अध्याय 227: युधिष्ठिर का अभिषेक और इन्द्रप्रस्थ का निर्माण

दुर्योधनस्य महिषी काशिराजसुता तदा ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां वधूभिः सहिता तदा

duryodhanasya mahiṣī kāśirājasutā tadā |
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vadhūbhiḥ sahitā tadā

पाञ्चालीं प्रतिजग्राह साध्वीं श्रियमिवापराम् ।
पूजयामास पूजार्हां शचीदेवीमिवागताम्

pāñcālīṃ pratijagrāha sādhvīṃ śriyamivāparām |
pūjayāmāsa pūjārhāṃ śacīdevīmivāgatām

ववन्दे तत्र गान्धारीं कृष्णया सह माधवी ।
आशिषश्च प्रयुक्त्वा तु पाञ्चालीं परिषस्वजे

vavande tatra gāndhārīṃ kṛṣṇayā saha mādhavī |
āśiṣaśca prayuktvā tu pāñcālīṃ pariṣasvaje

परिष्वज्यैव गान्धारी कृष्णां कमललोचनाम् ।
पुत्राणां मम पाञ्चाली मृत्युरेवेत्यमन्यत

pariṣvajyaiva gāndhārī kṛṣṇāṃ kamalalocanām |
putrāṇāṃ mama pāñcālī mṛtyurevetyamanyata

संचिन्त्य विदुरं प्राह युक्तितः सुबलात्मजा ।
कुन्तीं राजसुतां क्षत्तः सवधूं सपरिच्छदाम्

saṃcintya viduraṃ prāha yuktitaḥ subalātmajā |
kuntīṃ rājasutāṃ kṣattaḥ savadhūṃ saparicchadām

पाण्डोर्निवेशनं शीघ्रं नीयतां यदि रोचते ।
करणेन मुहूर्तेन नक्षत्रेण शुभे तिथौ

pāṇḍorniveśanaṃ śīghraṃ nīyatāṃ yadi rocate |
karaṇena muhūrtena nakṣatreṇa śubhe tithau

यथा सुखं तथा कुन्ती रंस्यते स्वगृहे सुतैः ।
तथेत्येव तदा क्षत्ता कारयामास तत्तथा

yathā sukhaṃ tathā kuntī raṃsyate svagṛhe sutaiḥ |
tathetyeva tadā kṣattā kārayāmāsa tattathā

पूजयामासुरत्यर्थं बान्धवाः पाण्डवांस्तदा ।
नागराः श्रेणिमुख्याश्च पूजयन्ति स्म पाण्डवान्

pūjayāmāsuratyarthaṃ bāndhavāḥ pāṇḍavāṃstadā |
nāgarāḥ śreṇimukhyāśca pūjayanti sma pāṇḍavān

भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो बाह्लीकः ससुतस्तदा ।
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य अकुर्वन्नतिथिक्रियाम्

bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo bāhlīkaḥ sasutastadā |
śāsanāddhṛtarāṣṭrasya akurvannatithikriyām

एवं विहरतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
नेता सर्वस्य कार्यस्य विदुरो राजशासनात्

evaṃ viharatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
netā sarvasya kāryasya viduro rājaśāsanāt

विश्रान्तास्ते महात्मानः कंचित्कालं सकेशवाः ।
आहूता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च

viśrāntāste mahātmānaḥ kaṃcitkālaṃ sakeśavāḥ |
āhūtā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāntanavena ca

भ्रातृभिः सह कौन्तेय निबोधेदं वचो मम ।
पाण्डुना वर्धितं राज्यं पाण्डुना पालितं जगत्

bhrātṛbhiḥ saha kaunteya nibodhedaṃ vaco mama |
pāṇḍunā vardhitaṃ rājyaṃ pāṇḍunā pālitaṃ jagat

शासनान्मम कौन्तेय मम भ्राता महाबलः ।
कृतवान्दुष्करं कर्म नित्यमेव विशांपते

śāsanānmama kaunteya mama bhrātā mahābalaḥ |
kṛtavānduṣkaraṃ karma nityameva viśāṃpate

तस्मात्त्वमपि कौन्तेय शासनं कुरु मा चिरम् ।
मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वेऽहंकारसंयुताः

tasmāttvamapi kaunteya śāsanaṃ kuru mā ciram |
mama putrā durātmānaḥ sarve'haṃkārasaṃyutāḥ

