अध्याय 226: पाण्डवों का हस्तिनापुर लौटना

एवमेतन्महाप्राज्ञ यथात्थ विदुराद्य माम् ।
ममापि परमो हर्षः संबन्धेऽस्मिन्कृते प्रभो

evametanmahāprājña yathāttha vidurādya mām |
mamāpi paramo harṣaḥ saṃbandhe'sminkṛte prabho

गमनं चापि युक्तं स्याद्दृढमेषां महात्मनाम् ।
न तु तावन्मया युक्तमेतद्वक्तुं स्वयं गिरा

gamanaṃ cāpi yuktaṃ syāddṛḍhameṣāṃ mahātmanām |
na tu tāvanmayā yuktametadvaktuṃ svayaṃ girā

यदा तु मन्यते वीरः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनार्जुनौ चैव यमौ च पुरुषर्षभौ

yadā tu manyate vīraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenārjunau caiva yamau ca puruṣarṣabhau

रामकृष्णौ च धर्मज्ञौ तदा गच्छन्तु पाण्डवाः ।
एतौ हि पुरुषव्याघ्रावेषां प्रियहिते रतौ

rāmakṛṣṇau ca dharmajñau tadā gacchantu pāṇḍavāḥ |
etau hi puruṣavyāghrāveṣāṃ priyahite ratau

परवन्तो वयं राजंस्त्वयि सर्वे सहानुगाः ।
यथा वक्ष्यसि नः प्रीत्या तत्करिष्यामहे वयम्

paravanto vayaṃ rājaṃstvayi sarve sahānugāḥ |
yathā vakṣyasi naḥ prītyā tatkariṣyāmahe vayam

ततोऽब्रवीद्वासुदेवो गमनं रोचते मम ।
यथा वा मन्यते राजा द्रुपदः सर्वधर्मवित्

tato'bravīdvāsudevo gamanaṃ rocate mama |
yathā vā manyate rājā drupadaḥ sarvadharmavit

यथैव मन्यते वीरो दाशार्हः पुरुषोत्तमः ।
प्राप्तकालं महाबाहुः सा बुद्धिर्निश्चिता मम

yathaiva manyate vīro dāśārhaḥ puruṣottamaḥ |
prāptakālaṃ mahābāhuḥ sā buddhirniścitā mama

यथैव हि महाभागाः कौन्तेया मम सांप्रतम् ।
तथैव वासुदेवस्य पाण्डुपुत्रा न संशयः

yathaiva hi mahābhāgāḥ kaunteyā mama sāṃpratam |
tathaiva vāsudevasya pāṇḍuputrā na saṃśayaḥ

न तद्ध्यायति कौन्तेयः पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
यथैषां पुरुषव्याघ्रः श्रेयो ध्यायति केशवः

na taddhyāyati kaunteyaḥ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ |
yathaiṣāṃ puruṣavyāghraḥ śreyo dhyāyati keśavaḥ

पृथायास्तु ततो वेश्म प्रविवेश महामतिः ।
पादौ स्पृष्ट्वा पृथायास्तु शिरसा च महीं गतः

pṛthāyāstu tato veśma praviveśa mahāmatiḥ |
pādau spṛṣṭvā pṛthāyāstu śirasā ca mahīṃ gataḥ

दृष्ट्वा तु देवरं कुन्ती शुशोच च मुहुर्मुहुः ।
(कुन्त्युवाच)
वैचित्रवीर्य ते पुत्राः कथंचिज्जीवितास्त्वया

dṛṣṭvā tu devaraṃ kuntī śuśoca ca muhurmuhuḥ |
(kuntyuvāca)
vaicitravīrya te putrāḥ kathaṃcijjīvitāstvayā

त्वत्प्रसादाज्जतुगृहे मृताः प्रत्यागतास्तथा ।
कूर्मी चिन्तयते पुत्रान्यत्र वा तत्र संमता

tvatprasādājjatugṛhe mṛtāḥ pratyāgatāstathā |
kūrmī cintayate putrānyatra vā tatra saṃmatā

चिन्तया वर्धिताः पुत्रा यथा कुशलिनस्तथा ।
तव पुत्रास्तु जीवन्ति त्वद्भक्त्या भरतर्षभ

cintayā vardhitāḥ putrā yathā kuśalinastathā |
tava putrāstu jīvanti tvadbhaktyā bharatarṣabha

यथा परभृतः पुत्रानरिष्टा वर्धयेत्सदा ।
तथैव पुत्रास्तु मम त्वया तात सुरक्षिताः

yathā parabhṛtaḥ putrānariṣṭā vardhayetsadā |
tathaiva putrāstu mama tvayā tāta surakṣitāḥ

