अध्याय 205: अर्जुन और भीम ने राजाओं को हराया

अजिनानि विधुन्वन्तः करकाश्च द्विजर्षभाः ।
ऊचुस्ते भीर्न कर्तव्या वयं योत्स्यामहे परान्

ajināni vidhunvantaḥ karakāśca dvijarṣabhāḥ |
ūcuste bhīrna kartavyā vayaṃ yotsyāmahe parān

तानेवं वदतो विप्रानर्जुनः प्रहसन्निव ।
उवाच प्रेक्षका भूत्वा यूयं तिष्ठत पार्श्वतः

tānevaṃ vadato viprānarjunaḥ prahasanniva |
uvāca prekṣakā bhūtvā yūyaṃ tiṣṭhata pārśvataḥ

अहमेनानजिह्माग्रैः शतशो विकिरञ्छरैः ।
वारयिष्यामि संक्रुद्धान्मन्त्रैराशीविषानिव

ahamenānajihmāgraiḥ śataśo vikirañcharaiḥ |
vārayiṣyāmi saṃkruddhānmantrairāśīviṣāniva

इति तद्धनुरानम्य शुल्कावाप्तं महाबलः ।
भ्रात्रा भीमेन सहितस्तस्थौ गिरिरिवाचलः

iti taddhanurānamya śulkāvāptaṃ mahābalaḥ |
bhrātrā bhīmena sahitastasthau giririvācalaḥ

ततः कर्णमुखान्दृष्ट्वा क्षत्रियान्युद्धदुर्मदान् ।
संपेततुरभीतौ तौ गजौ प्रतिगजानिव

tataḥ karṇamukhāndṛṣṭvā kṣatriyānyuddhadurmadān |
saṃpetaturabhītau tau gajau pratigajāniva

ऊचुश्च वाचः परुषास्ते राजानो युयुत्सवः ।
आहवे हि द्विजस्यापि वधो दृष्टो युयुत्सतः

ūcuśca vācaḥ paruṣāste rājāno yuyutsavaḥ |
āhave hi dvijasyāpi vadho dṛṣṭo yuyutsataḥ

इत्येवमुक्त्वा राजानः सहसा दुद्रुवुर्द्विजान् ।
ततः कर्णो महातेजा जिष्णुं प्रति ययौ रणे

ityevamuktvā rājānaḥ sahasā dudruvurdvijān |
tataḥ karṇo mahātejā jiṣṇuṃ prati yayau raṇe

युद्धार्थी वासिताहेतोर्गजः प्रतिगजं यथा ।
भीमसेनं ययौ शल्यो मद्राणामीश्वरो बली

yuddhārthī vāsitāhetorgajaḥ pratigajaṃ yathā |
bhīmasenaṃ yayau śalyo madrāṇāmīśvaro balī

दुर्योधनादयः सर्वे ब्राह्मणैः सह संगताः ।
मृदुपूर्वमयत्नेन प्रत्ययुध्यंस्तदाऽऽहवे

duryodhanādayaḥ sarve brāhmaṇaiḥ saha saṃgatāḥ |
mṛdupūrvamayatnena pratyayudhyaṃstadā''have

ततोऽर्जुनः प्रत्यविध्यदापतन्तं शितैः शरैः ।
कर्णं वैकर्तनं श्रीमान्विकृष्य बलवद्धनुः

tato'rjunaḥ pratyavidhyadāpatantaṃ śitaiḥ śaraiḥ |
karṇaṃ vaikartanaṃ śrīmānvikṛṣya balavaddhanuḥ

तेषां शराणां वेगेन शितानां तिग्मतेजसाम् ।
विमुह्यमानो राधेयो यत्नात्तमनुधावति

teṣāṃ śarāṇāṃ vegena śitānāṃ tigmatejasām |
vimuhyamāno rādheyo yatnāttamanudhāvati

तावुभावप्यनिर्देश्यौ लाघवाज्जयतां वरौ ।
अयुध्येतां सुसंरब्धावन्योन्यविजिगीषिणौ

tāvubhāvapyanirdeśyau lāghavājjayatāṃ varau |
ayudhyetāṃ susaṃrabdhāvanyonyavijigīṣiṇau

कृते प्रतिकृतं पश्य पश्य बाहुबलं च मे ।
इति शूरार्थवचनैरभाषेतां परस्परम्

kṛte pratikṛtaṃ paśya paśya bāhubalaṃ ca me |
iti śūrārthavacanairabhāṣetāṃ parasparam

ततोऽर्जुनस्य भुजयोर्वीर्यमप्रतिमं भुवि ।
ज्ञात्वा वैकर्तनः कर्णः संरब्धः समयोधयत्

tato'rjunasya bhujayorvīryamapratimaṃ bhuvi |
jñātvā vaikartanaḥ karṇaḥ saṃrabdhaḥ samayodhayat

अर्जुनेन प्रयुक्तांस्तान्बाणान्वेगवतस्तदा ।
प्रतिहत्य ननादोच्चैः सैन्यानि तदपूजयन्

arjunena prayuktāṃstānbāṇānvegavatastadā |
pratihatya nanādoccaiḥ sainyāni tadapūjayan

