अध्याय 212: व्यास ने नालायनी के पूर्वजन्म की कथा कही

मा भूद्राजंस्तव तापो मनस्थः
पञ्चानां भार्या दुहिता ममेति ।
मातुरेषा प्रार्थिता स्यात्तदानीं
पञ्चानां भार्या दुहिता ममेति

mā bhūdrājaṃstava tāpo manasthaḥ
pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti |
mātureṣā prārthitā syāttadānīṃ
pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti

याजोपयाजौ धर्मरतौ तपोभ्यां
तौ चक्रतुः पञ्चपतित्वमस्याः ।
तत्पञ्चभिः पाण्डुसुतैरवाप्ता
भार्या कृष्णा मोदतां वै कुलं ते

yājopayājau dharmaratau tapobhyāṃ
tau cakratuḥ pañcapatitvamasyāḥ |
tatpañcabhiḥ pāṇḍusutairavāptā
bhāryā kṛṣṇā modatāṃ vai kulaṃ te

लोके नान्यो विद्यते त्वद्विशिष्टः
सर्वारीणामप्रधृष्योऽसि राजन् ।
भूयस्त्विदं शृणु मे त्वं विशोको
यथाऽऽगतं पञ्चपत्नीत्वमस्याः

loke nānyo vidyate tvadviśiṣṭaḥ
sarvārīṇāmapradhṛṣyo'si rājan |
bhūyastvidaṃ śṛṇu me tvaṃ viśoko
yathā''gataṃ pañcapatnītvamasyāḥ

एषा नालायनी पूर्वं मौद्गल्यं स्थविरं पतिम् ।
आराधयामास तदा कुष्ठिनं तमनिन्दिता

eṣā nālāyanī pūrvaṃ maudgalyaṃ sthaviraṃ patim |
ārādhayāmāsa tadā kuṣṭhinaṃ tamaninditā

त्वगस्थिभूतं कटुकं लोलमीर्ष्युं सुकोपनम् ।
सुगन्धेतरगन्धाढ्यं वलीपलितमूर्धजम्

tvagasthibhūtaṃ kaṭukaṃ lolamīrṣyuṃ sukopanam |
sugandhetaragandhāḍhyaṃ valīpalitamūrdhajam

स्थविरं विकृताकारं शीर्यमाणनखत्वचम् ।
उच्छिष्टमुपभुञ्जाना पर्युपास्ते महामुनिम्

sthaviraṃ vikṛtākāraṃ śīryamāṇanakhatvacam |
ucchiṣṭamupabhuñjānā paryupāste mahāmunim

ततः कदाचिदङ्गुष्ठो भुञ्जानस्य व्यशीर्यत ।
अन्नादुद्धृत्य तच्चान्नमुपभुङ्क्तेऽविशङ्किता

tataḥ kadācidaṅguṣṭho bhuñjānasya vyaśīryata |
annāduddhṛtya taccānnamupabhuṅkte'viśaṅkitā

तेन तस्याः प्रसन्नेन कामव्याहारिणा तदा ।
वरं वृणीष्वेत्यसकृदुक्ता वव्रे वरं तदा

tena tasyāḥ prasannena kāmavyāhāriṇā tadā |
varaṃ vṛṇīṣvetyasakṛduktā vavre varaṃ tadā

नाहं वृद्धो न कटुको नेर्व्यावान्नैव कोपनः ।
न च दुर्गन्धवदनो न कृशो न च लोलुपः

nāhaṃ vṛddho na kaṭuko nervyāvānnaiva kopanaḥ |
na ca durgandhavadano na kṛśo na ca lolupaḥ

कथं त्वां रमयामीह कथं त्वां वासयाम्यहम् ।
वद कल्याणि भद्रं ते यथा त्वं मनसेच्छसि

kathaṃ tvāṃ ramayāmīha kathaṃ tvāṃ vāsayāmyaham |
vada kalyāṇi bhadraṃ te yathā tvaṃ manasecchasi

सा तमक्लिष्टकर्माणं वरदं सर्वकामदम् ।
भर्तारमनवद्याङ्गी प्रसन्नं प्रत्युवाच ह

sā tamakliṣṭakarmāṇaṃ varadaṃ sarvakāmadam |
bhartāramanavadyāṅgī prasannaṃ pratyuvāca ha

पञ्चधा प्रविभक्तात्मा भगवांल्लोकविश्रुतः ।
रमय त्वमचिन्त्यात्मन्पुनश्चैकत्वमागतः

pañcadhā pravibhaktātmā bhagavāṃllokaviśrutaḥ |
ramaya tvamacintyātmanpunaścaikatvamāgataḥ