क्लेशास्तु बहवः प्राप्तास्तथा प्राणान्तिका मया ।
अतः परं न जानामि कर्तव्यं ज्ञातुमर्हसि

kleśāstu bahavaḥ prāptāstathā prāṇāntikā mayā |
ataḥ paraṃ na jānāmi kartavyaṃ jñātumarhasi

न विनश्यन्ति लोकेषु तव पुत्रा महाबलाः ।
अचिरेणैव कालेन स्वराज्यस्था भवन्ति ते

na vinaśyanti lokeṣu tava putrā mahābalāḥ |
acireṇaiva kālena svarājyasthā bhavanti te

बान्धवैः सहिताः सर्वे न शोकं कुरु माधवि ।
(वैशंपायन उवाच)
ततस्ते समनुज्ञाता द्रुपदेन महात्मना

bāndhavaiḥ sahitāḥ sarve na śokaṃ kuru mādhavi |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tataste samanujñātā drupadena mahātmanā

पाण्डवाश्चैव कृष्णश्च विदुरश्च महामतिः ।
आदाय द्रौपदीं कृष्णां कुन्तीं चैव यशस्विनीम्

pāṇḍavāścaiva kṛṣṇaśca viduraśca mahāmatiḥ |
ādāya draupadīṃ kṛṣṇāṃ kuntīṃ caiva yaśasvinīm

सविहारं सुखं जग्मुर्नगरं नागसाह्वयम् ।
सुवर्णकक्ष्याग्रैवेयान्सुवर्णाङ्कुशभूषितान्

savihāraṃ sukhaṃ jagmurnagaraṃ nāgasāhvayam |
suvarṇakakṣyāgraiveyānsuvarṇāṅkuśabhūṣitān

जाम्बूनदपरिष्कारान्प्रभिन्नकरटामुखान् ।
अधिष्ठितान्महामात्रैः सर्वशस्त्रसमन्वितान्

jāmbūnadapariṣkārānprabhinnakaraṭāmukhān |
adhiṣṭhitānmahāmātraiḥ sarvaśastrasamanvitān

सहस्रं प्रददौ राजा गजानां वरवर्मिणाम् ।
रथानां च सहस्रं वै सुवर्णमणिचित्रितम्

sahasraṃ pradadau rājā gajānāṃ varavarmiṇām |
rathānāṃ ca sahasraṃ vai suvarṇamaṇicitritam

चतुर्युजां भानुमच्च पञ्चानां प्रददौ तदा ।
सुवर्णपरिबर्हाणां वरचामरमालिनाम्

caturyujāṃ bhānumacca pañcānāṃ pradadau tadā |
suvarṇaparibarhāṇāṃ varacāmaramālinām

जात्यश्वानां च पञ्चाशत्सहस्रं प्रददौ नृपः ।
दासीनामयुतं राजा प्रददौ वरभूषणम् ।
ततः सहस्रं दासानां प्रददौ वरधन्वनाम्

jātyaśvānāṃ ca pañcāśatsahasraṃ pradadau nṛpaḥ |
dāsīnāmayutaṃ rājā pradadau varabhūṣaṇam |
tataḥ sahasraṃ dāsānāṃ pradadau varadhanvanām

हैमानि शय्यासनबाजनानि
द्रव्याणि चान्यानि च गोधनानि ।
पृथक्पृथक्वैव ददौ स कोटिं
पाञ्चालराजः परमप्रहृष्टः

haimāni śayyāsanabājanāni
dravyāṇi cānyāni ca godhanāni |
pṛthakpṛthakvaiva dadau sa koṭiṃ
pāñcālarājaḥ paramaprahṛṣṭaḥ

शिबिकानां शतं पूर्णं वाहान्पञ्चशतं नरान्

śibikānāṃ śataṃ pūrṇaṃ vāhānpañcaśataṃ narān

एवमेतानि पाञ्चालो जन्यार्थे प्रददौ धनम् ।
हरणं चापि पाञ्चाल्या ज्ञातिदेयं च सोमकः

evametāni pāñcālo janyārthe pradadau dhanam |
haraṇaṃ cāpi pāñcālyā jñātideyaṃ ca somakaḥ

धृष्टद्युम्नो ययौ तत्र भगिनीं गृह्य भारत ।
नानद्यमानो बहुशस्तूर्यघोषैः सहस्रशः

dhṛṣṭadyumno yayau tatra bhaginīṃ gṛhya bhārata |
nānadyamāno bahuśastūryaghoṣaiḥ sahasraśaḥ

श्रुत्वा चोपस्थितान्वीरान्धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
प्रतिग्रहाय पाण्डूनां प्रेषयामास कौरवान्

śrutvā copasthitānvīrāndhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
pratigrahāya pāṇḍūnāṃ preṣayāmāsa kauravān

