अध्याय 208: द्रुपद का पुरोहित कुम्हार के घर

ततस्तथोक्तः परिहृष्टरूपः
पित्रे शशंसाथ स राजपुत्रः ।
धृष्टद्युम्नः सोमकानां प्रबर्हो
वृत्तं यथा येन हृता च कृष्णा

tatastathoktaḥ parihṛṣṭarūpaḥ
pitre śaśaṃsātha sa rājaputraḥ |
dhṛṣṭadyumnaḥ somakānāṃ prabarho
vṛttaṃ yathā yena hṛtā ca kṛṣṇā

योऽसौ युवा व्यायतलोहिताक्षः
कृष्णाजिनी देवसमानरूपः ।
यः कार्मुकाग्र्यं कृतवानधिज्यं
लक्षं च यः पातितवान्पृथिव्याम्

yo'sau yuvā vyāyatalohitākṣaḥ
kṛṣṇājinī devasamānarūpaḥ |
yaḥ kārmukāgryaṃ kṛtavānadhijyaṃ
lakṣaṃ ca yaḥ pātitavānpṛthivyām

असज्जमानश्च ततस्तरस्वी
वृतो द्विजाग्र्यैरभिपूज्यमानः ।
चक्राम वज्रीव दितेः सुतेषु
सर्वैश्च देवैर्ऋषिभिश्च जुष्टः

asajjamānaśca tatastarasvī
vṛto dvijāgryairabhipūjyamānaḥ |
cakrāma vajrīva diteḥ suteṣu
sarvaiśca devairṛṣibhiśca juṣṭaḥ

कृष्मा प्रगृह्याजिनमन्वयात्तं
नागं यथा नागवधूः प्रहृष्टा ।
श्यामो युवा वारणमत्तगामी
कृत्वा महत्कर्म सुदुष्करं तत्

kṛṣmā pragṛhyājinamanvayāttaṃ
nāgaṃ yathā nāgavadhūḥ prahṛṣṭā |
śyāmo yuvā vāraṇamattagāmī
kṛtvā mahatkarma suduṣkaraṃ tat

यः सूतपुत्रेण चकार युद्धं
शङ्केऽर्जुनं तं त्रिदशेशवीर्यम् ।
अमृष्यमाणेषु नराधिपेषु
क्रुद्धेषु वै तत्र समापतत्सु

yaḥ sūtaputreṇa cakāra yuddhaṃ
śaṅke'rjunaṃ taṃ tridaśeśavīryam |
amṛṣyamāṇeṣu narādhipeṣu
kruddheṣu vai tatra samāpatatsu

ततोऽपरः पार्थिवसङ्घमध्ये
प्रवृद्धमारुज्य महीप्ररोहम् ।
प्राकालयत्तेन स पार्थिवौघान्
भीमोऽन्तकः प्राणभृतो यथैव

tato'paraḥ pārthivasaṅghamadhye
pravṛddhamārujya mahīpraroham |
prākālayattena sa pārthivaughān
bhīmo'ntakaḥ prāṇabhṛto yathaiva

बाह्यां पुराद्भार्गवकर्मशालाम्

bāhyāṃ purādbhārgavakarmaśālām

तत्रोपविष्टार्चिरिवानलस्य
तेषां जनित्रीति मम प्रतर्कः ।
तथाविधैरेव नरप्रवीरै-
रुपोपविष्टैस्त्रिबिरग्निकल्पैः

tatropaviṣṭārcirivānalasya
teṣāṃ janitrīti mama pratarkaḥ |
tathāvidhaireva narapravīrai-
rupopaviṣṭaistribiragnikalpaiḥ

तस्यास्ततस्तावभिवाद्य पादा-
वुक्त्वा च कृष्णामभिवादयेति ।
स्थितौ च तत्रैव निवेद्य कृष्णां
भिक्षाप्रचाराय गता नराग्र्याः

tasyāstatastāvabhivādya pādā-
vuktvā ca kṛṣṇāmabhivādayeti |
sthitau ca tatraiva nivedya kṛṣṇāṃ
bhikṣāpracārāya gatā narāgryāḥ

तेषां तु भैक्षं प्रतिगृह्य कृष्णा
दत्वा बलिं ब्राह्मणसाच्च कृत्वा ।
तां चैव वृद्धां परिवेष्य तांश्च
नरप्रवीरान्स्वयमप्यभुङ्क्त

teṣāṃ tu bhaikṣaṃ pratigṛhya kṛṣṇā
datvā baliṃ brāhmaṇasācca kṛtvā |
tāṃ caiva vṛddhāṃ pariveṣya tāṃśca
narapravīrānsvayamapyabhuṅkta

सुप्तास्तु ते पार्थिव सर्व एव
कृष्णा च तेषां चरणोपधाने ।
आसीत्पृथिव्यां शयनं च तेषां
दर्भाजिनाग्रास्तरणोपपन्नम्

suptāstu te pārthiva sarva eva
kṛṣṇā ca teṣāṃ caraṇopadhāne |
āsītpṛthivyāṃ śayanaṃ ca teṣāṃ
darbhājināgrāstaraṇopapannam

ते नर्दमाना इव कालमेघाः
कथा विचित्राः कथयांबभूवुः ।
न वैश्यशूद्रौपयिकीः कथास्ता
न च द्विजानां कथयन्ति वीराः

te nardamānā iva kālameghāḥ
kathā vicitrāḥ kathayāṃbabhūvuḥ |
na vaiśyaśūdraupayikīḥ kathāstā
na ca dvijānāṃ kathayanti vīrāḥ

निःसंशयं क्षत्रियपुंगवास्ते
यथा हि युद्धं कथयन्ति राजन् ।
आशा हि नो व्यक्तमियं समृद्धा
मुक्तान्हि पार्थाञ्शृणुमोऽग्निदाहात्

niḥsaṃśayaṃ kṣatriyapuṃgavāste
yathā hi yuddhaṃ kathayanti rājan |
āśā hi no vyaktamiyaṃ samṛddhā
muktānhi pārthāñśṛṇumo'gnidāhāt

यथा हि लक्ष्यं निहतं धनुश्च
सज्यं कृतं तेन तथा प्रसह्य ।
यथा हि भाषन्ति परस्परं ते
छन्ना ध्रुवं ते प्रचरन्ति पार्थाः

yathā hi lakṣyaṃ nihataṃ dhanuśca
sajyaṃ kṛtaṃ tena tathā prasahya |
yathā hi bhāṣanti parasparaṃ te
channā dhruvaṃ te pracaranti pārthāḥ

ततः स राजा द्रुपदः प्रहृष्टः
पुरोहितं प्रेषायामास तेषाम् ।
विद्याम युष्मानिति भाषमाणो
महात्मानः पाण्डुसुताः स्थ कच्चित्

tataḥ sa rājā drupadaḥ prahṛṣṭaḥ
purohitaṃ preṣāyāmāsa teṣām |
vidyāma yuṣmāniti bhāṣamāṇo
mahātmānaḥ pāṇḍusutāḥ stha kaccit

गृहीतवाक्यो नृपतेः पुरोधा
गत्वा प्रशंसामभिधाय तेषाम् ।
वाक्यं समग्रं नृपतेर्यथाव-
दुवाच चानुक्रमविक्रमेण

gṛhītavākyo nṛpateḥ purodhā
gatvā praśaṃsāmabhidhāya teṣām |
vākyaṃ samagraṃ nṛpateryathāva-
duvāca cānukramavikrameṇa

विज्ञातुमिच्छत्यवनीश्वरो वः
पाञ्चालराजो वरदो वरार्हाः ।
लक्ष्यस्य वेद्धारमिमं हि दृष्ट्वा
हर्षस्य नान्तं प्रतिपद्यते सः

vijñātumicchatyavanīśvaro vaḥ
pāñcālarājo varado varārhāḥ |
lakṣyasya veddhāramimaṃ hi dṛṣṭvā
harṣasya nāntaṃ pratipadyate saḥ

आख्यात च ज्ञातिकुलानुपूर्वी
पदं शिरःसु द्विषतां कुरुध्वम् ।
प्रह्लादयध्वं हृदयं ममेदं
पाञ्चालराजस्य च सानुगस्य

ākhyāta ca jñātikulānupūrvī
padaṃ śiraḥsu dviṣatāṃ kurudhvam |
prahlādayadhvaṃ hṛdayaṃ mamedaṃ
pāñcālarājasya ca sānugasya

पाण्डुर्हि राजा द्रुपदस्य राज्ञः
प्रियः सखा चात्मसमो बभूव ।
तस्यैष कामो दुहिता ममेयं
स्नुषा यदि स्यादिह कौरवस्य

pāṇḍurhi rājā drupadasya rājñaḥ
priyaḥ sakhā cātmasamo babhūva |
tasyaiṣa kāmo duhitā mameyaṃ
snuṣā yadi syādiha kauravasya

अयं हि कामो द्रुपदस्य राज्ञो
हृदि स्थितो नित्यमनिन्दिताङ्गाः ।
यदर्जुनो वै पृथुदीर्घबाहु-
र्धर्मेण विन्देत सुतां ममैताम्

ayaṃ hi kāmo drupadasya rājño
hṛdi sthito nityamaninditāṅgāḥ |
yadarjuno vai pṛthudīrghabāhu-
rdharmeṇa vindeta sutāṃ mamaitām

कृतं हि तत्स्यात्सुकृतं ममेदं
यशश्च पुण्यं च हितं तदेतत् ।
अथोक्तवाक्यं हि पुरोहितं स्थितं
ततो विनीतं समुदीक्ष्य राजा

kṛtaṃ hi tatsyātsukṛtaṃ mamedaṃ
yaśaśca puṇyaṃ ca hitaṃ tadetat |
athoktavākyaṃ hi purohitaṃ sthitaṃ
tato vinītaṃ samudīkṣya rājā

समीपतो भीममिदं शशास
प्रदीयतां पाद्यमर्ध्यं तथाऽस्मै ।
मान्यः पुरोधा द्रुपदस्य राज्ञ-
स्तस्मै प्रयोज्याऽभ्यधिका हि पूजा

samīpato bhīmamidaṃ śaśāsa
pradīyatāṃ pādyamardhyaṃ tathā'smai |
mānyaḥ purodhā drupadasya rājña-
stasmai prayojyā'bhyadhikā hi pūjā

भीमस्ततस्तत्कृतवान्नरेन्द्र
तां चैव पूजां प्रतिगृह्य हर्षात् ।
सुखोपविष्टं तु पुरोहितं तदा
युधिष्ठिरो ब्राह्मणमित्युवाच

bhīmastatastatkṛtavānnarendra
tāṃ caiva pūjāṃ pratigṛhya harṣāt |
sukhopaviṣṭaṃ tu purohitaṃ tadā
yudhiṣṭhiro brāhmaṇamityuvāca

पाञ्चालराजेन सुता निसृष्टा
स्वधर्मदृष्टेन यथा न कामात् ।
प्रदिष्टशुंल्का द्रुपदेन राज्ञा
सा तेन वीरेण तथाऽनुवृत्ता

pāñcālarājena sutā nisṛṣṭā
svadharmadṛṣṭena yathā na kāmāt |
pradiṣṭaśuṃlkā drupadena rājñā
sā tena vīreṇa tathā'nuvṛttā

न तत्र वर्णेषु कृता विवक्षा
न चापि शीले न कुले न गोत्रे ।
कृतेन सज्येन हि कार्मुकेण
विद्धेन लक्ष्येण हि सा विसृष्टा

na tatra varṇeṣu kṛtā vivakṣā
na cāpi śīle na kule na gotre |
kṛtena sajyena hi kārmukeṇa
viddhena lakṣyeṇa hi sā visṛṣṭā

सेयं तथाऽनेन महात्मनेह
कृष्णा जिता पार्थिवसङ्घमध्ये ।
नैवं गते सौमकिरद्य राजा
सन्तापमर्हत्यसुखाय कर्तुम्

seyaṃ tathā'nena mahātmaneha
kṛṣṇā jitā pārthivasaṅghamadhye |
naivaṃ gate saumakiradya rājā
santāpamarhatyasukhāya kartum

कामश्च योऽसौ द्रुपदस्य राज्ञः
स चापि संपत्स्यति पार्थिवस्य ।
संप्राप्यरूपां हि नरेन्द्रकन्या-
मिमामहं ब्राह्मण साधु मन्ये

kāmaśca yo'sau drupadasya rājñaḥ
sa cāpi saṃpatsyati pārthivasya |
saṃprāpyarūpāṃ hi narendrakanyā-
mimāmahaṃ brāhmaṇa sādhu manye

न तद्धनुर्मन्दबलेन शक्यं
मौर्व्या समायोजयितुं तथाहि ।
न चाकृतास्त्रेण न हीनजेन
लक्ष्यं तथा पातयितुं हि शक्यम्

na taddhanurmandabalena śakyaṃ
maurvyā samāyojayituṃ tathāhi |
na cākṛtāstreṇa na hīnajena
lakṣyaṃ tathā pātayituṃ hi śakyam

तस्मान्न तापं दुहितुर्निमित्तं
पाञ्चालराजोऽर्हति कर्तुमद्य ।
न चापि तत्पातनमन्यथेह
कर्तुं हि शक्यं भुवि मानवेन

tasmānna tāpaṃ duhiturnimittaṃ
pāñcālarājo'rhati kartumadya |
na cāpi tatpātanamanyatheha
kartuṃ hi śakyaṃ bhuvi mānavena

एवं ब्रुवत्येव युधिष्ठिरे तु
पाञ्चालराजस्य समीपतोऽन्यः ।
तत्राजगामाशु नरो द्वितीयो
निवेदयिष्यन्निह सिद्धमन्नम्

evaṃ bruvatyeva yudhiṣṭhire tu
pāñcālarājasya samīpato'nyaḥ |
tatrājagāmāśu naro dvitīyo
nivedayiṣyanniha siddhamannam