sarvāḥ kriyā bhadrāḥ prayojayan

महर्षिः काश्यपो होता सदस्या नारदादयः ।
पुण्याशिषः प्रयोक्तारः सर्वे ते हि तदार्जुने

maharṣiḥ kāśyapo hotā sadasyā nāradādayaḥ |
puṇyāśiṣaḥ prayoktāraḥ sarve te hi tadārjune

अभिषेकं तदा कृत्वा महेन्द्रः पाकशासनिम् ।
लोकपालैस्तु सहितः सर्वदेवैरभिष्टुतः

abhiṣekaṃ tadā kṛtvā mahendraḥ pākaśāsanim |
lokapālaistu sahitaḥ sarvadevairabhiṣṭutaḥ

किरीटाङ्गदहाराद्यैर्हस्ताभरणकुण्डलैः ।
भूषयित्वा तदा पार्थं द्वितीयमिव वासवम्

kirīṭāṅgadahārādyairhastābharaṇakuṇḍalaiḥ |
bhūṣayitvā tadā pārthaṃ dvitīyamiva vāsavam

पुत्रं परिष्वज्य तदा प्रीतिमाप पुरन्दरः ।
शछी देवी तदा भद्रामरुन्धत्यादिभिस्तथा

putraṃ pariṣvajya tadā prītimāpa purandaraḥ |
śachī devī tadā bhadrāmarundhatyādibhistathā

कारयामास वैवाह्यमङ्गलान्यादवस्त्रियः ।
सहाप्सरोभिर्मुदिता भूषयित्वा स्वभूषणैः

kārayāmāsa vaivāhyamaṅgalānyādavastriyaḥ |
sahāpsarobhirmuditā bhūṣayitvā svabhūṣaṇaiḥ

पौलोमीमिव मन्यन्ते सुभद्रां तत्र योषितः ।
ततो विवाहो ववृधे कृतः सर्वगुणान्वितः

paulomīmiva manyante subhadrāṃ tatra yoṣitaḥ |
tato vivāho vavṛdhe kṛtaḥ sarvaguṇānvitaḥ

तस्याः पाणिं गृहीत्वा तु मन्त्रैर्होमपुरस्कृतम् ।
सुभद्रया बभौ जिष्णुः शच्या इव शचीपतिः

tasyāḥ pāṇiṃ gṛhītvā tu mantrairhomapuraskṛtam |
subhadrayā babhau jiṣṇuḥ śacyā iva śacīpatiḥ

सा जिष्णुमधिकं भेजे सुभद्रा चारुदर्शना ।
पार्थस्य सदृशी भद्रा रूपेण वयसा तथा

sā jiṣṇumadhikaṃ bheje subhadrā cārudarśanā |
pārthasya sadṛśī bhadrā rūpeṇa vayasā tathā

सुभद्रायाश्च पार्थोऽपि सदृशो रूपलक्षणैः ।
इत्यूचुश्च तदा देवाः प्रीताः सेन्द्रपुरोगमाः

subhadrāyāśca pārtho'pi sadṛśo rūpalakṣaṇaiḥ |
ityūcuśca tadā devāḥ prītāḥ sendrapurogamāḥ

एवं निवेश्य देवास्ते गन्धर्वैः साप्सरोगणैः ।
आमन्त्र्य यादवाः सर्वे विप्रजग्मुर्यथागतम्

evaṃ niveśya devāste gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ |
āmantrya yādavāḥ sarve viprajagmuryathāgatam

यादवाः पार्थमामन्त्र्य अन्तर्द्वीपं गतास्तदा ।
वासुदेवस्तदा पार्थमुवाच यदुनन्दनः

yādavāḥ pārthamāmantrya antardvīpaṃ gatāstadā |
vāsudevastadā pārthamuvāca yadunandanaḥ

द्वाविंशद्दिवसान्पार्थ इहोष्य भरतर्षभ ।
मामकं रथमारुह्य शैब्यसुग्रीवयोजितम्

dvāviṃśaddivasānpārtha ihoṣya bharatarṣabha |
māmakaṃ rathamāruhya śaibyasugrīvayojitam

सुभद्रया सुखं पार्थ खाण्डवप्रस्थमाविश ।
यादवैः सहितः पश्चादागमिष्यामि भारत ।
यतिवेषेण नियतो वस त्वं रुक्मिणीगृहे

subhadrayā sukhaṃ pārtha khāṇḍavaprasthamāviśa |
yādavaiḥ sahitaḥ paścādāgamiṣyāmi bhārata |
yativeṣeṇa niyato vasa tvaṃ rukmiṇīgṛhe

एवमुक्त्वा प्रचक्राम अन्तर्द्वीपं जनार्दनः ।
कृतोद्वाहस्ततः पार्थः कृतकार्योऽभवत्तदा

evamuktvā pracakrāma antardvīpaṃ janārdanaḥ |
kṛtodvāhastataḥ pārthaḥ kṛtakāryo'bhavattadā

तस्यां चोपगतो भावः पार्थस्य सुमहात्मनः ।
तस्मिन्भावः सुभद्राया अन्योन्यं समवर्धत

tasyāṃ copagato bhāvaḥ pārthasya sumahātmanaḥ |
tasminbhāvaḥ subhadrāyā anyonyaṃ samavardhata

स तथा युयुजे वीरो भद्रया भरतर्षभः ।
अभिनिष्पन्नया रामः सीतयेव समन्वितः

sa tathā yuyuje vīro bhadrayā bharatarṣabhaḥ |
abhiniṣpannayā rāmaḥ sītayeva samanvitaḥ

अपि जिष्णुर्विजज्ञे तां ह्रीं श्रियं सन्नतिक्रियाम् ।
देवतानां वरस्त्रीणां रूपेण सदृशीं सतीम्

api jiṣṇurvijajñe tāṃ hrīṃ śriyaṃ sannatikriyām |
devatānāṃ varastrīṇāṃ rūpeṇa sadṛśīṃ satīm

स प्रकृत्या श्रिया दीप्त्या संदिदीपे तयाऽधिकम् ।
उद्यत्सहस्रदीप्तांशुः शरदीव दिवाकरः

sa prakṛtyā śriyā dīptyā saṃdidīpe tayā'dhikam |
udyatsahasradīptāṃśuḥ śaradīva divākaraḥ

सा तु तं मनुजव्याघ्रमनुरक्ता यशस्विनी ।
कन्यापुरगता भूत्वा तत्परा समपद्यत

sā tu taṃ manujavyāghramanuraktā yaśasvinī |
kanyāpuragatā bhūtvā tatparā samapadyata