अध्याय 238: यतिवेश में अर्जुन और श्रीकृष्ण का मिलन

सोऽपरान्तेषु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण जगामामितविक्रमः

so'parānteṣu tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca |
sarvāṇyevānupūrvyeṇa jagāmāmitavikramaḥ

समुद्रे पश्चिमे यानि तीर्थान्यायतनानि च ।
तानि सर्वाणि गत्वा स प्रभासमुपजग्मिवान्

samudre paścime yāni tīrthānyāyatanāni ca |
tāni sarvāṇi gatvā sa prabhāsamupajagmivān

चिन्तयामास रात्रौ तु गदेन कथितं पुरा ।
सुभद्रायाश्च माधुर्यरूपसंपद्गुणानि च

cintayāmāsa rātrau tu gadena kathitaṃ purā |
subhadrāyāśca mādhuryarūpasaṃpadguṇāni ca

प्राप्तुमं तां चिन्तयामास कोऽत्रोपायो भवेदिति ।
वेषवैकृत्यमापन्नः परिव्राजकरूपधृत्

prāptumaṃ tāṃ cintayāmāsa ko'tropāyo bhavediti |
veṣavaikṛtyamāpannaḥ parivrājakarūpadhṛt

कुकुरान्धकवृष्णीनामज्ञातो वेषधारणात् ।
भ्रममाणश्चरन्भैक्षं परिव्राजकवेषवान्

kukurāndhakavṛṣṇīnāmajñāto veṣadhāraṇāt |
bhramamāṇaścaranbhaikṣaṃ parivrājakaveṣavān

येनकेनाप्युपायेन प्रविश्य च गृहं महत् ।
दृष्ट्वा सुभद्रां कृष्णस्य भगिनीमेकसुन्दरीम्

yenakenāpyupāyena praviśya ca gṛhaṃ mahat |
dṛṣṭvā subhadrāṃ kṛṣṇasya bhaginīmekasundarīm

वासुदेवमतं ज्ञात्वा करिष्यामि हितं शुभम् ।
एवं विनिश्चयं कृत्वा दीक्षितो वै तदाऽभवत्

vāsudevamataṃ jñātvā kariṣyāmi hitaṃ śubham |
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā dīkṣito vai tadā'bhavat

त्रिदण्डी मुण्डितः कुण्डी अक्षमालाङ्गुलीयकः ।
योगभारं वहन्पार्थो वटवृक्षस्य कोटरम्

tridaṇḍī muṇḍitaḥ kuṇḍī akṣamālāṅgulīyakaḥ |
yogabhāraṃ vahanpārtho vaṭavṛkṣasya koṭaram

प्रविशंश्चैव बीभत्सुर्वृष्टिं वर्षति वासवे ।
चिन्तयामास देवेशं केशवं क्लेशनाशनम्

praviśaṃścaiva bībhatsurvṛṣṭiṃ varṣati vāsave |
cintayāmāsa deveśaṃ keśavaṃ kleśanāśanam

केशवश्चिन्तितं ज्ञात्वा दिव्यज्ञानेन दृष्टवान् ।
शयानः शयने दिव्ये सत्यभामासहायवान्

keśavaścintitaṃ jñātvā divyajñānena dṛṣṭavān |
śayānaḥ śayane divye satyabhāmāsahāyavān

केशवः सहसा राजञ्जहाय च ननन्द च ।
पुनः पुनः सत्यभामा चाब्रवीत्पुरुषोत्तमम्

keśavaḥ sahasā rājañjahāya ca nananda ca |
punaḥ punaḥ satyabhāmā cābravītpuruṣottamam

भगवंश्चिन्तयाविष्टः शयने शयितः सुखम् ।
भवान्बहुप्रकारेण जहास च पुनः पुनः

bhagavaṃścintayāviṣṭaḥ śayane śayitaḥ sukham |
bhavānbahuprakāreṇa jahāsa ca punaḥ punaḥ

श्रोतव्यं यदि वा कृष्ण प्रसादो यदि ते मयि ।
वक्तुमर्हसि देवेश तच्छ्रोतुं कामयाम्यहम्

śrotavyaṃ yadi vā kṛṣṇa prasādo yadi te mayi |
vaktumarhasi deveśa tacchrotuṃ kāmayāmyaham

पितृष्वसुर्यः पुत्रो मे भीमसेनानुजोऽर्जुनः ।
तीर्थयात्रां गतः पार्थः कारणात्समयात्तदा

pitṛṣvasuryaḥ putro me bhīmasenānujo'rjunaḥ |
tīrthayātrāṃ gataḥ pārthaḥ kāraṇātsamayāttadā

