अध्याय 224: विदुर का पाण्डवों से मेल का आग्रह

राजन्निःसंशयं श्रेयो वाच्यस्त्वमसि बान्धवैः ।
न त्वशुश्रूषमाणे वै वाक्यं संप्रति तिष्ठति

rājanniḥsaṃśayaṃ śreyo vācyastvamasi bāndhavaiḥ |
na tvaśuśrūṣamāṇe vai vākyaṃ saṃprati tiṣṭhati

प्रियं हितं च तद्वाक्यमुक्तवान्कुरुसत्तमः ।
भीष्मः शान्तनवो राजन्प्रतिगृह्णासि तन्न च

priyaṃ hitaṃ ca tadvākyamuktavānkurusattamaḥ |
bhīṣmaḥ śāntanavo rājanpratigṛhṇāsi tanna ca

तथा द्रोणेन बहुधा भाषितं हितमुत्तमम् ।
तच्च राधासुतः कर्णो मन्यते न हितं तव

tathā droṇena bahudhā bhāṣitaṃ hitamuttamam |
tacca rādhāsutaḥ karṇo manyate na hitaṃ tava

चिन्तयंश्च न पश्यामि राजंस्तव सुहृत्तमम् ।
आभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां यो वा स्यात्प्रज्ञयाधिकः

cintayaṃśca na paśyāmi rājaṃstava suhṛttamam |
ābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ yo vā syātprajñayādhikaḥ

इमौ हि वृद्धौ वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च ।
समौ च त्वयि राजेन्त्र तथा पाण्डुसुतेषु च

imau hi vṛddhau vayasā prajñayā ca śrutena ca |
samau ca tvayi rājentra tathā pāṇḍusuteṣu ca

धर्मे चानवरौ राजन्सत्यतायां च भारत ।
रामाद्दाशरथेश्चैव गयाच्चैव न संशयः

dharme cānavarau rājansatyatāyāṃ ca bhārata |
rāmāddāśaratheścaiva gayāccaiva na saṃśayaḥ

न चोक्तवन्तावश्रेयः पुरस्तादपि किंचन ।
न चाप्यपकृतं किंचिदनयोर्लक्ष्यते त्वयि

na coktavantāvaśreyaḥ purastādapi kiṃcana |
na cāpyapakṛtaṃ kiṃcidanayorlakṣyate tvayi

तावुभौ पुरुषव्याघ्रावनागसि नृपे त्वयि ।
न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः कथं सत्यपराक्रमौ

tāvubhau puruṣavyāghrāvanāgasi nṛpe tvayi |
na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kathaṃ satyaparākramau

प्रज्ञावन्तौ नरश्रेष्ठावस्मिँल्लोके नराधिप ।
त्वन्निमित्तमतो नेमौ किंचिज्जिह्मं वदिष्यतः

prajñāvantau naraśreṣṭhāvasmim̐lloke narādhipa |
tvannimittamato nemau kiṃcijjihmaṃ vadiṣyataḥ

इति मे नैष्ठिकी बुद्धिर्वर्तते कुरुनन्दन ।
न चार्थहेतोर्धर्मज्ञौ वक्ष्यतः पक्षसंश्रितम्

iti me naiṣṭhikī buddhirvartate kurunandana |
na cārthahetordharmajñau vakṣyataḥ pakṣasaṃśritam

एतद्धि परमं श्रेयो मन्येऽहं तव भारत ।
दुर्योधनप्रभृतयः पुत्रा राजन्यथा तव

etaddhi paramaṃ śreyo manye'haṃ tava bhārata |
duryodhanaprabhṛtayaḥ putrā rājanyathā tava

तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन्न संशयः ।
तेषु चेदहितं किंचिन्मन्त्रयेयुरतद्विदः

tathaiva pāṇḍaveyāste putrā rājanna saṃśayaḥ |
teṣu cedahitaṃ kiṃcinmantrayeyuratadvidaḥ

मन्त्रिणस्ते न च श्रेयः प्रपश्यन्ति विशेषतः ।
अथ ते हृदये राजन्विशेषः स्वेषु वर्तते ।
अन्तरस्थं विवृण्वानाः श्रेयः कुर्युर्न ते ध्रुवम्

mantriṇaste na ca śreyaḥ prapaśyanti viśeṣataḥ |
atha te hṛdaye rājanviśeṣaḥ sveṣu vartate |
antarasthaṃ vivṛṇvānāḥ śreyaḥ kuryurna te dhruvam

एतदर्थमिमौ राजन्महात्मानौ महाद्युती ।
नोचतुर्विवृतं किंचिन्न ह्येष तव निश्चयः

etadarthamimau rājanmahātmānau mahādyutī |
nocaturvivṛtaṃ kiṃcinna hyeṣa tava niścayaḥ

यच्चाप्यशक्यतां तेषामाहतुः पुरुषर्षभौ ।
तत्तथा पुरुषव्याघ्र तव तद्भद्रमस्तु ते

yaccāpyaśakyatāṃ teṣāmāhatuḥ puruṣarṣabhau |
tattathā puruṣavyāghra tava tadbhadramastu te

