अध्याय 223: द्रोण की सलाह और कर्ण का व्यंग्य

मन्त्राय समुपानीतैर्धृतराष्ट्र हितैर्नृप ।
धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च वाच्यमित्यनुशुश्रुम

mantrāya samupānītairdhṛtarāṣṭra hitairnṛpa |
dharmyamarthyaṃ yaśasyaṃ ca vācyamityanuśuśruma

ममाप्येषा मतिस्तात या भीष्मस्य महात्मनः ।
संविभज्यास्तु कौन्तेया धर्म एष सनातनः

mamāpyeṣā matistāta yā bhīṣmasya mahātmanaḥ |
saṃvibhajyāstu kaunteyā dharma eṣa sanātanaḥ

प्रेष्यतां द्रुपदायाशु नऱः कश्चित्प्रियंवदः ।
बहुलं रत्नमादाय तेषामर्थाय भारत

preṣyatāṃ drupadāyāśu naṟaḥ kaścitpriyaṃvadaḥ |
bahulaṃ ratnamādāya teṣāmarthāya bhārata

मिथः कृत्यं च तस्मै स आदाय वसु गच्छतु ।
वृद्धिं च परमां ब्रूयात्तत्संयोगोद्भवां तथा

mithaḥ kṛtyaṃ ca tasmai sa ādāya vasu gacchatu |
vṛddhiṃ ca paramāṃ brūyāttatsaṃyogodbhavāṃ tathā

संप्रीयमाणं त्वां ब्रूयाद्राजन्दुर्योधनं तथा ।
असकृद्द्रुपदे चैव धृष्टद्युम्ने च भारत

saṃprīyamāṇaṃ tvāṃ brūyādrājanduryodhanaṃ tathā |
asakṛddrupade caiva dhṛṣṭadyumne ca bhārata

उचितत्वं प्रियत्वं च योगस्यापि च वर्णयेत् ।
पुनःपुनश्च कौन्येयान्माद्रीपुत्रौ च सान्त्वयन्

ucitatvaṃ priyatvaṃ ca yogasyāpi ca varṇayet |
punaḥpunaśca kaunyeyānmādrīputrau ca sāntvayan

हिरण्मयानि शुभ्राणि बहून्याभरणानि च ।
वचनात्तव राजेन्द्र द्रौपद्याः संप्रयच्छतु

hiraṇmayāni śubhrāṇi bahūnyābharaṇāni ca |
vacanāttava rājendra draupadyāḥ saṃprayacchatu

तथा द्रुपदपुत्राणां सर्वेषां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां च सर्वेषां कुन्त्या युक्तानि यानि च

tathā drupadaputrāṇāṃ sarveṣāṃ bharatarṣabha |
pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kuntyā yuktāni yāni ca

दत्त्वा तानि महार्हाणि पाण्डवान्संप्रहर्षय ।
एवं सान्त्वसमायुक्तं द्रुपदं पाण्डवैः सह ।
उक्त्वा सोऽनन्तरं ब्रूयात्तेषामागमनं प्रति

dattvā tāni mahārhāṇi pāṇḍavānsaṃpraharṣaya |
evaṃ sāntvasamāyuktaṃ drupadaṃ pāṇḍavaiḥ saha |
uktvā so'nantaraṃ brūyātteṣāmāgamanaṃ prati

अनुज्ञातेषु वीरेषु बलं गच्छतु शोभनम् ।
दुःशासनो विकर्णश्चाप्यानेतुं पाण्डवानिह

anujñāteṣu vīreṣu balaṃ gacchatu śobhanam |
duḥśāsano vikarṇaścāpyānetuṃ pāṇḍavāniha

ततस्ते पाण्डवाः श्रेष्ठाः पूज्यमानाः सदा त्वया ।
प्रकृतीनामनुमते पदे स्थास्यन्ति पैतृके

tataste pāṇḍavāḥ śreṣṭhāḥ pūjyamānāḥ sadā tvayā |
prakṛtīnāmanumate pade sthāsyanti paitṛke

एतत्तव महाराज तेषु पुत्रेषु चैव हि ।
वृत्तमौपयिकं मन्ये भीष्मेण सह भारत

etattava mahārāja teṣu putreṣu caiva hi |
vṛttamaupayikaṃ manye bhīṣmeṇa saha bhārata

योजितावर्थमानाभ्यां सर्वकार्येष्वनन्तरौ ।
न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः किमद्भुततरं ततः

yojitāvarthamānābhyāṃ sarvakāryeṣvanantarau |
na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kimadbhutataraṃ tataḥ

दुष्टेन मनसा यो वै प्रच्छन्नेनान्तरात्मना ।
ब्रूयान्नि)श्रेयसं नाम कथं कुर्यात्सतां मतम्

duṣṭena manasā yo vai pracchannenāntarātmanā |
brūyānni)śreyasaṃ nāma kathaṃ kuryātsatāṃ matam