तुष्यामि ते विप्रमुख्य भुजवीयर्स्य संयुगे ।
अविषादस्य चैवास्य शस्त्रास्त्रविजयस्य च

tuṣyāmi te vipramukhya bhujavīyarsya saṃyuge |
aviṣādasya caivāsya śastrāstravijayasya ca

किं त्वं साक्षाद्धनुर्वेदो रामो वा विप्रसत्तम ।
अथ साक्षाद्धरिहयः साक्षाद्वा विष्णुरच्युतः

kiṃ tvaṃ sākṣāddhanurvedo rāmo vā viprasattama |
atha sākṣāddharihayaḥ sākṣādvā viṣṇuracyutaḥ

आत्मप्रच्छादनार्थं वै बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।
विप्ररूपं विधायेदं मन्ये मां प्रतियुध्यसे

ātmapracchādanārthaṃ vai bāhuvīryamupāśritaḥ |
viprarūpaṃ vidhāyedaṃ manye māṃ pratiyudhyase

न हि मामाहवे क्रुद्धमन्यः साक्षाच्छचीपतेः ।
पुमान्योधयितुं शक्तः पाण्डवाद्वा किरीटिनः

na hi māmāhave kruddhamanyaḥ sākṣācchacīpateḥ |
pumānyodhayituṃ śaktaḥ pāṇḍavādvā kirīṭinaḥ

दग्धा जतुगृहे सर्वे पाण्डवाः सार्जुनास्तदा ।
विनार्जुनं वा समरे मां निहन्तुमशक्नुवन्

dagdhā jatugṛhe sarve pāṇḍavāḥ sārjunāstadā |
vinārjunaṃ vā samare māṃ nihantumaśaknuvan

तमेवंवादिनं तत्र फाल्गुनः प्रत्यभाषत ।
नास्मि कर्ण धनुर्वेदो नास्मि रामः प्रतापवान्

tamevaṃvādinaṃ tatra phālgunaḥ pratyabhāṣata |
nāsmi karṇa dhanurvedo nāsmi rāmaḥ pratāpavān

ब्राह्मणोऽस्मि युधां श्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
ब्राह्मे पौरन्दरे चास्त्रे निष्ठितोगुरुशासनात्

brāhmaṇo'smi yudhāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
brāhme paurandare cāstre niṣṭhitoguruśāsanāt

स्थितोऽस्म्यद्य रणे जेतुं त्वां वै वीर स्थिरो भव ।
निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूहि ततो व्रज यथासुखम्

sthito'smyadya raṇe jetuṃ tvāṃ vai vīra sthiro bhava |
nirjito'smīti vā brūhi tato vraja yathāsukham

एवमुक्त्वाऽथ कर्णस्य धनुश्चिच्छेद पाण्डवः ।
ततोऽन्यद्धनुरादाय संयोद्धुं सन्दधे शरम्

evamuktvā'tha karṇasya dhanuściccheda pāṇḍavaḥ |
tato'nyaddhanurādāya saṃyoddhuṃ sandadhe śaram

दृष्ट्वा तच्चापि कौन्तेयश्छित्वा तद्धनुराशुगैः ।
तथा वैकर्तनं कर्णं बिभेद समरेऽर्जुनः

dṛṣṭvā taccāpi kaunteyaśchitvā taddhanurāśugaiḥ |
tathā vaikartanaṃ karṇaṃ bibheda samare'rjunaḥ

ततः कर्णस्तु राधेयः छिन्नछन्वा महाबलः ।
शरैरतीव विद्धाङ्गः पलायनमथाकरोत्

tataḥ karṇastu rādheyaḥ chinnachanvā mahābalaḥ |
śarairatīva viddhāṅgaḥ palāyanamathākarot

पुनरायान्मुहूर्तेन गृहीत्वा सशरं धनुः ।
ववर्ष शरवर्षाणि पार्थं वैकर्तनस्तथा

punarāyānmuhūrtena gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi pārthaṃ vaikartanastathā

तानि वै शरजालानि कौन्तेयोऽभ्यहनच्छरैः ।
ज्ञात्वा सर्वाञ्शरान्घोरान्कर्णोऽदावद्द्रुतं बहिः

tāni vai śarajālāni kaunteyo'bhyahanaccharaiḥ |
jñātvā sarvāñśarānghorānkarṇo'dāvaddrutaṃ bahiḥ

ब्राह्मं तेजस्तदाऽजय्यं मन्यमानो महारथः ।
अपरस्मिन्वनोद्देशे वीरौ शल्यवृकोदरौ

brāhmaṃ tejastadā'jayyaṃ manyamāno mahārathaḥ |
aparasminvanoddeśe vīrau śalyavṛkodarau

बलिनौ युद्धसंपन्नौ विद्यया च बलेन च ।
अन्योन्यमाह्वयन्तौ तु मत्ताविव महागजौ

balinau yuddhasaṃpannau vidyayā ca balena ca |
anyonyamāhvayantau tu mattāviva mahāgajau

मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव निघ्नन्तावितरेतरम् ।
प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणैः

muṣṭibhirjānubhiścaiva nighnantāvitaretaram |
prakarṣaṇākarṣaṇayorabhyākarṣavikarṣaