अध्याय 220: पाण्डवों के विरुद्ध दुर्योधन की युक्तियाँ

दुर्योधनेनैवमुक्तः कर्णेन च विशांपते ।
पुत्रं च सूतपुत्रं च धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्

duryodhanenaivamuktaḥ karṇena ca viśāṃpate |
putraṃ ca sūtaputraṃ ca dhṛtarāṣṭro'bravīdidam

अहमप्येवमेवैतच्चिकीर्षामि यथा युवाम् ।
विवेक्तुं नाहमिच्छामि त्वाकारं विदुरं प्रति

ahamapyevamevaitaccikīrṣāmi yathā yuvām |
vivektuṃ nāhamicchāmi tvākāraṃ viduraṃ prati

ततस्तेषां गुणानेव कीर्तयामि विशेषतः ।
नावबुध्येत विदुरो ममाभिप्रायमिङ्गितैः

tatasteṣāṃ guṇāneva kīrtayāmi viśeṣataḥ |
nāvabudhyeta viduro mamābhiprāyamiṅgitaiḥ

यच्च त्वं मन्यसे प्राप्तं तद्ब्रवीहि सुयोधन ।
राधेय मन्यसे यच्च प्राप्तकालं वदाशु मे

yacca tvaṃ manyase prāptaṃ tadbravīhi suyodhana |
rādheya manyase yacca prāptakālaṃ vadāśu me

अद्य तान्कुशलैर्विप्रैः सुगुप्तैराप्तकारिभिः ।
कुन्तीपुत्रान्भेदयामो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

adya tānkuśalairvipraiḥ suguptairāptakāribhiḥ |
kuntīputrānbhedayāmo mādrīputrau ca pāṇḍavau

अथवा द्रुपदो राजा महद्भिर्वित्तसंचयैः ।
पुत्राश्चास्य प्रलोभ्यन्ताममात्याश्चैव सर्वशः

athavā drupado rājā mahadbhirvittasaṃcayaiḥ |
putrāścāsya pralobhyantāmamātyāścaiva sarvaśaḥ

परित्यजेद्यथा राजा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अथ तत्रैव वा तेषां निवासं रोचयन्तु ते

parityajedyathā rājā kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
atha tatraiva vā teṣāṃ nivāsaṃ rocayantu te

इहैषां दोषवद्वासं वर्णयन्तु पृथक्पृथक् ।
ते भिद्यमानास्तत्रैव मनः कुर्वन्तु पाण्डवाः

ihaiṣāṃ doṣavadvāsaṃ varṇayantu pṛthakpṛthak |
te bhidyamānāstatraiva manaḥ kurvantu pāṇḍavāḥ

अथवा कुशळाः केचिदुपायनिपुणा नराः ।
इतरेतरतः पार्थान्भेदयन्त्वनुरागतः

athavā kuśaḻāḥ kecidupāyanipuṇā narāḥ |
itaretarataḥ pārthānbhedayantvanurāgataḥ

व्युत्थापयन्तु वा कृष्णां बहुत्वात्सुकरं हि तत् ।
अथवा पाण्डवांस्तस्यां भेदयन्तु ततश्च ताम्

vyutthāpayantu vā kṛṣṇāṃ bahutvātsukaraṃ hi tat |
athavā pāṇḍavāṃstasyāṃ bhedayantu tataśca tām

भीमसेनस्य वा राजन्नुपायकुशलैर्नरैः ।
मृत्युर्विधीयतां छन्नैः स हि तेषां बलाधिकः

bhīmasenasya vā rājannupāyakuśalairnaraiḥ |
mṛtyurvidhīyatāṃ channaiḥ sa hi teṣāṃ balādhikaḥ

तमाश्रित्य हि कौन्तेयः पुरा चास्मान्न मन्यते ।
सहि तीक्ष्णश्च शूरश्च तेषां चैव परायणम्

tamāśritya hi kaunteyaḥ purā cāsmānna manyate |
sahi tīkṣṇaśca śūraśca teṣāṃ caiva parāyaṇam

तस्मिंस्त्वभिहते राजन्हतोत्साहा हतौजसः ।
यतिष्यन्ते न राज्याय स हि तेषां व्यपाश्रयः

tasmiṃstvabhihate rājanhatotsāhā hataujasaḥ |
yatiṣyante na rājyāya sa hi teṣāṃ vyapāśrayaḥ

अजेयो ह्यर्जुनः सङ्ख्ये पृष्ठगोपे वृकोदरे ।
तमृते फाल्गुनो युद्धे राधेयस्य न पादभाक्

ajeyo hyarjunaḥ saṅkhye pṛṣṭhagope vṛkodare |
tamṛte phālguno yuddhe rādheyasya na pādabhāk

ते जानानास्तु दौर्बल्यं भीमसेनमृते महत् ।
अस्मान्बलवतो ज्ञात्वा न यतिष्यन्ति दुर्बलाः

te jānānāstu daurbalyaṃ bhīmasenamṛte mahat |
asmānbalavato jñātvā na yatiṣyanti durbalāḥ

इहागतेषु वा तेषु निदेशवशवर्तिषु ।
प्रवर्तिष्यामहे राजन्यथाशास्त्रं निबर्हणम्

ihāgateṣu vā teṣu nideśavaśavartiṣu |
pravartiṣyāmahe rājanyathāśāstraṃ nibarhaṇam

दर्पं वा वदतां तेषां केचिदत्र मनस्विनः ।
द्रुपदस्यात्मजा राजन्प्रभिद्यन्ते ततः परैः

darpaṃ vā vadatāṃ teṣāṃ kecidatra manasvinaḥ |
drupadasyātmajā rājanprabhidyante tataḥ paraiḥ

अथवा दर्शनीयाभिः प्रमदाभिर्विलोभ्यताम् ।
एकैकस्तत्र कौन्तेयस्ततः कृष्णा विरज्यताम्

athavā darśanīyābhiḥ pramadābhirvilobhyatām |
ekaikastatra kaunteyastataḥ kṛṣṇā virajyatām

प्रेष्यतां चैव राधेयस्तेषामागमनाय वै ।
तैस्तैः प्रकारैः सन्नीय पात्यन्तामाप्तकारिभिः

preṣyatāṃ caiva rādheyasteṣāmāgamanāya vai |
taistaiḥ prakāraiḥ sannīya pātyantāmāptakāribhiḥ

एतेषामप्युपायानां यस्ते निर्दोषवान्मतः ।
तस्य यप्रोगमातिष्ठ पुरा कालोऽतिवर्तते

eteṣāmapyupāyānāṃ yaste nirdoṣavānmataḥ |
tasya yaprogamātiṣṭha purā kālo'tivartate

यावद्ध्यकृतविश्वासा द्रुपदे पार्थिवर्षभे ।
तावदेव हि ते शक्या न शक्यास्तु ततः परम्

yāvaddhyakṛtaviśvāsā drupade pārthivarṣabhe |
tāvadeva hi te śakyā na śakyāstu tataḥ param

एषा मम मतिस्तात निग्रहाय प्रवर्तते ।
साध्वी वा यदि वाऽसाध्वी किं वा राधेय मन्यसे

eṣā mama matistāta nigrahāya pravartate |
sādhvī vā yadi vā'sādhvī kiṃ vā rādheya manyase