अध्याय 231: विश्वकर्मा द्वारा तिलोत्तमा का निर्माण

ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
जग्मुस्तदा परमार्तिं दृष्ट्वा तत्कदनं महत्

tato devarṣayaḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ |
jagmustadā paramārtiṃ dṛṣṭvā tatkadanaṃ mahat

तेऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः ।
पितामहस्य भनं जगतः कृपया तदा

te'bhijagmurjitakrodhā jitātmāno jitendriyāḥ |
pitāmahasya bhanaṃ jagataḥ kṛpayā tadā

ततो ददृशुरासीनं सह देवैः पितामहम् ।
सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव समन्तात्परिवारितम्

tato dadṛśurāsīnaṃ saha devaiḥ pitāmaham |
siddhairbrahmarṣibhiścaiva samantātparivāritam

तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह ।
चन्द्रादित्यौ च शक्रश्च पारमेष्ठ्यास्तथर्षयः

tatra devo mahādevastatrāgnirvāyunā saha |
candrādityau ca śakraśca pārameṣṭhyāstatharṣayaḥ

वैखानसा वालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः ।
अजाश्चैवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपस्विनः

vaikhānasā vālakhilyā vānaprasthā marīcipāḥ |
ajāścaivāvimūḍhāśca tejogarbhāstapasvinaḥ

ऋषयः सर्व एवैते पितामहमुपागमन् ।
ततोऽभिगम्य ते दीनाः सर्व एव महर्षयः

ṛṣayaḥ sarva evaite pitāmahamupāgaman |
tato'bhigamya te dīnāḥ sarva eva maharṣayaḥ

सुन्दोपसुन्दयौः कर्म सर्वमेव शशंसिरे ।
यथा हृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च

sundopasundayauḥ karma sarvameva śaśaṃsire |
yathā hṛtaṃ yathā caiva kṛtaṃ yena krameṇa ca

न्यवेदयंस्ततः सर्वमखिलेन पितामहे ।
ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्षयः

nyavedayaṃstataḥ sarvamakhilena pitāmahe |
tato devagaṇāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ

तमेवार्थं पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन् ।
ततः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद्वचस्तदा

tamevārthaṃ puraskṛtya pitāmahamacodayan |
tataḥ pitāmahaḥ śrutvā sarveṣāṃ tadvacastadā

मुहूर्तमिव संचिन्त्य कर्तव्यस्य च निश्चयम् ।
तयोर्वधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाह्वयत्

muhūrtamiva saṃcintya kartavyasya ca niścayam |
tayorvadhaṃ samuddiśya viśvakarmāṇamāhvayat

दृष्ट्वा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामहः ।
सृज्यतां प्रार्थनीयैका प्रमदेति महातपाः

dṛṣṭvā ca viśvakarmāṇaṃ vyādideśa pitāmahaḥ |
sṛjyatāṃ prārthanīyaikā pramadeti mahātapāḥ

पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्द्य च ।
निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा पुनःपुनः

pitāmahaṃ namaskṛtya tadvākyamabhinandya ca |
nirmame yoṣitaṃ divyāṃ cintayitvā punaḥpunaḥ

त्रिषु लोकेषु यत्किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम् ।
समानयद्दर्शनीयं तत्तदत्र स विश्ववित्

triṣu lokeṣu yatkiṃcidbhūtaṃ sthāvarajaṅgamam |
samānayaddarśanīyaṃ tattadatra sa viśvavit

कोटिशश्चैव रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशत् ।
तां रत्नसङ्घातमयीमसृजद्देवरूपिणीम्

koṭiśaścaiva ratnāni tasyā gātre nyaveśat |
tāṃ ratnasaṅghātamayīmasṛjaddevarūpiṇīm

सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा ।
त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत्

sā prayatnena mahatā nirmitā viśvakarmaṇā |
triṣu lokeṣu nārīṇāṃ rūpeṇāpratimābhavat

न तस्याः सूक्ष्ममप्यस्ति यद्गात्रे रूपसंपदा ।
नियुक्ता यत्र वा दृष्टिर्न सज्जति निरीक्षताम्

na tasyāḥ sūkṣmamapyasti yadgātre rūpasaṃpadā |
niyuktā yatra vā dṛṣṭirna sajjati nirīkṣatām

सा विग्रहवतीव श्रीः कामरूपा वपुष्मती ।
पितामहमुपातिष्ठत्किं करोमीति चाब्रवीत्

sā vigrahavatīva śrīḥ kāmarūpā vapuṣmatī |
pitāmahamupātiṣṭhatkiṃ karomīti cābravīt

प्रीतो भूत्वा स दृष्ट्वैव प्रीत्या चास्यै वरं ददौ ।
कान्तत्वं सर्वभूतानां साश्रियानुत्तमं वपुः

prīto bhūtvā sa dṛṣṭvaiva prītyā cāsyai varaṃ dadau |
kāntatvaṃ sarvabhūtānāṃ sāśriyānuttamaṃ vapuḥ

सा तेन वरदानेन कर्तुश्च क्रियया तदा ।
जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च

sā tena varadānena kartuśca kriyayā tadā |
jahāra sarvabhūtānāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca

तिलंतिलं समानीय रत्नानां यद्विनिर्मिता ।
तिलोत्तमेति तत्तस्या नाम चक्रे पितामहः

tilaṃtilaṃ samānīya ratnānāṃ yadvinirmitā |
tilottameti tattasyā nāma cakre pitāmahaḥ

ब्रह्माणं सा नमस्कृत्य प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
किं कार्यं मयि भूतेश येनास्म्यद्येह निर्मिता

brahmāṇaṃ sā namaskṛtya prāñjalirvākyamabravīt |
kiṃ kāryaṃ mayi bhūteśa yenāsmyadyeha nirmitā

गच्छ सुन्दोपसुन्दाभ्यामसुराभ्यां तिलोत्तमे ।
प्रार्थनीयेन रूपेण कुरु भद्रे प्रलोभनम्

gaccha sundopasundābhyāmasurābhyāṃ tilottame |
prārthanīyena rūpeṇa kuru bhadre pralobhanam

त्वत्कृते दर्शादेव रूपसंपत्कृतेन वै ।
विरोधः स्याद्यथा ताभ्यामन्योन्येन तथा कुरु

tvatkṛte darśādeva rūpasaṃpatkṛtena vai |
virodhaḥ syādyathā tābhyāmanyonyena tathā kuru

सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम् ।
चकार मण्डलं तत्र विबुधानां प्रदक्षिणम्

sā tatheti pratijñāya namaskṛtya pitāmaham |
cakāra maṇḍalaṃ tatra vibudhānāṃ pradakṣiṇam

प्राङ्मुखो भगवानास्ते दक्षिणेन महेश्वरः ।
देवाश्चैवोत्तरेणासन्सर्वतस्त्वृषयोऽभवन्

prāṅmukho bhagavānāste dakṣiṇena maheśvaraḥ |
devāścaivottareṇāsansarvatastvṛṣayo'bhavan

कुर्वन्त्यां तु तदा तत्र मण्डलं तत्प्रदक्षिणम् ।
इन्द्रः स्थाणुश्च भगवान्धैर्येण तु परिच्युतौ

kurvantyāṃ tu tadā tatra maṇḍalaṃ tatpradakṣiṇam |
indraḥ sthāṇuśca bhagavāndhairyeṇa tu paricyutau

द्रष्टुकामस्य चात्यर्थं गतायां पार्श्वतस्तथा ।
अन्यदञ्चितपद्माक्षं दक्षिणं निःसृतं मुखम्

draṣṭukāmasya cātyarthaṃ gatāyāṃ pārśvatastathā |
anyadañcitapadmākṣaṃ dakṣiṇaṃ niḥsṛtaṃ mukham

पृष्ठतः परिवर्तन्त्यां पश्चिमं निःसृतं मुखम् ।
गतायां चोत्तरं पार्श्वमुत्तरं निःसृतं मुखम्

pṛṣṭhataḥ parivartantyāṃ paścimaṃ niḥsṛtaṃ mukham |
gatāyāṃ cottaraṃ pārśvamuttaraṃ niḥsṛtaṃ mukham

महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पृष्ठतः पार्श्वतोग्रतः ।
रक्तान्तानां विशालानां सहस्रं सर्वतोऽभवत्

mahendrasyāpi netrāṇāṃ pṛṣṭhataḥ pārśvatogrataḥ |
raktāntānāṃ viśālānāṃ sahasraṃ sarvato'bhavat

एवं चतुर्मुखः स्थाणुर्महादेवोऽभवत्पुरा ।
तथा सहस्रनेत्रश्च बभूव बलसूदनः

evaṃ caturmukhaḥ sthāṇurmahādevo'bhavatpurā |
tathā sahasranetraśca babhūva balasūdanaḥ

तथा देवनिकायानां महर्षीणां च सर्वशः ।
मुखानि चाभ्यवर्तन्त येन याति तिलोत्तमा

tathā devanikāyānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ |
mukhāni cābhyavartanta yena yāti tilottamā

तस्या गात्रे निपतिता दृष्टिस्तेषां महात्मनाम् ।
सर्वेषामेव भूयिष्ठमृते देवं पितामहम्

tasyā gātre nipatitā dṛṣṭisteṣāṃ mahātmanām |
sarveṣāmeva bhūyiṣṭhamṛte devaṃ pitāmaham

गच्छन्त्यां तु तया सर्वे देवाश्च परमर्षयः ।
कृतमित्येव तत्कार्यं मेनिरे रूपसंपदा

gacchantyāṃ tu tayā sarve devāśca paramarṣayaḥ |
kṛtamityeva tatkāryaṃ menire rūpasaṃpadā

तिलोत्तमायां तस्यां तु गतायां लोकभावनः ।
कृतं कार्यमिति श्रीमानब्रवीच्च पितामहः ।
सर्वान्विसर्जयामास देवानृषिगणांश्च तान्

tilottamāyāṃ tasyāṃ tu gatāyāṃ lokabhāvanaḥ |
kṛtaṃ kāryamiti śrīmānabravīcca pitāmahaḥ |
sarvānvisarjayāmāsa devānṛṣigaṇāṃśca tān