शासनं न करिष्यन्ति मम नित्यं युधिष्ठिर ।
स्वकार्यनिरतैर्नित्यमवलिप्तैर्दुरात्मभिः

śāsanaṃ na kariṣyanti mama nityaṃ yudhiṣṭhira |
svakāryaniratairnityamavaliptairdurātmabhiḥ

पुनर्वै विग्रहो मा भूत्खाण्डवप्रस्थमाविश ।
न हि वो वसतस्तत्र कश्चिच्छक्तः प्रबाधितुम्

punarvai vigraho mā bhūtkhāṇḍavaprasthamāviśa |
na hi vo vasatastatra kaścicchaktaḥ prabādhitum

संरक्ष्यमाणान्पार्थेन त्रिदशानिव वज्रिणा ।
अर्धराज्यं तु संप्राप्य खाण्डवप्रस्थणाविश

saṃrakṣyamāṇānpārthena tridaśāniva vajriṇā |
ardharājyaṃ tu saṃprāpya khāṇḍavaprasthaṇāviśa

केशवो यदि मन्यते तत्कर्तव्यमसंशयम्

keśavo yadi manyate tatkartavyamasaṃśayam

प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं नृपं सर्वे प्रणम्य च ।
वासुदेवेन संमन्त्र्य पाण्डवाः समुपाविशन्

pratigṛhya tu tadvākyaṃ nṛpaṃ sarve praṇamya ca |
vāsudevena saṃmantrya pāṇḍavāḥ samupāviśan

अभिषेकस्य संभारान्क्षत्तरानय मा चिरम् ।
अभिषिक्तं करिष्यामि ह्यद्य वै कुरुनन्दनम्

abhiṣekasya saṃbhārānkṣattarānaya mā ciram |
abhiṣiktaṃ kariṣyāmi hyadya vai kurunandanam

ब्राह्मणा नैगमश्रेष्ठाः श्रेणीमुख्याश्च सर्वतः ।
आहूयन्तां प्रकृतयो बान्धवाश्च विशेषतः

brāhmaṇā naigamaśreṣṭhāḥ śreṇīmukhyāśca sarvataḥ |
āhūyantāṃ prakṛtayo bāndhavāśca viśeṣataḥ

पुण्याहं वाच्यतां तात गोसहस्रं प्रदीयताम् ।
ग्राममुख्याश्च विप्रेभ्यो दीयन्तां बहुदक्षिणाः

puṇyāhaṃ vācyatāṃ tāta gosahasraṃ pradīyatām |
grāmamukhyāśca viprebhyo dīyantāṃ bahudakṣiṇāḥ

अङ्गदे मकुटं क्षत्तर्हस्ताभरणमानय ।
मुक्तावलीश्च हारं च निष्काणि कटकानि च

aṅgade makuṭaṃ kṣattarhastābharaṇamānaya |
muktāvalīśca hāraṃ ca niṣkāṇi kaṭakāni ca

कटिबन्धश्च सूत्रं च तथोदरनिबन्धनम् ।
अष्टोत्तरसहस्रं तु ब्राह्मणाधिष्ठिता गजाः

kaṭibandhaśca sūtraṃ ca tathodaranibandhanam |
aṣṭottarasahasraṃ tu brāhmaṇādhiṣṭhitā gajāḥ

जाह्नवीसलिलं शीघ्रमानीयन्तां पुरोहितैः ।
अभिषेकोदकक्लिन्नं सर्वाभरणभूषितम्

jāhnavīsalilaṃ śīghramānīyantāṃ purohitaiḥ |
abhiṣekodakaklinnaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

औपवाह्योपरिगतं दिव्यचारमरवीजितम् ।
सुवर्णमणिचित्रेण श्वेतच्छत्रेण शोभितम्

aupavāhyoparigataṃ divyacāramaravījitam |
suvarṇamaṇicitreṇa śvetacchatreṇa śobhitam

जयेति द्विजवाक्येनु स्तूयमानं नृपैस्तथा ।
दृष्ट्वा कुन्तीसुतं ज्येष्ठमाजमीढं युधिष्ठिरम्

jayeti dvijavākyenu stūyamānaṃ nṛpaistathā |
dṛṣṭvā kuntīsutaṃ jyeṣṭhamājamīḍhaṃ yudhiṣṭhiram