तीर्थयात्रासमाप्तौ तु निवृत्तो निशि भारतः ।
सुभध्रां चिन्तयामास रूपेणाप्रतिमां भुवि

tīrthayātrāsamāptau tu nivṛtto niśi bhārataḥ |
subhadhrāṃ cintayāmāsa rūpeṇāpratimāṃ bhuvi

चिन्तयेन्नेव तां भद्रां यतिरूपधरोऽर्जुनः ।
यतिरूपप्रतिच्छन्नो द्वारकां प्राप्य माधवीम्

cintayenneva tāṃ bhadrāṃ yatirūpadharo'rjunaḥ |
yatirūpapraticchanno dvārakāṃ prāpya mādhavīm

येनकेनाप्युपायेन दृष्ट्वा तु वरवर्णिनीम् ।
वासुदेवमतं ज्ञात्वा प्रयतिष्ये मनोरथम्

yenakenāpyupāyena dṛṣṭvā tu varavarṇinīm |
vāsudevamataṃ jñātvā prayatiṣye manoratham

एवं व्यवसितः पार्थो यतिलिङ्गेन पाण्डवः ।
छायायां वटवृक्षस्य वृष्टिं वर्षति वासवे

evaṃ vyavasitaḥ pārtho yatiliṅgena pāṇḍavaḥ |
chāyāyāṃ vaṭavṛkṣasya vṛṣṭiṃ varṣati vāsave

योगभारं वहन्नेव मानसं दुःखमाप्तवान् ।
एतदर्थं विजानीहि हसन्तं मां मुदा प्रिये

yogabhāraṃ vahanneva mānasaṃ duḥkhamāptavān |
etadarthaṃ vijānīhi hasantaṃ māṃ mudā priye

भ्रातरं तव पश्येति सत्यभामां व्यसर्जयत् ।
तत उत्थाय शयनात्प्रस्थितो मधुसूदनः

bhrātaraṃ tava paśyeti satyabhāmāṃ vyasarjayat |
tata utthāya śayanātprasthito madhusūdanaḥ

प्रभासदेशं संप्राप्तं बीभत्सुमपराजितम् ।
तीर्थान्यनुचरन्तं तं शुश्राव मधुसूदनः

prabhāsadeśaṃ saṃprāptaṃ bībhatsumaparājitam |
tīrthānyanucarantaṃ taṃ śuśrāva madhusūdanaḥ

चाराणां चैव वचनादेकाकी स जनार्दनः ।
तत्राभ्यगच्छत्कौन्तेयं महात्मातं स माधवः

cārāṇāṃ caiva vacanādekākī sa janārdanaḥ |
tatrābhyagacchatkaunteyaṃ mahātmātaṃ sa mādhavaḥ

ददृशाते तदान्योन्यं प्रभासे कृष्णपाण्डवौ

dadṛśāte tadānyonyaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau

तावन्योन्यं समाश्लिष्य पृष्ट्वा च कुशलं वने ।
आस्तां प्रियसखायौ तौ नरनारायणावृषी

tāvanyonyaṃ samāśliṣya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ vane |
āstāṃ priyasakhāyau tau naranārāyaṇāvṛṣī

ततोऽर्जुनं वासुदेवस्तां चर्यां पर्यपृच्छत ।
किमर्थं पाण्डवैतानि तीर्थान्यनुचरस्युत

tato'rjunaṃ vāsudevastāṃ caryāṃ paryapṛcchata |
kimarthaṃ pāṇḍavaitāni tīrthānyanucarasyuta

ततोऽर्जनो यथावृत्तं सर्वमाख्यातवांस्तदा ।
श्रुत्वोवाच च वार्ष्णेय एवमेतदिति प्रभुः

tato'rjano yathāvṛttaṃ sarvamākhyātavāṃstadā |
śrutvovāca ca vārṣṇeya evametaditi prabhuḥ

तौ विहृत्य यथाकामं प्रभासे कृष्णपाण्डवौ ।
महीधरं रैवतकं वासायैवाभिजग्मतुः

tau vihṛtya yathākāmaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau |
mahīdharaṃ raivatakaṃ vāsāyaivābhijagmatuḥ

पूर्वमेव तु कृष्णस्य वचनात्तं महीधरम् ।
पुरुषा मण्डयाञ्चक्रुरुपजह्रश्च भोजनम्

pūrvameva tu kṛṣṇasya vacanāttaṃ mahīdharam |
puruṣā maṇḍayāñcakrurupajahraśca bhojanam

