अध्याय 237: अप्सराओं की मुक्ति और बभ्रुवाहन का जन्म

ततो वयं प्रव्यथिताः सर्वा भारतसत्तम ।
अयाम शरणं विप्रं तं तपोधनमच्युतम्

tato vayaṃ pravyathitāḥ sarvā bhāratasattama |
ayāma śaraṇaṃ vipraṃ taṃ tapodhanamacyutam

रूपेण वयसा चैव कन्दर्पेण च दर्पिताः ।
अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षन्तुमर्हसि नो द्विज

rūpeṇa vayasā caiva kandarpeṇa ca darpitāḥ |
ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sma kṣantumarhasi no dvija

एष एव वधोऽस्माकं स्वयं प्राप्तस्तपोधन ।
यद्वयं संशितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामिहागताः

eṣa eva vadho'smākaṃ svayaṃ prāptastapodhana |
yadvayaṃ saṃśitātmānaṃ pralobdhuṃ tvāmihāgatāḥ

अवध्यास्तु स्त्रियः सृष्टा मन्यन्ते धर्मचारिणः ।
तस्माद्धर्मेण वर्ध त्वं नास्मन्हिंसितुमर्हसि

avadhyāstu striyaḥ sṛṣṭā manyante dharmacāriṇaḥ |
tasmāddharmeṇa vardha tvaṃ nāsmanhiṃsitumarhasi

सर्वभूतेषु धर्मज्ञ मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।
सत्यो भवतु कल्याण एष वादो मनीषिणाम्

sarvabhūteṣu dharmajña maitro brāhmaṇa ucyate |
satyo bhavatu kalyāṇa eṣa vādo manīṣiṇām

शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वन्ति पालनम् ।
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्म तस्मात्त्वं क्षन्तुमर्हसि

śaraṇaṃ ca prapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvanti pālanam |
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma tasmāttvaṃ kṣantumarhasi

एवमुक्तः स धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् ।
प्रसादं कृतवान्वीर रविसोमसमप्रभः

evamuktaḥ sa dharmātmā brāhmaṇaḥ śubhakarmakṛt |
prasādaṃ kṛtavānvīra ravisomasamaprabhaḥ

शतं शतसहस्रं तु सर्वमक्षय्यवाचकम् ।
परिमाणं शतं त्वेतन्नेदमक्षय्यवाचकम्

śataṃ śatasahasraṃ tu sarvamakṣayyavācakam |
parimāṇaṃ śataṃ tvetannedamakṣayyavācakam

यदा च वो ग्राहभूता गृह्णन्तीः पुरुषाञ्जले ।
उत्कर्षति जलात्तस्मात्स्थलं पुरुषसत्तमः

yadā ca vo grāhabhūtā gṛhṇantīḥ puruṣāñjale |
utkarṣati jalāttasmātsthalaṃ puruṣasattamaḥ

तदा यूयं पुनः सर्वाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यथ ।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे हसतापि कदाचन

tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ svaṃ rūpaṃ pratipatsyatha |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me hasatāpi kadācana

तानि सर्वाणि तीर्थानि ततः प्रभृति चैव ह ।
नारीतीर्थानि नाम्नेह ख्यातिं यास्यन्ति सर्वशः ।
पुण्यानि च भविष्यन्ति पावनानि मनीषिणां

tāni sarvāṇi tīrthāni tataḥ prabhṛti caiva ha |
nārītīrthāni nāmneha khyātiṃ yāsyanti sarvaśaḥ |
puṇyāni ca bhaviṣyanti pāvanāni manīṣiṇāṃ

ततोऽभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
अचिन्तयामोऽपसृत्य तस्माद्देशात्सुदुःखिताः

tato'bhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
acintayāmo'pasṛtya tasmāddeśātsuduḥkhitāḥ

क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम् ।
समागच्छेम यो नस्तद्रूपमापादयेत्पुनः

kva nu nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ naram |
samāgacchema yo nastadrūpamāpādayetpunaḥ

ता वयं चिन्तयित्वैव मुहूर्तादिव भारत ।
दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिमुत नारदम्

tā vayaṃ cintayitvaiva muhūrtādiva bhārata |
dṛṣṭavatyo mahābhāgaṃ devarṣimuta nāradam

संप्रहृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिममितद्युतिम् ।
अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताः स्म व्रीडिताननाः

saṃprahṛṣṭāḥ sma taṃ dṛṣṭvā devarṣimamitadyutim |
abhivādya ca taṃ pārtha sthitāḥ sma vrīḍitānanāḥ

स नोऽपृच्छद्दुःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तम् ।
श्रउत्वा तत्र यथावृत्तमिदं वचनमब्रवीत्

sa no'pṛcchadduḥkhamūlamuktavatyo vayaṃ ca tam |
śrautvā tatra yathāvṛttamidaṃ vacanamabravīt

दक्षिणे सागरानूपे पञ्च तीर्थानि सन्ति वै ।
पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत मा चिरं

dakṣiṇe sāgarānūpe pañca tīrthāni santi vai |
puṇyāni ramaṇīyāni tāni gacchata mā ciraṃ

तत्राशु पुरुषव्याघ्रः पाण्डवेयो धनञ्जयः ।
मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखादस्मान्न संशयः

tatrāśu puruṣavyāghraḥ pāṇḍaveyo dhanañjayaḥ |
mokṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhādasmānna saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा नारदः सर्वास्तत्रैवान्तरधीयत ।
तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमितो गताः ।
तदिदं सत्यमेवाद्य मोक्षिताहं त्वयाऽनघ

ityuktvā nāradaḥ sarvāstatraivāntaradhīyata |
tasya sarvā vayaṃ vīra śrutvā vākyamito gatāḥ |
tadidaṃ satyamevādya mokṣitāhaṃ tvayā'nagha

एतास्तु मम ताः सख्यश्चतस्रोऽन्या जले श्रिताः ।
कुरु कर्म शुभं वीर एताः सर्वा विमोक्षय

etāstu mama tāḥ sakhyaścatasro'nyā jale śritāḥ |
kuru karma śubhaṃ vīra etāḥ sarvā vimokṣaya

ततस्ताः पाण्डवश्रेष्ठः सर्वा एव विशांपते ।
अवगाह्य च तत्तीर्थं गृहीतो ग्राहिभिस्तदा

tatastāḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sarvā eva viśāṃpate |
avagāhya ca tattīrthaṃ gṛhīto grāhibhistadā

ग्राहीभिश्चोत्तताराशु तरयामास तत्क्षणात् ।
सा चाप्सरा बभूवाशु सर्वाभरणभूषिता

grāhībhiścottatārāśu tarayāmāsa tatkṣaṇāt |
sā cāpsarā babhūvāśu sarvābharaṇabhūṣitā

एवं क्रमेण ताः सर्वा मोक्षयामास वीर्यवान्

evaṃ krameṇa tāḥ sarvā mokṣayāmāsa vīryavān

उत्थाय च जलात्तस्मात्प्रतिलभ्य वपुः स्वकम् ।
तास्तदाऽप्सरसो राजन्नदृश्यन्त यथा पुरा

utthāya ca jalāttasmātpratilabhya vapuḥ svakam |
tāstadā'psaraso rājannadṛśyanta yathā purā

तीर्थानि शोधयित्वा तु तथानुज्ञाय ताः प्रभुः ।
चित्राङ्गदां पुनर्द्रष्टुं मणलूरं पुनर्ययौ

tīrthāni śodhayitvā tu tathānujñāya tāḥ prabhuḥ |
citrāṅgadāṃ punardraṣṭuṃ maṇalūraṃ punaryayau

तस्यामजनयत्पुत्रं राजानं बभ्रुवाहनम् ।
तं दृष्ट्वा पाण्डवो राजंश्चित्रवाहनमब्रवीत्

tasyāmajanayatputraṃ rājānaṃ babhruvāhanam |
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavo rājaṃścitravāhanamabravīt

चित्राङ्गदायाः शुल्कं त्वं गृहाण बभ्रुवाहनम् ।
अनेन च भविष्यामि ऋणान्मुक्तो नराधिप

citrāṅgadāyāḥ śulkaṃ tvaṃ gṛhāṇa babhruvāhanam |
anena ca bhaviṣyāmi ṛṇānmukto narādhipa

चित्राङ्गदां पुनर्वाक्यमब्रवीत्पाण्डुनन्दनः ।
इहैव भव भद्रं ते वर्धेथा बभ्रुवाहनम्

citrāṅgadāṃ punarvākyamabravītpāṇḍunandanaḥ |
ihaiva bhava bhadraṃ te vardhethā babhruvāhanam

इन्द्रपस्थनिवासं मे त्वं तत्रागत्य रंस्यसि ।
कुन्ती युधिष्ठिरं भीमं भ्रातरौ मे कनीयसौ

indrapasthanivāsaṃ me tvaṃ tatrāgatya raṃsyasi |
kuntī yudhiṣṭhiraṃ bhīmaṃ bhrātarau me kanīyasau

आगत्य तत्र पश्येथा अन्यानपि च बान्धवान् ।
बान्धवैः सहिताः सर्वैर्नन्दसे त्वमनिन्दिते

āgatya tatra paśyethā anyānapi ca bāndhavān |
bāndhavaiḥ sahitāḥ sarvairnandase tvamanindite

धर्मे स्थितः सत्यधृतिः कौन्तेयोऽथ युधिष्ठिरः ।
जित्वा तु पृथिवीं सर्वां राजसूयं करिष्यति

dharme sthitaḥ satyadhṛtiḥ kaunteyo'tha yudhiṣṭhiraḥ |
jitvā tu pṛthivīṃ sarvāṃ rājasūyaṃ kariṣyati

तत्रागच्छन्ति राजानः पृथिव्यां नृपसंज्ञिताः ।
बहूनि रत्नान्यादाय आगमिष्यति ते पिता

tatrāgacchanti rājānaḥ pṛthivyāṃ nṛpasaṃjñitāḥ |
bahūni ratnānyādāya āgamiṣyati te pitā

एकसार्थं प्रयातासि चित्रवाहनसेवया ।
द्रक्ष्यामि राजसूये त्वां पुत्रं पालय मा शुचः

ekasārthaṃ prayātāsi citravāhanasevayā |
drakṣyāmi rājasūye tvāṃ putraṃ pālaya mā śucaḥ

बभ्रुवाहननाम्ना तु मम प्राणो बहिश्चरः ।
तस्माद्भरस्व पुत्रं वै पुरुषं वंशवर्धनम्

babhruvāhananāmnā tu mama prāṇo bahiścaraḥ |
tasmādbharasva putraṃ vai puruṣaṃ vaṃśavardhanam

चित्रावाहनदायादं धर्मात्पौरवनन्दनम् ।
पाण्डवानां प्रियं पुत्रं तस्मात्पालय सर्वदा

citrāvāhanadāyādaṃ dharmātpauravanandanam |
pāṇḍavānāṃ priyaṃ putraṃ tasmātpālaya sarvadā

विप्रयोगेण संतापं मा कृथास्त्वमनिन्दिते ।
चित्राङ्गदामेवमुक्त्वा सागरानूपमाश्रितः

viprayogeṇa saṃtāpaṃ mā kṛthāstvamanindite |
citrāṅgadāmevamuktvā sāgarānūpamāśritaḥ

स्थानं दूरं समाप्लुत्य दत्त्वा बहुधनं तदा ।
केरलान्समतिक्रम्य गोकर्णमभितोऽगमत्

sthānaṃ dūraṃ samāplutya dattvā bahudhanaṃ tadā |
keralānsamatikramya gokarṇamabhito'gamat

आद्यं पशुपतेः स्थानं दर्शनादेव मुक्तिदम् ।
यत्र पापोऽपि मनुजः प्राप्नोत्यभयदं पदम्

ādyaṃ paśupateḥ sthānaṃ darśanādeva muktidam |
yatra pāpo'pi manujaḥ prāpnotyabhayadaṃ padam