प्रीताः प्रीतेन मनसा प्रशंसन्तु परे जनाः ।
पाण्डोः कृतोपकारस्य राज्यं दत्वा ममैव च

prītāḥ prītena manasā praśaṃsantu pare janāḥ |
pāṇḍoḥ kṛtopakārasya rājyaṃ datvā mamaiva ca

प्रतिक्रिया कृतमिदं भविष्यति न संशयः ।
भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता साधुसाध्वित्यथाब्रुवन्

pratikriyā kṛtamidaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā sādhusādhvityathābruvan

युक्तमेतन्महाभाग कौरवाणां यशस्करम् ।
शीघ्रमद्यैव राजेन्द्र त्वयोक्तं कर्तुमर्हसि

yuktametanmahābhāga kauravāṇāṃ yaśaskaram |
śīghramadyaiva rājendra tvayoktaṃ kartumarhasi

इत्येवमुक्तो वार्ष्णेयस्त्वरयामास तत्तदा ।
तथोक्तं धृतराष्ट्रेण कारयामास केशवः

ityevamukto vārṣṇeyastvarayāmāsa tattadā |
tathoktaṃ dhṛtarāṣṭreṇa kārayāmāsa keśavaḥ

तस्मिन्क्षणे महाराज कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
आगत्य कुरुभिः सर्वैः पूजितः ससुहृद्गणैः

tasminkṣaṇe mahārāja kṛṣṇadvaipāyanastadā |
āgatya kurubhiḥ sarvaiḥ pūjitaḥ sasuhṛdgaṇaiḥ

मूर्धाभिषिक्तैः सहितो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
कारयामास विधिवत्केशवानुमते तदा

mūrdhābhiṣiktaiḥ sahito brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
kārayāmāsa vidhivatkeśavānumate tadā

कृपो द्रोणश्च भीष्मश्च धौम्यश्च व्यासकेशवौ ।
बाह्लीकः सोमदत्तश्च चातुर्वेद्यपुरस्कृताः

kṛpo droṇaśca bhīṣmaśca dhaumyaśca vyāsakeśavau |
bāhlīkaḥ somadattaśca cāturvedyapuraskṛtāḥ

अभिषेकं तदा चक्रुर्भद्रपीठे सुसंस्कृतम्

abhiṣekaṃ tadā cakrurbhadrapīṭhe susaṃskṛtam

जित्वा तु पृथिवीं कृत्स्नां वशे कृत्वा नृपान्भवान् ।
राजसूयादिभिर्यज्ञैः क्रतुभिर्वरदक्षिणैः

jitvā tu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vaśe kṛtvā nṛpānbhavān |
rājasūyādibhiryajñaiḥ kratubhirvaradakṣiṇaiḥ

स्नात्वा ह्यवभृथस्नानं मोदतां बान्धवैः सह ।
एवमुक्त्वा तु ते सर्वे आशीर्भिरभिपूजयन्

snātvā hyavabhṛthasnānaṃ modatāṃ bāndhavaiḥ saha |
evamuktvā tu te sarve āśīrbhirabhipūjayan

मूर्धाभिषिक्तः कौरव्यः सर्वाभरणभूषितः ।
जयेति संस्तुतो राजा प्रददौ धनमक्षयम्

mūrdhābhiṣiktaḥ kauravyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ |
jayeti saṃstuto rājā pradadau dhanamakṣayam

सर्वमूर्धाभिषिक्तैश्च पूजितः कुरनन्दनः ।
औपवाह्यमथारुह्य श्वेतच्छत्रेण शोभितः

sarvamūrdhābhiṣiktaiśca pūjitaḥ kuranandanaḥ |
aupavāhyamathāruhya śvetacchatreṇa śobhitaḥ

रराज राजाभिमतो महेन्द्र इव दैवतैः ।
ततः प्रदक्षिणीकृत्य नगरं नागसाह्वयम्

rarāja rājābhimato mahendra iva daivataiḥ |
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam

प्रविवेश तदा राजा नागरैः पूजितो गृहम् ।
मूर्धाभिषिक्तं कौन्तेयमभ्यगच्छन्त कौरवाः

praviveśa tadā rājā nāgaraiḥ pūjito gṛham |
mūrdhābhiṣiktaṃ kaunteyamabhyagacchanta kauravāḥ

गान्धारिपुत्राः शोचन्तः सर्वे ते सह बान्धवैः ।
ज्ञात्वा शोकं च पुत्राणां धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदं

gāndhāriputrāḥ śocantaḥ sarve te saha bāndhavaiḥ |
jñātvā śokaṃ ca putrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro'bravīdidaṃ