प्रतिगृह्यार्जुनः सर्वमुपभुज्य च पाण्डवः ।
सहैव वासुदेवेन दृष्टवान्नटनर्तकान्

pratigṛhyārjunaḥ sarvamupabhujya ca pāṇḍavaḥ |
sahaiva vāsudevena dṛṣṭavānnaṭanartakān

अभ्यनुज्ञाय तान्सर्वानर्चयित्वा च पाण्डवः ।
सत्कृतं शनं दिव्यमभ्यगच्छन्महामतिः

abhyanujñāya tānsarvānarcayitvā ca pāṇḍavaḥ |
satkṛtaṃ śanaṃ divyamabhyagacchanmahāmatiḥ

ततस्तत्र महाबाहुः शयानः शयने शुभे ।
तीर्थानां पल्वलानां च पर्वतानां च दर्शनम् ।
आपगानां वनानां च कथयामास सात्वते

tatastatra mahābāhuḥ śayānaḥ śayane śubhe |
tīrthānāṃ palvalānāṃ ca parvatānāṃ ca darśanam |
āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayāmāsa sātvate

एवं स कथयन्नेव निद्रया जनमेजय ।
कौन्तेयोऽपि हृतस्तस्मिञ्शयने स्वर्गसन्निभे

evaṃ sa kathayanneva nidrayā janamejaya |
kaunteyo'pi hṛtastasmiñśayane svargasannibhe

मधुरेणैव गीतेन वीणाशब्देन चैव ह ।
प्रबोध्यमानो बुबुधे स्तुतिभिर्मङ्गलैस्तता

madhureṇaiva gītena vīṇāśabdena caiva ha |
prabodhyamāno bubudhe stutibhirmaṅgalaistatā

स कृत्वाऽवश्यकार्याणि वार्ष्णेयेनाभिनन्दितः ।
वार्ष्णेयं समनुज्ञाप्य तत्र वासमरोचयत्

sa kṛtvā'vaśyakāryāṇi vārṣṇeyenābhinanditaḥ |
vārṣṇeyaṃ samanujñāpya tatra vāsamarocayat

तथेत्युक्त्वा वासुदेवो भोजनं वै शशास ह ।
यतिरूपधरं पार्थं विसृज्य सहसा हरिः ।
रथेन काञ्चनाङ्गेन द्वारकामभिजग्मिवान्

tathetyuktvā vāsudevo bhojanaṃ vai śaśāsa ha |
yatirūpadharaṃ pārthaṃ visṛjya sahasā hariḥ |
rathena kāñcanāṅgena dvārakāmabhijagmivān

अलङ्कृता द्वारका तु बभूव जनमेजय

alaṅkṛtā dvārakā tu babhūva janamejaya

दिदृक्षन्तश्च गोविन्दं द्वारकावासिनो जनाः ।
नरेन्द्रमार्गमाजग्मुस्तूर्णं शतसहस्रशः

didṛkṣantaśca govindaṃ dvārakāvāsino janāḥ |
narendramārgamājagmustūrṇaṃ śatasahasraśaḥ

क्षणार्धमपि वार्ष्णेया गोविन्दविरहाक्षमाः ।
कौतूहलसमाविष्टा भृशमुत्प्रेक्ष्य संस्थिताः

kṣaṇārdhamapi vārṣṇeyā govindavirahākṣamāḥ |
kautūhalasamāviṣṭā bhṛśamutprekṣya saṃsthitāḥ

अवलोकेषु नारीणां सहस्राणि शतानि च ।
भोजवृष्ण्यन्धकानां च समवायो महानभूत्

avalokeṣu nārīṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca |
bhojavṛṣṇyandhakānāṃ ca samavāyo mahānabhūt

स तथा सत्कृतः सर्वैर्भोजवृष्ण्यन्धकात्मजैः ।
अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वैश्च प्रतिनन्दितः

sa tathā satkṛtaḥ sarvairbhojavṛṣṇyandhakātmajaiḥ |
abhivādyābhivādyāṃśca sarvaiśca pratinanditaḥ

कुमारैः सर्वशो वीरः सत्कारेणाभिचोदितः ।
समानवयसः सर्वानाश्लिष्य स पुनःपुनः

kumāraiḥ sarvaśo vīraḥ satkāreṇābhicoditaḥ |
samānavayasaḥ sarvānāśliṣya sa punaḥpunaḥ

कृष्णः स्वभवनं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।
प्रभासादागतं देव्यः सर्वाः कृष्णमपूजयन्

kṛṣṇaḥ svabhavanaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
prabhāsādāgataṃ devyaḥ sarvāḥ kṛṣṇamapūjayan