तां तथेत्यब्रवीद्धीमान्महर्षिर्वै महातपाः ।
स पञ्चधा तु भूत्वा तां रमयामास सर्वतः

tāṃ tathetyabravīddhīmānmaharṣirvai mahātapāḥ |
sa pañcadhā tu bhūtvā tāṃ ramayāmāsa sarvataḥ

नालायनीं सुकेशान्तां मौद्गल्यश्चारुहासिनीम् ।
आश्रमेष्वधिकं चापि पूज्यमानो महर्षिभिः

nālāyanīṃ sukeśāntāṃ maudgalyaścāruhāsinīm |
āśrameṣvadhikaṃ cāpi pūjyamāno maharṣibhiḥ

स चचार यथाकामं कामरूपवपुः पुनः ।
यदा ययौ दिवं चापि तत्र देवर्षिभिः सह

sa cacāra yathākāmaṃ kāmarūpavapuḥ punaḥ |
yadā yayau divaṃ cāpi tatra devarṣibhiḥ saha

चचार सोऽमृताहारः सुरलोके चचार ह ।
पूज्यमानस्तथा शच्या शक्रस्य भवनेष्वपि

cacāra so'mṛtāhāraḥ suraloke cacāra ha |
pūjyamānastathā śacyā śakrasya bhavaneṣvapi

महेन्द्रसेनया सार्धं पर्यधावद्रिरंसया ।
सूर्यस्य च रथं दिव्यमारुह्य भगवान्प्रभुः

mahendrasenayā sārdhaṃ paryadhāvadriraṃsayā |
sūryasya ca rathaṃ divyamāruhya bhagavānprabhuḥ

पर्युपेत्य पुनर्मेरु मेरौ वासमरोचयत् ।
आकाशगङ्गामाप्लुत्य तया सह तपोधनः

paryupetya punarmeru merau vāsamarocayat |
ākāśagaṅgāmāplutya tayā saha tapodhanaḥ

रश्मिजालेषु चन्द्रस्य उवाच च यथाऽनिलः ।
गिरिरूपधरो योगी स महर्षिस्तदा पुनः

raśmijāleṣu candrasya uvāca ca yathā'nilaḥ |
girirūpadharo yogī sa maharṣistadā punaḥ

तत्प्रभावेन सा तस्य मध्ये जज्ञे महानदी ।
यदा पुष्पाकुलः सालः संजज्ञे भगवानृषिः

tatprabhāvena sā tasya madhye jajñe mahānadī |
yadā puṣpākulaḥ sālaḥ saṃjajñe bhagavānṛṣiḥ

लतात्वमनुसंपेदे तमेवाभ्यनुवेष्टती ।
पुपोष च वपुर्यस्य तस्य तस्यानुगं पुनः

latātvamanusaṃpede tamevābhyanuveṣṭatī |
pupoṣa ca vapuryasya tasya tasyānugaṃ punaḥ

सा पुपोष समं भर्त्रा स्कन्धेनापि चचार ह ।
ततस्तस्य च तस्याश्च तुल्या प्रीतिरवर्धत

sā pupoṣa samaṃ bhartrā skandhenāpi cacāra ha |
tatastasya ca tasyāśca tulyā prītiravardhata

तथा सा भगवांस्तस्याः प्रसादादृषिसत्तमः ।
विरराम च सा चैव दैवयोगेन भामिनी

tathā sā bhagavāṃstasyāḥ prasādādṛṣisattamaḥ |
virarāma ca sā caiva daivayogena bhāminī

स च तां तपसा देवीं रमयामास योगतः ।
एकपत्नी तथा भूत्वा सदैवाग्रे यशस्विनी

sa ca tāṃ tapasā devīṃ ramayāmāsa yogataḥ |
ekapatnī tathā bhūtvā sadaivāgre yaśasvinī

अरुन्धतीव सीतेव बभूवातिपतिव्रता ।
दमयन्त्याश्च मातुः स विशेषमधिकं ययौ

arundhatīva sīteva babhūvātipativratā |
damayantyāśca mātuḥ sa viśeṣamadhikaṃ yayau

एतत्तथ्यं महाराज मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा ।
सा वै नालायनी जज्ञे दैवयोगेन केनचित्

etattathyaṃ mahārāja mā te bhūdbuddhiranyathā |
sā vai nālāyanī jajñe daivayogena kenacit

राजंस्तवात्मजा कृष्णा वेद्यां तेजस्विनी शुभा ।
तस्मिंस्तस्या मनः सक्तं न चचाल कदाचन

rājaṃstavātmajā kṛṣṇā vedyāṃ tejasvinī śubhā |
tasmiṃstasyā manaḥ saktaṃ na cacāla kadācana

तथा प्रणिहितो ह्यात्मा तस्यास्तस्मिन्द्विजोत्तमे

tathā praṇihito hyātmā tasyāstasmindvijottame