कथं हि पाण्डवः श्रीमान्सव्यसाची धनञ्जयः ।
शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन्मघवतापि हि

kathaṃ hi pāṇḍavaḥ śrīmānsavyasācī dhanañjayaḥ |
śakyo vijetuṃ saṃgrāme rājanmaghavatāpi hi

भीमसेनो महाबाहुर्नागायुतबलो महान् ।
राक्षसानां भयकरो बाहुशाली महाबलः

bhīmaseno mahābāhurnāgāyutabalo mahān |
rākṣasānāṃ bhayakaro bāhuśālī mahābalaḥ

हिडिम्बो निहतो येन बाहुयुद्धेन भारत ।
यो रावणसमो युद्धे तथा च बकराक्षसः

hiḍimbo nihato yena bāhuyuddhena bhārata |
yo rāvaṇasamo yuddhe tathā ca bakarākṣasaḥ

स युध्यमानो राजेन्द्र भीमो भीमपराक्रमः ।
कथं स्म युधि शक्येत विजेतुममरैरपि

sa yudhyamāno rājendra bhīmo bhīmaparākramaḥ |
kathaṃ sma yudhi śakyeta vijetumamarairapi

तथैव कृतिनौ युद्धे यमौ यमसुताविव ।
कथं विजेतुं शक्यौ तौ रणे जीवितुमिच्छता

tathaiva kṛtinau yuddhe yamau yamasutāviva |
kathaṃ vijetuṃ śakyau tau raṇe jīvitumicchatā

यस्मिन्धृतिरनुक्रोशः क्षमा सत्यं पराक्रमः ।
नित्यानि पाण्डवे ज्येष्ठे स जीयेत रणे कथम्

yasmindhṛtiranukrośaḥ kṣamā satyaṃ parākramaḥ |
nityāni pāṇḍave jyeṣṭhe sa jīyeta raṇe katham

येषां पक्षधरो रामो येषां मन्त्री जनार्दनः ।
किं नु तैरजितं सङ्ख्ये येषां पक्षे च सात्यकिः

yeṣāṃ pakṣadharo rāmo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ |
kiṃ nu tairajitaṃ saṅkhye yeṣāṃ pakṣe ca sātyakiḥ

द्रुपदः श्वशुरो येषां येषां स्यालाश्च पार्षताः ।
धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजाः

drupadaḥ śvaśuro yeṣāṃ yeṣāṃ syālāśca pārṣatāḥ |
dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā bhrātaro drupadātmajāḥ

चैद्यश्च येषां भ्राता च शिशुपालो महारथः ।
सोऽशक्यतां च विज्ञाय तेषामग्रे च भारत ।
दायाद्यतां च धर्मेण सम्यक्तेषु समाचर

caidyaśca yeṣāṃ bhrātā ca śiśupālo mahārathaḥ |
so'śakyatāṃ ca vijñāya teṣāmagre ca bhārata |
dāyādyatāṃ ca dharmeṇa samyakteṣu samācara

इदं निर्दिष्टमयशः पुरोचनकृतं महत् ।
तेषामनुग्रहेणाद्य राजन्प्रक्षालयात्मनः

idaṃ nirdiṣṭamayaśaḥ purocanakṛtaṃ mahat |
teṣāmanugraheṇādya rājanprakṣālayātmanaḥ

तेषामनुग्रहश्चायं सर्वेषां चैव नः कुले ।
जीवितं च परं श्रेयः क्षत्रस्य च विवर्धनम्

teṣāmanugrahaścāyaṃ sarveṣāṃ caiva naḥ kule |
jīvitaṃ ca paraṃ śreyaḥ kṣatrasya ca vivardhanam

द्रुपदोऽपि महान्राजा कृतवैरश्च नः पुरा ।
तस्य संग्रहणं राजन्स्वपक्षस्य विवर्धनम्

drupado'pi mahānrājā kṛtavairaśca naḥ purā |
tasya saṃgrahaṇaṃ rājansvapakṣasya vivardhanam

बलवन्तश्च दाशार्हा बहवश्च विशांपते ।
यतः कृष्णस्ततः सर्वे यतः कृष्णस्ततो जयः

balavantaśca dāśārhā bahavaśca viśāṃpate |
yataḥ kṛṣṇastataḥ sarve yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ

यच्च साम्नैव शक्येत कार्यं साधयितुं नृप ।
को दैवशप्तस्तत्कार्यं विग्रहेण समाचरेत्

yacca sāmnaiva śakyeta kāryaṃ sādhayituṃ nṛpa |
ko daivaśaptastatkāryaṃ vigraheṇa samācaret

श्रुत्वा च जीवतः पार्थान्पौरजानपदा जनाः ।
बलवद्दर्शने हृष्टास्तेषां राजन्प्रियं कुरु

śrutvā ca jīvataḥ pārthānpaurajānapadā janāḥ |
balavaddarśane hṛṣṭāsteṣāṃ rājanpriyaṃ kuru

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।
अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मैषां वचः कृथाः

duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ |
adharmayuktā duṣprajñā bālā maiṣāṃ vacaḥ kṛthāḥ

उक्तमेतत्पुरा राजन्मया गुणवतस्तव ।
दुर्योधनापराधेन प्रजेयं वै विनङ्क्ष्यति

uktametatpurā rājanmayā guṇavatastava |
duryodhanāparādhena prajeyaṃ vai vinaṅkṣyati