अध्याय 222: भीष्म की सलाह: पाण्डवों को आधा राज्य

न रोचते विग्रहो मे पाण्डुपुत्रैः कथंचन ।
यथैव धृतराष्ट्रो मे तथा पाण्डुरसंशयम्

na rocate vigraho me pāṇḍuputraiḥ kathaṃcana |
yathaiva dhṛtarāṣṭro me tathā pāṇḍurasaṃśayam

गान्धार्याश्च यथा पुत्रास्तथा कुन्तीसुता मम ।
यथा च मम ते रक्ष्या धृतराष्ट्र तथा तव

gāndhāryāśca yathā putrāstathā kuntīsutā mama |
yathā ca mama te rakṣyā dhṛtarāṣṭra tathā tava

यथा च मम राज्ञश्च तथा दुर्योधनस्य ते ।
तथा कुरूणां सर्वेषामन्येषामपि पार्थिव

yathā ca mama rājñaśca tathā duryodhanasya te |
tathā kurūṇāṃ sarveṣāmanyeṣāmapi pārthiva

एवं गते विग्रहं तैर्न रोचे
सन्धाय वीरैर्दीयतामर्धभूमिः ।
तेषामपीदं प्रपितामहानां
राज्यं पितुश्चैव कुरूत्तमानाम्

evaṃ gate vigrahaṃ tairna roce
sandhāya vīrairdīyatāmardhabhūmiḥ |
teṣāmapīdaṃ prapitāmahānāṃ
rājyaṃ pituścaiva kurūttamānām

दुर्योधन यथा र्जायं त्वमिदं तात पश्यसि ।
मम पैतृकमित्येवं तेऽपि पश्यन्ति पाण्डवाः

duryodhana yathā rjāyaṃ tvamidaṃ tāta paśyasi |
mama paitṛkamityevaṃ te'pi paśyanti pāṇḍavāḥ

यदि राज्यं न ते प्राप्ताः पाण्डवेया यशस्विनः ।
कुत एव तवापीदं भारतस्यापि कस्यचित्

yadi rājyaṃ na te prāptāḥ pāṇḍaveyā yaśasvinaḥ |
kuta eva tavāpīdaṃ bhāratasyāpi kasyacit

अधर्मेण च राज्यं त्वं प्राप्तवान्भरतर्षभ ।
तेऽपि राज्यमनुप्राप्ताः पूर्वमेवेति मे मतिः

adharmeṇa ca rājyaṃ tvaṃ prāptavānbharatarṣabha |
te'pi rājyamanuprāptāḥ pūrvameveti me matiḥ

मधुरेणैव राज्यस्य तेषामर्धं प्रदीयताम् ।
एतद्धि पुरुषव्याघ्र हितं सर्वजनस्य च

madhureṇaiva rājyasya teṣāmardhaṃ pradīyatām |
etaddhi puruṣavyāghra hitaṃ sarvajanasya ca

अतोऽन्यथा चेत्क्रियते न हितं नो भविष्यति ।
तवाप्यकीर्तिः सकला भविष्यति न संशयः

ato'nyathā cetkriyate na hitaṃ no bhaviṣyati |
tavāpyakīrtiḥ sakalā bhaviṣyati na saṃśayaḥ

कीर्तिरक्षणमातिष्ठ कीर्तिर्हि परमं बलम् ।
नष्टकीर्तेर्मनुष्यस्य जीवितं ह्यफळं स्मृतम्

kīrtirakṣaṇamātiṣṭha kīrtirhi paramaṃ balam |
naṣṭakīrtermanuṣyasya jīvitaṃ hyaphaḻaṃ smṛtam

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य न प्रणश्यति कौरव ।
तावज्जीवति गान्धरे नष्टकीर्तिस्तु नश्यति

yāvatkīrtirmanuṣyasya na praṇaśyati kaurava |
tāvajjīvati gāndhare naṣṭakīrtistu naśyati

तमिमं समुपातिष्ठ धर्मं कुरुकुलोचितम् ।
अनुरूपं महाबाहो पूर्वेषामात्मनः कुरु

tamimaṃ samupātiṣṭha dharmaṃ kurukulocitam |
anurūpaṃ mahābāho pūrveṣāmātmanaḥ kuru

दिष्ट्या ध्रियन्ते पार्था हि दिष्ट्या जीवति सा पृथा ।
दिष्ट्या पुरोचनः पापो न सकामोऽत्ययं गतः

diṣṭyā dhriyante pārthā hi diṣṭyā jīvati sā pṛthā |
diṣṭyā purocanaḥ pāpo na sakāmo'tyayaṃ gataḥ

यदाप्रभृति दग्धास्ते कुन्तिभोजसुतासुताः ।
तदाप्रभृति गान्धारे न शक्नोम्यभिवीक्षितुम्

yadāprabhṛti dagdhāste kuntibhojasutāsutāḥ |
tadāprabhṛti gāndhāre na śaknomyabhivīkṣitum

लोके प्राणभृतां किंचिच्छ्रुत्वा कुन्तीं तथागताम् ।
न चापि दोषेण तथा लोको मन्येत्पुरोचनम् ।
यथा त्वां पुरुषव्याघ्र लोको दोषेण गच्छति

loke prāṇabhṛtāṃ kiṃcicchrutvā kuntīṃ tathāgatām |
na cāpi doṣeṇa tathā loko manyetpurocanam |
yathā tvāṃ puruṣavyāghra loko doṣeṇa gacchati

तदिदं जीवितं तेषां तव किल्बिषनाशनम् ।
संमन्तव्यं महाराज पाण्डवानां च दर्शनम्

tadidaṃ jīvitaṃ teṣāṃ tava kilbiṣanāśanam |
saṃmantavyaṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ ca darśanam

न चापि तेषां वीराणां जीवतां कुरुनन्दन ।
पित्र्योंशः शक्य आदातुमपि वज्रभृता स्वयं

na cāpi teṣāṃ vīrāṇāṃ jīvatāṃ kurunandana |
pitryoṃśaḥ śakya ādātumapi vajrabhṛtā svayaṃ

ते सर्वेऽवस्थिता धर्मे सर्वे चैवैकचेतसः ।
अधर्मेण निरस्ताश्च तुल्ये राज्ये विशेषतः

te sarve'vasthitā dharme sarve caivaikacetasaḥ |
adharmeṇa nirastāśca tulye rājye viśeṣataḥ

यदि धर्मस्त्वया कार्यो यदि कार्यं प्रियं च मे ।
क्षेमं च यदि कर्तव्यं तेषामर्धं प्रदीयताम्

yadi dharmastvayā kāryo yadi kāryaṃ priyaṃ ca me |
kṣemaṃ ca yadi kartavyaṃ teṣāmardhaṃ pradīyatām