विकर्णं च महेष्वासं चित्रसेनं च भारत ।
द्रोणं च परमेष्वासं गौतमं कृपमेव च

vikarṇaṃ ca maheṣvāsaṃ citrasenaṃ ca bhārata |
droṇaṃ ca parameṣvāsaṃ gautamaṃ kṛpameva ca

तैस्तैः परिवृताः शूरैः शोभमाना महारथाः ।
नगरं हास्तिनपुरं शनैः प्रविविशुस्तदा

taistaiḥ parivṛtāḥ śūraiḥ śobhamānā mahārathāḥ |
nagaraṃ hāstinapuraṃ śanaiḥ praviviśustadā

पाण्डवानागताञ्छ्रुत्वा नागरास्तु कुतूहलात् ।
मण्डयाञ्चक्रिरे तत्र नगरं नागसाह्वयम्

pāṇḍavānāgatāñchrutvā nāgarāstu kutūhalāt |
maṇḍayāñcakrire tatra nagaraṃ nāgasāhvayam

मुक्तपुष्पावकीर्णं तु जलसिक्तं तु सर्वतः ।
धूपितं दिव्यधूपेन मङ्गलैश्चाभिसंवृतम्

muktapuṣpāvakīrṇaṃ tu jalasiktaṃ tu sarvataḥ |
dhūpitaṃ divyadhūpena maṅgalaiścābhisaṃvṛtam

पताकोच्छ्रितमाल्यं च पुरमप्रतिमं बभौ ।
शङ्खभेरीनिनादैश्च नानावादित्रनिस्वनैः

patākocchritamālyaṃ ca puramapratimaṃ babhau |
śaṅkhabherīninādaiśca nānāvāditranisvanaiḥ

कौतूहलेन नगरं पूर्यमाणमिवाभवत् ।
यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शोकदुःखसमन्विताः

kautūhalena nagaraṃ pūryamāṇamivābhavat |
yatra te puruṣavyāghrāḥ śokaduḥkhasamanvitāḥ

निर्गताश्च पुरात्पूर्वं धृतराष्ट्रप्रबाधिताः ।
पुनर्निवृत्ता दिष्ट्या वै सह मात्रा परन्तपाः

nirgatāśca purātpūrvaṃ dhṛtarāṣṭraprabādhitāḥ |
punarnivṛttā diṣṭyā vai saha mātrā parantapāḥ

इत्येवमीरिता वाचो जनैः प्रियचिकीर्षुभिः ।
तत उच्चावचा वाचः प्रियाः सर्वत्र भारत

ityevamīritā vāco janaiḥ priyacikīrṣubhiḥ |
tata uccāvacā vācaḥ priyāḥ sarvatra bhārata

उदीरितास्तदाऽशृण्वन्पाण्डवा हृदयंगमाः ।
(पौरा ऊचुः)
अयं स पुरुषव्याघ्रः पुनरायाति धर्मवित्

udīritāstadā'śṛṇvanpāṇḍavā hṛdayaṃgamāḥ |
(paurā ūcuḥ)
ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ punarāyāti dharmavit

यो नः स्वानिव दायादान्धर्मेण परिरक्षति ।
अद्य पाण्डुर्महाराजो वनादिव मनःप्रियम्

yo naḥ svāniva dāyādāndharmeṇa parirakṣati |
adya pāṇḍurmahārājo vanādiva manaḥpriyam

आगतश्चैवमस्माकं चिकीर्षन्नात्र संशयः ।
किं न्वद्य सुकृतं कर्म सर्वेषां नः प्रियं परम्

āgataścaivamasmākaṃ cikīrṣannātra saṃśayaḥ |
kiṃ nvadya sukṛtaṃ karma sarveṣāṃ naḥ priyaṃ param

यन्नः कुन्तीसुता वीरा भर्तारः पुनरागताः ।
यदि दत्तं यदि हुतं यदि वाप्यस्ति नस्तपः ।
तेन तिष्ठन्तु नगरे पाण्डवाः शरदां शतम्

yannaḥ kuntīsutā vīrā bhartāraḥ punarāgatāḥ |
yadi dattaṃ yadi hutaṃ yadi vāpyasti nastapaḥ |
tena tiṣṭhantu nagare pāṇḍavāḥ śaradāṃ śatam

ततस्ते धृतराष्ट्रस्य भीष्मस्य च महात्मनः ।
अन्येषां च तदर्हाणां चक्रुः पादाभिवन्दनम्

tataste dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ |
anyeṣāṃ ca tadarhāṇāṃ cakruḥ pādābhivandanam

पृष्टास्तु कुशलप्रश्नं सर्वेण नगरेण ते ।
समाविशन्त वेश्मानि धृतराष्ट्रस्य शासनात्

pṛṣṭāstu kuśalapraśnaṃ sarveṇa nagareṇa te |
samāviśanta veśmāni dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt