अध्याय 211: व्यास के सामने द्रौपदी विवाह पर विचार

ततस्ते पाण्डवाः सर्वे पाञ्चाल्यश्च महायशाः ।
प्रत्युथाय महात्मानं कृष्णं सर्वेऽभ्यवादयन्

tataste pāṇḍavāḥ sarve pāñcālyaśca mahāyaśāḥ |
pratyuthāya mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ sarve'bhyavādayan

प्रतिनन्द्य स तां पूजां पृष्ट्वा कुशलमन्ततः ।
आसने काञ्चने शुद्धे निषसाद महामनाः

pratinandya sa tāṃ pūjāṃ pṛṣṭvā kuśalamantataḥ |
āsane kāñcane śuddhe niṣasāda mahāmanāḥ

अनुज्ञातास्तु ते सर्वे कृष्णेनामिततेजसा ।
आसनेषु महार्हेषु निषेदुर्द्विपदां वराः

anujñātāstu te sarve kṛṣṇenāmitatejasā |
āsaneṣu mahārheṣu niṣedurdvipadāṃ varāḥ

ततो मुहूर्तान्मधुरां वाणीमुच्चार्य पार्षतः ।
पप्रच्छ तं महात्मानं द्रौपद्यर्थं विशांपते

tato muhūrtānmadhurāṃ vāṇīmuccārya pārṣataḥ |
papraccha taṃ mahātmānaṃ draupadyarthaṃ viśāṃpate

कथमेका बहूनां स्यान्न च स्याद्धर्मसंकरः ।
एतन्मे भगवान्सर्वं प्रब्रवीतु यथातथम्

kathamekā bahūnāṃ syānna ca syāddharmasaṃkaraḥ |
etanme bhagavānsarvaṃ prabravītu yathātatham

अस्मिन्धर्मे विप्रलब्धे लोकवेदविरोधके ।
यस्य यस्य मतं यद्यच्छ्रोतुमिच्छामि तस्य तत्

asmindharme vipralabdhe lokavedavirodhake |
yasya yasya mataṃ yadyacchrotumicchāmi tasya tat

अधर्मोऽयं मम मतो विरुद्धो लोकवेदयोः ।
न ह्येका विद्यते पत्नी बहूनां द्विजसत्तम

adharmo'yaṃ mama mato viruddho lokavedayoḥ |
na hyekā vidyate patnī bahūnāṃ dvijasattama

न चाप्याचरितः पूर्वैरयं धर्मो महात्मभिः ।
न चाप्यधर्मो विद्वद्भिश्चरितव्यः कथंचन

na cāpyācaritaḥ pūrvairayaṃ dharmo mahātmabhiḥ |
na cāpyadharmo vidvadbhiścaritavyaḥ kathaṃcana

ततोऽहं न करोम्येनं व्यवसायं क्रियां प्रति ।
धर्मः सदैव संदिग्धः प्रतिभाति हि मे त्वयम्

tato'haṃ na karomyenaṃ vyavasāyaṃ kriyāṃ prati |
dharmaḥ sadaiva saṃdigdhaḥ pratibhāti hi me tvayam

यवीयसः कथं भार्यां ज्येष्ठो भ्राता द्विजर्षभ ।
ब्रह्मन्समभिवर्तेत सद्वृत्तः संस्तपोधन

yavīyasaḥ kathaṃ bhāryāṃ jyeṣṭho bhrātā dvijarṣabha |
brahmansamabhivarteta sadvṛttaḥ saṃstapodhana

न तु धर्मस्य सूक्ष्मत्वाद्गतिं विद्मः कथंचन ।
अधर्मो धर्म इति वा व्यवसायो न शक्यते

na tu dharmasya sūkṣmatvādgatiṃ vidmaḥ kathaṃcana |
adharmo dharma iti vā vyavasāyo na śakyate

कर्तुमस्मद्विधैर्ब्रह्मंस्ततोऽयं न व्यवस्यते ।
पञ्चानां महिषी कृष्णा भवत्विति कथंचन

kartumasmadvidhairbrahmaṃstato'yaṃ na vyavasyate |
pañcānāṃ mahiṣī kṛṣṇā bhavatviti kathaṃcana

न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः ।
वर्तते हि मनो मेऽत्र नैषोऽधर्मः कथंचन

na me vāganṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ |
vartate hi mano me'tra naiṣo'dharmaḥ kathaṃcana

श्रूयते हि पुराणेऽपि जटिला नाम गौतमी ।
ऋषीनध्यासितवती सप्त धर्मभृतां वरा

śrūyate hi purāṇe'pi jaṭilā nāma gautamī |
ṛṣīnadhyāsitavatī sapta dharmabhṛtāṃ varā

तथैव मुनिजा वार्क्षी तपोभिर्भावितात्मनः ।
संगताभूद्दश भ्रातॄनकेन्म्नः प्रचेतसः

tathaiva munijā vārkṣī tapobhirbhāvitātmanaḥ |
saṃgatābhūddaśa bhrātṝnakenmnaḥ pracetasaḥ

गुरोर्हि वचनं प्राहुर्धर्म्यं धर्मज्ञसत्तम ।
गुरूणां चैव सर्वेषां माता परमको गुरुः

gurorhi vacanaṃ prāhurdharmyaṃ dharmajñasattama |
gurūṇāṃ caiva sarveṣāṃ mātā paramako guruḥ

सा चाप्युक्तवती वाचं भैक्षवद्भुज्यतामिति ।
तस्मादेतदहं मन्ये परं धर्मं द्विजोत्तम

sā cāpyuktavatī vācaṃ bhaikṣavadbhujyatāmiti |
tasmādetadahaṃ manye paraṃ dharmaṃ dvijottama

एतमेतद्यथा प्राह धर्मचारी युधिष्ठिरः ।
भुज्यतां भ्रातृभिः सार्धमित्यर्जुनमचोदयम् ।
अनृतान्मे भयं तीव्रं मुच्येऽहमनृतात्कथम्

etametadyathā prāha dharmacārī yudhiṣṭhiraḥ |
bhujyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdhamityarjunamacodayam |
anṛtānme bhayaṃ tīvraṃ mucye'hamanṛtātkatham

अनृतान्मोक्ष्यसे भद्रे धर्मश्चैव सनातनः ।
ननु वक्ष्यामि सर्वेषां पाञ्चाल शृमु मे स्वयम्

anṛtānmokṣyase bhadre dharmaścaiva sanātanaḥ |
nanu vakṣyāmi sarveṣāṃ pāñcāla śṛmu me svayam

यथाऽयं विहितो धर्मो यतश्चायं सनातनः ।
यथा च प्राह कौन्तेयस्तथा धर्मो न संशयः

yathā'yaṃ vihito dharmo yataścāyaṃ sanātanaḥ |
yathā ca prāha kaunteyastathā dharmo na saṃśayaḥ

तत उत्थाय भगवान्व्यासो द्वैपायनः प्रभुः ।
करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत्

tata utthāya bhagavānvyāso dvaipāyanaḥ prabhuḥ |
kare gṛhītvā rājānaṃ rājaveśma samāviśat

पाण्डवाश्चापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
विविशुस्तेऽपि तत्रैव प्रतीक्षन्ते स्म तावुभौ

pāṇḍavāścāpi kuntī ca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
viviśuste'pi tatraiva pratīkṣante sma tāvubhau

ततो द्वैपायनस्त्समै नरेन्द्राय महात्मने ।
आचख्यौ तद्यथा धर्मो बहूनामेकपत्निता

tato dvaipāyanastsamai narendrāya mahātmane |
ācakhyau tadyathā dharmo bahūnāmekapatnitā

यथा च ते ददुश्चैव राजपुत्र्याः पुरा वरम् ।
धर्माद्यास्तपसा तुष्टाः पञ्चपत्नीत्वमीश्वराः

yathā ca te daduścaiva rājaputryāḥ purā varam |
dharmādyāstapasā tuṣṭāḥ pañcapatnītvamīśvarāḥ