न मित्राण्यर्थकृच्छ्रेषु श्रेयसे चेतराय वा ।
विधिपूर्वं हि सर्वस्य दुःखं वा यदि वा सुखम्

na mitrāṇyarthakṛcchreṣu śreyase cetarāya vā |
vidhipūrvaṃ hi sarvasya duḥkhaṃ vā yadi vā sukham

कृतप्रज्ञोऽकृतप्रज्ञो बालो वृद्धश्च मानवः ।
ससहायोऽसहायश्च सर्वं सर्वत्र विन्दति

kṛtaprajño'kṛtaprajño bālo vṛddhaśca mānavaḥ |
sasahāyo'sahāyaśca sarvaṃ sarvatra vindati

श्रूयते हि पुरा कश्चिदम्बुवीच इतीश्वरः ।
आसीद्राजगृहे राजा मागधानां महीक्षिताम्

śrūyate hi purā kaścidambuvīca itīśvaraḥ |
āsīdrājagṛhe rājā māgadhānāṃ mahīkṣitām

स हीनः करणैः सर्वैरुच्छ्वासपरमो नृपः ।
अमात्यसंस्थः सर्वेषु कार्येष्वेवाभवत्तदा

sa hīnaḥ karaṇaiḥ sarvairucchvāsaparamo nṛpaḥ |
amātyasaṃsthaḥ sarveṣu kāryeṣvevābhavattadā

तस्यामात्यो महाकर्णिर्बभूवैकेश्वरस्तदा ।
स लब्धबलमात्मानं मन्यमानोऽवमन्यते

tasyāmātyo mahākarṇirbabhūvaikeśvarastadā |
sa labdhabalamātmānaṃ manyamāno'vamanyate

स राज्ञ उपभोग्यानि स्त्रियो रत्नधनानि च ।
आददे सर्वशो मूढ ऐश्वर्यं च स्वयं तदा

sa rājña upabhogyāni striyo ratnadhanāni ca |
ādade sarvaśo mūḍha aiśvaryaṃ ca svayaṃ tadā

तदादाय च लुब्धस्य लोभाल्लोभोऽभ्यवर्धत ।
तथाहि सर्वमादाय राज्यमस्य जिहीर्षति

tadādāya ca lubdhasya lobhāllobho'bhyavardhata |
tathāhi sarvamādāya rājyamasya jihīrṣati

हीनस्य करणैः सर्वैरच्छ्वासपरमस्य च ।
यतमानोऽपि तद्राज्यं न शशाकेति नः श्रुतं

hīnasya karaṇaiḥ sarvairacchvāsaparamasya ca |
yatamāno'pi tadrājyaṃ na śaśāketi naḥ śrutaṃ

किमन्यद्विहिता नूनं तस्य सा पुरुषेन्द्रता ।
यदि ते विहितं राज्यं भविष्यति विशांपते

kimanyadvihitā nūnaṃ tasya sā puruṣendratā |
yadi te vihitaṃ rājyaṃ bhaviṣyati viśāṃpate

मिषतः सर्वलोकस्य स्थास्यते त्वयि तद्धुवम् ।
अतोऽन्यथा चेद्विहितं यतमानो न लप्स्यसे

miṣataḥ sarvalokasya sthāsyate tvayi taddhuvam |
ato'nyathā cedvihitaṃ yatamāno na lapsyase

एवं विद्वन्नुपादत्स्व मन्त्रिणां साध्वसाधुताम् ।
दुष्टानां चैव बोद्धव्यमदुष्टानां च भाषितम्

evaṃ vidvannupādatsva mantriṇāṃ sādhvasādhutām |
duṣṭānāṃ caiva boddhavyamaduṣṭānāṃ ca bhāṣitam

विद्म ते भावदोषेण यदर्थमिदमुच्यते ।
दुष्ट पाण्डवहेतोस्त्वं दोषमाख्यापयस्युत

vidma te bhāvadoṣeṇa yadarthamidamucyate |
duṣṭa pāṇḍavahetostvaṃ doṣamākhyāpayasyuta

हितं तु परमं कर्ण ब्रवीमि कुलवर्धनम् ।
अथ त्वं मन्यसे दुष्टं ब्रूहि यत्परमं हितम्

hitaṃ tu paramaṃ karṇa bravīmi kulavardhanam |
atha tvaṃ manyase duṣṭaṃ brūhi yatparamaṃ hitam

अतोऽन्यथा चेत्क्रियते यद्ब्रवीमि परं हितम् ।
कुरवो वै विनङ्क्ष्यन्ति नचिरेणैव मे मतिः

ato'nyathā cetkriyate yadbravīmi paraṃ hitam |
kuravo vai vinaṅkṣyanti nacireṇaiva me matiḥ