अध्याय 233: गौ-रक्षा के लिए अर्जुन द्वारा नियम-भङ्ग

एवं ते समयं कृत्वा न्यवसंस्तत्र पाण्डवाः ।
वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीक्षितः

evaṃ te samayaṃ kṛtvā nyavasaṃstatra pāṇḍavāḥ |
vaśe śastrapratāpena kurvanto'nyānmahīkṣitaḥ

तेषां मनुजसिंहानां पञ्चानाममितौजसाम् ।
बभूव कृष्णा सर्वेषां पार्थानां वशवर्तिनी

teṣāṃ manujasiṃhānāṃ pañcānāmamitaujasām |
babhūva kṛṣṇā sarveṣāṃ pārthānāṃ vaśavartinī

ते तया तैश्च सा वीरैः पतिभिः सह पञ्चभिः ।
बभूव परमप्रीता नागैरिव सरस्वती

te tayā taiśca sā vīraiḥ patibhiḥ saha pañcabhiḥ |
babhūva paramaprītā nāgairiva sarasvatī

वर्तमानेषु धर्मेण पाण्डवेषु महात्मसु ।
व्यवर्धन्कुरवः सर्वे हीनदोषाः सुखान्विताः

vartamāneṣu dharmeṇa pāṇḍaveṣu mahātmasu |
vyavardhankuravaḥ sarve hīnadoṣāḥ sukhānvitāḥ

अथ दीर्घेण कालेन ब्राह्मणस्य विशांपते ।
कस्यचित्तस्करा जह्रुः केचिद्गा नृपसत्तम

atha dīrgheṇa kālena brāhmaṇasya viśāṃpate |
kasyacittaskarā jahruḥ kecidgā nṛpasattama

ह्रियमाणे धने तस्मिन्ब्राह्मणः क्रोधमूर्च्छितः ।
आगम्य खाण्डवप्रस्थमुदक्रोशत्स पाण्डवान्

hriyamāṇe dhane tasminbrāhmaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |
āgamya khāṇḍavaprasthamudakrośatsa pāṇḍavān

ह्रियते गोधनं क्षुद्रैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ।
प्रसह्य चास्मद्विषयादभ्यधावत पाण्डवाः

hriyate godhanaṃ kṣudrairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |
prasahya cāsmadviṣayādabhyadhāvata pāṇḍavāḥ

ब्राह्मणस्य प्रशान्तस्य हविर्ध्वाङ्क्षैः प्रलुप्यते ।
शार्दूलस्य गुहां शून्यां नीचः क्रोष्टाभिमर्दति

brāhmaṇasya praśāntasya havirdhvāṅkṣaiḥ pralupyate |
śārdūlasya guhāṃ śūnyāṃ nīcaḥ kroṣṭābhimardati

अरक्षितारं राजानं बलिषद्भागहारिणम् ।
तमाहुः सर्वलोकस्य समग्रं पापचारिणम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ baliṣadbhāgahāriṇam |
tamāhuḥ sarvalokasya samagraṃ pāpacāriṇam

ब्राह्मणस्वे हृते चोरैर्धर्मार्थे च विलोपिते ।
रोरूयमाणे च मयि क्रियतां हस्तधारणा

brāhmaṇasve hṛte corairdharmārthe ca vilopite |
rorūyamāṇe ca mayi kriyatāṃ hastadhāraṇā

रोरूयमाणस्याभ्याशे भृशं विप्रस्य पाण्डवः ।
तानि वाक्यानि शुश्राव कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः

rorūyamāṇasyābhyāśe bhṛśaṃ viprasya pāṇḍavaḥ |
tāni vākyāni śuśrāva kuntīputro dhanañjayaḥ

श्रुत्वैव च महाबाहुर्मा भैरित्याह तं द्विजम् ।
आयुधानि च यत्रासन्पाण्डवानां महात्मनां