समक्षं वासुदेवस्य कुरूणां च समक्षतः ।
अभिषेकस्त्वया प्राप्तो दुष्प्रापो ह्यकृतात्मभिः

samakṣaṃ vāsudevasya kurūṇāṃ ca samakṣataḥ |
abhiṣekastvayā prāpto duṣprāpo hyakṛtātmabhiḥ

गच्छ त्वमद्यैव नृप कृतकृत्योऽसि कौरव ।
आयुः पुरूरवा राजन्नहुषेण ययातिना

gaccha tvamadyaiva nṛpa kṛtakṛtyo'si kaurava |
āyuḥ purūravā rājannahuṣeṇa yayātinā

तत्रैव निवसन्ति स्म खाण्डवे तु नृपोत्तम ।
राजधानी तु सर्वेषां पौरवाणां महाभुज

tatraiva nivasanti sma khāṇḍave tu nṛpottama |
rājadhānī tu sarveṣāṃ pauravāṇāṃ mahābhuja

विनाशितं मुनिगणैर्लोभाद्बुधसुतस्य वै ।
तस्मात्त्वं खाण्डवप्रस्थं पुरं राष्ट्रं च वर्धय

vināśitaṃ munigaṇairlobhādbudhasutasya vai |
tasmāttvaṃ khāṇḍavaprasthaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca vardhaya

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः ।
त्वद्भक्त्या जन्तवश्चान्ये भजन्त्येव पुरं शुभम्

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca kṛtalakṣaṇāḥ |
tvadbhaktyā jantavaścānye bhajantyeva puraṃ śubham

पुरं राष्ट्रं समृद्धं वै धनधान्यसमाकुलम् ।
तस्माद्गच्छस्व कौन्तेय भ्रातृभिः सहितोऽनघ

puraṃ rāṣṭraṃ samṛddhaṃ vai dhanadhānyasamākulam |
tasmādgacchasva kaunteya bhrātṛbhiḥ sahito'nagha

प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं तस्मै सर्वे प्रणम्य च ।
रथैर्नागैर्हयैश्चापि सहितास्तु पदातिभिः

pratigṛhya tu tadvākyaṃ tasmai sarve praṇamya ca |
rathairnāgairhayaiścāpi sahitāstu padātibhiḥ

प्रतस्थिरे ततो घोषसंयुक्तैः स्यन्दनैर्वरैः ।
तान्दृष्ट्वा नागराः सर्वे भक्त्या चैव प्रतस्थिरे

pratasthire tato ghoṣasaṃyuktaiḥ syandanairvaraiḥ |
tāndṛṣṭvā nāgarāḥ sarve bhaktyā caiva pratasthire

गच्छतः पाण्डवैः सार्धं दृष्ट्वा नागपुरालयात् ।
पाण्डवैः सहिता गन्तुं नार्हतेति च नागरान्

gacchataḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ dṛṣṭvā nāgapurālayāt |
pāṇḍavaiḥ sahitā gantuṃ nārhateti ca nāgarān

घोषयामास नगरे धार्तराष्ट्रः ससौबलः ।
ततस्ते पाण्डवास्तत्र गत्वा कृष्णपुरोगमाः

ghoṣayāmāsa nagare dhārtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ |
tataste pāṇḍavāstatra gatvā kṛṣṇapurogamāḥ

मण्डयाञ्चक्रिरे तद्वै पुरं स्वर्गादिव च्युतम् ।
वासुदेवो जगन्नाथश्चिन्तयामास वासवम्

maṇḍayāñcakrire tadvai puraṃ svargādiva cyutam |
vāsudevo jagannāthaścintayāmāsa vāsavam

महेन्द्रश्चिन्तितो राजन्विश्वकर्माणमादिशत् ।
विश्वकर्मन्महाप्राज्ञ अद्यप्रभृति तत्पुरम्

mahendraścintito rājanviśvakarmāṇamādiśat |
viśvakarmanmahāprājña adyaprabhṛti tatpuram

इन्द्रप्रस्थमिति ख्यातं दिव्यं भूम्यां भविष्यति ।
महेन्द्रशासनाद्गत्वा विश्वकर्मा तु केशवम्

indraprasthamiti khyātaṃ divyaṃ bhūmyāṃ bhaviṣyati |
mahendraśāsanādgatvā viśvakarmā tu keśavam

प्रणम्य प्रणिपातार्हं किं करोमीत्यभाषत ।
वासुदेवस्तु तच्छ्रुत्वा विश्वकर्माणमूचिवान्

praṇamya praṇipātārhaṃ kiṃ karomītyabhāṣata |
vāsudevastu tacchrutvā viśvakarmāṇamūcivān

कुरुष्व कुरुराजस्य महेन्द्रपुरसन्निभम् ।
इन्द्रेण कृतनामानमिन्द्रप्रस्थं महापुरम्

kuruṣva kururājasya mahendrapurasannibham |
indreṇa kṛtanāmānamindraprasthaṃ mahāpuram

ततः पुण्ये शिवे देशे शान्तिं कृत्वा महारथाः ।
स्वस्तिवाच्य यथान्यायमिन्द्रप्रस्थं भवत्विति

tataḥ puṇye śive deśe śāntiṃ kṛtvā mahārathāḥ |
svastivācya yathānyāyamindraprasthaṃ bhavatviti

तत्पुरं मापयामासुर्द्वैपायनपुरोगमाः ।
ततः स विश्वकर्मा तु चकार पुरमुत्तमम्

tatpuraṃ māpayāmāsurdvaipāyanapurogamāḥ |
tataḥ sa viśvakarmā tu cakāra puramuttamam

सागरप्रतिरूपाभिः परिखाभिरलङ्कृतम् ।
प्राकारेण च संपन्नं दिवमावृत्य तिष्ठता

sāgarapratirūpābhiḥ parikhābhiralaṅkṛtam |
prākāreṇa ca saṃpannaṃ divamāvṛtya tiṣṭhatā

पाण्डुराभ्रप्रकाशेन हिमरश्मिनिभेन च ।
शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा

pāṇḍurābhraprakāśena himaraśminibhena ca |
śuśubhe tatpuraśreṣṭhaṃ nāgairbhogavatī yathā

द्विपक्षगरुडप्रख्यैर्द्वारैः सौधैश्च शोभितम् ।
गुप्तमभ्रचयप्रख्यैर्गोपुरैर्मन्दरोपमैः

dvipakṣagaruḍaprakhyairdvāraiḥ saudhaiśca śobhitam |
guptamabhracayaprakhyairgopurairmandaropamaiḥ

विविधैरपि निर्विद्धैः शस्त्रोपेतैः सुसंवृतैः ।
शक्तिभिश्चावृतं तद्धि द्विजिह्वैरिव पन्नगैः

vividhairapi nirviddhaiḥ śastropetaiḥ susaṃvṛtaiḥ |
śaktibhiścāvṛtaṃ taddhi dvijihvairiva pannagaiḥ

तल्पैश्चाभ्यासिकैर्युक्तं शुशुभे योधरक्षितम् ।
थीक्ष्णाङ्कुशशतघ्नीभिर्यन्त्रजालैश्च शोभितम्

talpaiścābhyāsikairyuktaṃ śuśubhe yodharakṣitam |
thīkṣṇāṅkuśaśataghnībhiryantrajālaiśca śobhitam

आयसैश्च महाचक्रैः शुशुभे तत्पुरोत्तमम् ।
सुविभक्तमहारथ्यं देवताबाधवर्जितम्

āyasaiśca mahācakraiḥ śuśubhe tatpurottamam |
suvibhaktamahārathyaṃ devatābādhavarjitam

विरोचमानं विविधैः पाण्डुरैर्भवनोत्तमैः ।
तत्त्रिविष्टपसंकाशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत

virocamānaṃ vividhaiḥ pāṇḍurairbhavanottamaiḥ |
tattriviṣṭapasaṃkāśamindraprasthaṃ vyarocata

मेघवृन्दमिवाकाशे विद्धं विद्युत्समावृतम् ।
तत्र रम्ये शिवे देशे कौरव्यस्य निवेशनम्

meghavṛndamivākāśe viddhaṃ vidyutsamāvṛtam |
tatra ramye śive deśe kauravyasya niveśanam

शुशुभे धनसंपूर्णं धनाध्यक्षक्षयोपमम् ।
तत्रागच्छन्द्विजा राजन्सर्ववेदविदां वराः

śuśubhe dhanasaṃpūrṇaṃ dhanādhyakṣakṣayopamam |
tatrāgacchandvijā rājansarvavedavidāṃ varāḥ

निवासं रोचयन्ति स्म सर्वभाषाविदस्तथा ।
वणिजश्चाययुस्तत्र नानादिग्भ्यो धनार्थिनः

nivāsaṃ rocayanti sma sarvabhāṣāvidastathā |
vaṇijaścāyayustatra nānādigbhyo dhanārthinaḥ

सर्वशिल्पविदस्तत्र वासायाभ्यागमंस्तदा ।
उद्यानानि च रम्याणि नगरस्य समन्ततः

sarvaśilpavidastatra vāsāyābhyāgamaṃstadā |
udyānāni ca ramyāṇi nagarasya samantataḥ

आम्रैराम्रातकैर्नीपैरशोकैश्चम्पकैस्तथा ।
पुन्नागैर्नागपुष्पैश्च लकुचैः पनसैस्तथा

āmrairāmrātakairnīpairaśokaiścampakaistathā |
punnāgairnāgapuṣpaiśca lakucaiḥ panasaistathā

शालतालतमालैश्च बकुलैश्च सकेतकैः ।
मनोहरैः सुपुष्पैश्च फलभारावनामितैः

śālatālatamālaiśca bakulaiśca saketakaiḥ |
manoharaiḥ supuṣpaiśca phalabhārāvanāmitaiḥ

प्राचीनामलकैर्लोध्रैरङ्कोलैश्च सुपिष्पितैः ।
जम्बूभिः पाटलाभिश्च कुब्जकैरतिमुक्तकैः

prācīnāmalakairlodhrairaṅkolaiśca supiṣpitaiḥ |
jambūbhiḥ pāṭalābhiśca kubjakairatimuktakaiḥ

करवीरैः पारिजातैरन्यैश्च विविधैर्द्रुमैः ।
नित्यपुष्पफलोपेतैर्नानाद्विजगणायुतैः

karavīraiḥ pārijātairanyaiśca vividhairdrumaiḥ |
nityapuṣpaphalopetairnānādvijagaṇāyutaiḥ

मत्तबर्हिणसंघुष्टकोकिलैश्च सदामदैः ।
गृहैरादर्शविमलैर्विविधैश्च लतागृहैः

mattabarhiṇasaṃghuṣṭakokilaiśca sadāmadaiḥ |
gṛhairādarśavimalairvividhaiśca latāgṛhaiḥ

मनोहरैश्चित्रगृहैस्तथाऽजगतिप्रवतैः ।
वापीभिर्विविधाभिश्च पूर्णाभिः परमाम्भसा

manoharaiścitragṛhaistathā'jagatipravataiḥ |
vāpībhirvividhābhiśca pūrṇābhiḥ paramāmbhasā

सरोभिरतिरम्यैश्च पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
हंसकारण्डवयुतैश्चक्रवाकोपशोभितैः

sarobhiratiramyaiśca padmotpalasugandhibhiḥ |
haṃsakāraṇḍavayutaiścakravākopaśobhitaiḥ

रम्याश्च विविधास्तत्र पुष्करिण्यो वनावृताः ।
तडागानि च रम्याणि बृहन्ति सुबहूनि च

ramyāśca vividhāstatra puṣkariṇyo vanāvṛtāḥ |
taḍāgāni ca ramyāṇi bṛhanti subahūni ca

नदी च नन्दिनी नाम सा पुरीमुपगूहति ।
चातुर्वर्ण्यसमाकीर्णमन्यैः शिल्पिभिरावृतम्

nadī ca nandinī nāma sā purīmupagūhati |
cāturvarṇyasamākīrṇamanyaiḥ śilpibhirāvṛtam

सर्वदाभिसृतं सद्भिः कारितं विश्वकर्मणा ।
उपभोगसमृद्धैश्च सर्वद्रव्यसमावृतम्

sarvadābhisṛtaṃ sadbhiḥ kāritaṃ viśvakarmaṇā |
upabhogasamṛddhaiśca sarvadravyasamāvṛtam

नित्यमार्यजनोपेतं नरनारीगणैर्युतम् ।
वाजिवारणसंपूर्णं गोभिरुष्ट्रैः खरैरजैः

nityamāryajanopetaṃ naranārīgaṇairyutam |
vājivāraṇasaṃpūrṇaṃ gobhiruṣṭraiḥ kharairajaiḥ

तत्त्रिविष्टपसङ्काशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत ।
पुरीं सर्वगुणोपेतां निर्मितां विश्वकर्मणा

tattriviṣṭapasaṅkāśamindraprasthaṃ vyarocata |
purīṃ sarvaguṇopetāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā

पौरवाणामधिपतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
कृतमङ्गलसत्कारैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

pauravāṇāmadhipatiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
kṛtamaṅgalasatkārairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ

द्वैपायनं पुरस्कृत्य धौम्यस्याभिमते स्थितः ।
भ्रातृभिः सहितो राजा राजमार्गमतीत्य च

dvaipāyanaṃ puraskṛtya dhaumyasyābhimate sthitaḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito rājā rājamārgamatītya ca

औपवाह्यगतो राजा केशवेन सहाभिभूः ।
तोरणद्वारसुमुखं द्वात्रिंशद्द्वारसंयुतम्

aupavāhyagato rājā keśavena sahābhibhūḥ |
toraṇadvārasumukhaṃ dvātriṃśaddvārasaṃyutam

वर्धमानपुरद्वारात्प्रविवेश महाद्युतिः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषाः श्रूयन्ते बहवो भृशम्

vardhamānapuradvārātpraviveśa mahādyutiḥ |
śaṅkhadundubhinirghoṣāḥ śrūyante bahavo bhṛśam

जयेति ब्राह्मणगिरः श्रूयन्ते च सहस्रशः ।
संस्तूयमानो मुनिभिः सूतमागधबन्दिभिः

jayeti brāhmaṇagiraḥ śrūyante ca sahasraśaḥ |
saṃstūyamāno munibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ

औपवाह्यगतो राजा राजमार्गमतीत्य च ।
कृतमङ्गलसत्कारं प्रविवेश गृहोत्तमम्

aupavāhyagato rājā rājamārgamatītya ca |
kṛtamaṅgalasatkāraṃ praviveśa gṛhottamam

प्रविश्य भवनं राजा नागरैरभिसंवृतः ।
प्रहृष्टमुदितैरासीत्सत्कारैरभिपूजितः

praviśya bhavanaṃ rājā nāgarairabhisaṃvṛtaḥ |
prahṛṣṭamuditairāsītsatkārairabhipūjitaḥ

पूजयामास विप्रेन्द्रान्केशेन महात्मना ।
ततस्तु राष्ट्रं नगरं नरनारीगणायुतम्

pūjayāmāsa viprendrānkeśena mahātmanā |
tatastu rāṣṭraṃ nagaraṃ naranārīgaṇāyutam

गोधनैश्च समाकीर्णं सस्यैर्वृद्धिं तदागमत्

godhanaiśca samākīrṇaṃ sasyairvṛddhiṃ tadāgamat

तेषां पुण्यजनोपेतं राष्ट्रमाविशतां महत् ।
पाण्डवानां महाराज शश्वत्प्रीतिरवर्धत

teṣāṃ puṇyajanopetaṃ rāṣṭramāviśatāṃ mahat |
pāṇḍavānāṃ mahārāja śaśvatprītiravardhata

सौबलेन च कर्णेन धार्तराष्ट्रैः कृपेण च ।
तथा भीष्मेण राज्ञा च धर्मप्रणयिना सदा

saubalena ca karṇena dhārtarāṣṭraiḥ kṛpeṇa ca |
tathā bhīṣmeṇa rājñā ca dharmapraṇayinā sadā

पाण्डवाः समपद्यन्त खाण्डवप्रस्थवासिनः ।
पञ्चभिस्तैर्महेष्वासैरिन्द्रकल्पैः समावृतम्

pāṇḍavāḥ samapadyanta khāṇḍavaprasthavāsinaḥ |
pañcabhistairmaheṣvāsairindrakalpaiḥ samāvṛtam

शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा ।
ततस्तु विश्वकर्माणं पूजयित्वा विसृज्य च

śuśubhe tatpuraśreṣṭhaṃ nāgairbhogavatī yathā |
tatastu viśvakarmāṇaṃ pūjayitvā visṛjya ca

द्वैपायनं च संपूज्य विसृज्य च नराधिपः ।
वार्ष्णेयमब्रवीद्राजा गन्तुकामं कृतक्षणम्

dvaipāyanaṃ ca saṃpūjya visṛjya ca narādhipaḥ |
vārṣṇeyamabravīdrājā gantukāmaṃ kṛtakṣaṇam

तव प्रसादाद्वार्ष्णेय राज्यं प्राप्तं मयाऽनघ ।
प्रसादादेव ते वीर शून्यं राष्ट्रं सुदुर्गमम्

tava prasādādvārṣṇeya rājyaṃ prāptaṃ mayā'nagha |
prasādādeva te vīra śūnyaṃ rāṣṭraṃ sudurgamam

तवैव तु प्रसादेन राज्यस्थाश्च भवामहे ।
गतिस्त्वमापत्कालेऽपि पाण्डवानां च माधव

tavaiva tu prasādena rājyasthāśca bhavāmahe |
gatistvamāpatkāle'pi pāṇḍavānāṃ ca mādhava

ज्ञात्वा तु कृत्यं कर्तव्यं कारयस्व भवान्हि नः ।
यदिष्टमनुमन्तव्यं पाण्डवानां त्वयाऽनघ

jñātvā tu kṛtyaṃ kartavyaṃ kārayasva bhavānhi naḥ |
yadiṣṭamanumantavyaṃ pāṇḍavānāṃ tvayā'nagha

त्वत्प्रभावान्महाराज्यं संप्राप्तं हि स्वधर्मतः ।
पितृपैतामहं राज्यं कथं न स्यात्तव प्रभो

tvatprabhāvānmahārājyaṃ saṃprāptaṃ hi svadharmataḥ |
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kathaṃ na syāttava prabho

धार्तराष्ट्रा दुराचाराः किं करिष्यन्ति पाण्डवान् ।
यथेष्टं पालय जगच्छश्वद्धर्मधुरं वह

dhārtarāṣṭrā durācārāḥ kiṃ kariṣyanti pāṇḍavān |
yatheṣṭaṃ pālaya jagacchaśvaddharmadhuraṃ vaha

पुनः पुनश्च संहर्षाद्ब्राह्मणान्भर पौरव ।
अद्यैव नारदः श्रीमानागमिष्यति सत्वरः

punaḥ punaśca saṃharṣādbrāhmaṇānbhara paurava |
adyaiva nāradaḥ śrīmānāgamiṣyati satvaraḥ

आदत्स्व तस्य वाक्यानि शासनं कुरु तस्य वै ।
एवमुक्त्वा ततः कुन्तीमभिवाद्य जनार्दनः

ādatsva tasya vākyāni śāsanaṃ kuru tasya vai |
evamuktvā tataḥ kuntīmabhivādya janārdanaḥ

उवाच श्लक्ष्णया वाचा गमिष्यामि नमोस्तु ते ।
(कुन्त्युवाच)
जातुषं गृहमासाद्य मया प्राप्तं यदानघ

uvāca ślakṣṇayā vācā gamiṣyāmi namostu te |
(kuntyuvāca)
jātuṣaṃ gṛhamāsādya mayā prāptaṃ yadānagha

आर्येण समभिज्ञातं त्वया वै यदुपुङ्गव ।
त्वया नाथेन गोविन्द दुःखं तीर्णं महत्तरम्

āryeṇa samabhijñātaṃ tvayā vai yadupuṅgava |
tvayā nāthena govinda duḥkhaṃ tīrṇaṃ mahattaram

त्वं हि नाथस्त्वनाथानां दरिद्राणां विशेषतः ।
सर्वदुःखानि शाम्यन्ति तव संदर्शनान्मम

tvaṃ hi nāthastvanāthānāṃ daridrāṇāṃ viśeṣataḥ |
sarvaduḥkhāni śāmyanti tava saṃdarśanānmama

स्मरस्वैनान्महाप्राज्ञ तेन जीवन्ति पाण्डवाः

smarasvainānmahāprājña tena jīvanti pāṇḍavāḥ

करिष्यामीति चामन्त्र्य अभिवाद्य पितृष्वसाम् ।
गमनाय मतिं चक्रे वासुदेवः सहानुगः

kariṣyāmīti cāmantrya abhivādya pitṛṣvasām |
gamanāya matiṃ cakre vāsudevaḥ sahānugaḥ

तान्निवेश्य ततो वीरः सह रामेण कौरवान् ।
ययौ द्वारवतीं राजन्पाण्डवानुमते तदा

tānniveśya tato vīraḥ saha rāmeṇa kauravān |
yayau dvāravatīṃ rājanpāṇḍavānumate tadā