śrutvaiva ca mahābāhurmā bhairityāha taṃ dvijam |
āyudhāni ca yatrāsanpāṇḍavānāṃ mahātmanāṃ

कृष्णया सह तत्रास्ते धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
संप्रवेशाय चाशक्तो गमनाय च पाण्डवः

kṛṣṇayā saha tatrāste dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
saṃpraveśāya cāśakto gamanāya ca pāṇḍavaḥ

तस्य चार्तस्य तैर्वाक्यैश्चोद्यमानः पुनःपुनः ।
आक्रन्दे तत्र कौन्तेयश्चिन्तयामास दुःखितः

tasya cārtasya tairvākyaiścodyamānaḥ punaḥpunaḥ |
ākrande tatra kaunteyaścintayāmāsa duḥkhitaḥ

ह्रियमाणे धने तस्मिन्ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
अश्रुप्रमार्जनं तस्य कर्तव्यमिति निश्चयः

hriyamāṇe dhane tasminbrāhmaṇasya tapasvinaḥ |
aśrupramārjanaṃ tasya kartavyamiti niścayaḥ

उपर्रेक्षणजोऽधर्मः सुमहान्स्यान्महीपतेः ।
यद्यस्य रुदतो द्वारि न करोम्यद्य रक्षणम्

uparrekṣaṇajo'dharmaḥ sumahānsyānmahīpateḥ |
yadyasya rudato dvāri na karomyadya rakṣaṇam

अनास्तिक्यं च सर्वेषामस्माकमपि रक्षणे ।
प्रतितिष्ठेत लोकेऽस्मिन्नधर्मश्चैव नो भवेत्

anāstikyaṃ ca sarveṣāmasmākamapi rakṣaṇe |
pratitiṣṭheta loke'sminnadharmaścaiva no bhavet

अनापृच्छय तु राजानं गते मयि न संशयः ।
अजातशत्रोर्नृपतेर्मयि चैवानृतं भवेत्

anāpṛcchaya tu rājānaṃ gate mayi na saṃśayaḥ |
ajātaśatrornṛpatermayi caivānṛtaṃ bhavet

अनुप्रवेशे राज्ञस्तु वनवासो भवेन्मम ।
सर्वमन्यत्परिहृतं धर्षणात्तु महीपतेः

anupraveśe rājñastu vanavāso bhavenmama |
sarvamanyatparihṛtaṃ dharṣaṇāttu mahīpateḥ

अधर्मो वै महानस्तु वने वा मरणं मम ।
शरीरस्य विनाशेन धर्म एव विशिष्यते

adharmo vai mahānastu vane vā maraṇaṃ mama |
śarīrasya vināśena dharma eva viśiṣyate

एवं विनिश्चित्य ततः कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
अनुप्रविश्य राजानमापृच्छय च विशांपते

evaṃ viniścitya tataḥ kuntīputro dhanañjayaḥ |
anupraviśya rājānamāpṛcchaya ca viśāṃpate

मुखमाच्छाद्य निबिडमुत्तरीयेण वाससा ।
अग्रजं चार्जुनो गेहादभिवाद्याशु निःसृतः

mukhamācchādya nibiḍamuttarīyeṇa vāsasā |
agrajaṃ cārjuno gehādabhivādyāśu niḥsṛtaḥ

धनुरादाय संहृष्टो ब्राह्मणं प्रत्यभाषत ।
ब्राह्मणा गम्यतां शीघ्रं यावत्परधनैर्षिणः

dhanurādāya saṃhṛṣṭo brāhmaṇaṃ pratyabhāṣata |
brāhmaṇā gamyatāṃ śīghraṃ yāvatparadhanairṣiṇaḥ

न दूरे ते गताः क्षुद्रास्तावद्गच्छावहे सह ।
यावन्निवर्तयाम्यद्य चोरहस्ताद्धनं तव

na dūre te gatāḥ kṣudrāstāvadgacchāvahe saha |
yāvannivartayāmyadya corahastāddhanaṃ tava

सोऽनुसृत्य महाबाहुर्धन्वी वर्मी रथी ध्वजी ।
शरैर्विध्वस्य तांश्चोरानवजित्य च तद्धनम्

so'nusṛtya mahābāhurdhanvī varmī rathī dhvajī |
śarairvidhvasya tāṃścorānavajitya ca taddhanam

ब्राह्मणं समुपाकृत्य यशः प्राप्य च पाण्डवः ।
ततस्तद्गेधनं पार्थो दत्त्वा तस्मै द्विजातये

brāhmaṇaṃ samupākṛtya yaśaḥ prāpya ca pāṇḍavaḥ |
tatastadgedhanaṃ pārtho dattvā tasmai dvijātaye

आजगाम पुरं वीरः सव्यसाची धनञ्जयः ।
सोऽभिवाद्य गुरून्सर्वान्सर्वैश्चाप्यभिनन्दितः

ājagāma puraṃ vīraḥ savyasācī dhanañjayaḥ |
so'bhivādya gurūnsarvānsarvaiścāpyabhinanditaḥ

धर्मराजमुवाचेदं व्रतमादिश मे प्रभो ।
समयः समतिक्रान्तो भवत्संदर्शने मया

dharmarājamuvācedaṃ vratamādiśa me prabho |
samayaḥ samatikrānto bhavatsaṃdarśane mayā

वनवासं गमिष्यामि समयो ह्येष नः कृतः ।
इत्युक्तो धर्मरास्तु सहसा वाक्यमप्रियम्

vanavāsaṃ gamiṣyāmi samayo hyeṣa naḥ kṛtaḥ |
ityukto dharmarāstu sahasā vākyamapriyam

कथमित्यब्रवीद्वाचा शोकार्तः सज्जमानया ।
युधिष्ठिरो गुडाकेशं भ्राता भ्रातरमच्युतम्

kathamityabravīdvācā śokārtaḥ sajjamānayā |
yudhiṣṭhiro guḍākeśaṃ bhrātā bhrātaramacyutam

उवाच दीनो राजा च धनञ्जयमिदं वचः ।
प्रमाणमस्मि यदि ते मत्तः शृणु वचोऽनघ

uvāca dīno rājā ca dhanañjayamidaṃ vacaḥ |
pramāṇamasmi yadi te mattaḥ śṛṇu vaco'nagha

अनुप्रवेशे यद्वीर कृतवांस्त्वं ममाप्रियम् ।
सर्वं तदनुजानामि व्यलीकं न च मे हृदि

anupraveśe yadvīra kṛtavāṃstvaṃ mamāpriyam |
sarvaṃ tadanujānāmi vyalīkaṃ na ca me hṛdi

गुरोरनुप्रवेशो हि नोपघातो यवीयसः ।
यवीयसोऽनुप्रवेशो ज्येष्ठस्य विधिलोपकः

guroranupraveśo hi nopaghāto yavīyasaḥ |
yavīyaso'nupraveśo jyeṣṭhasya vidhilopakaḥ

निवर्तस्व महाबाहो कुरुष्व वचनं मम ।
न हि ते धर्मलोपोऽस्ति न च ते धर्पणा कृता

nivartasva mahābāho kuruṣva vacanaṃ mama |
na hi te dharmalopo'sti na ca te dharpaṇā kṛtā

न व्याजेन चरेद्धर्ममिति मे भवतः श्रुतम् ।
न सत्याद्विचलिष्यामि सत्येनायुधमालभे

na vyājena careddharmamiti me bhavataḥ śrutam |
na satyādvicaliṣyāmi satyenāyudhamālabhe

सोऽभ्यनुज्ञाय राजानं वनचर्याय दीक्षितः ।
वने द्वादश मासांस्तु वासायानुजगाम ह

so'bhyanujñāya rājānaṃ vanacaryāya dīkṣitaḥ |
vane dvādaśa māsāṃstu vāsāyānujagāma ha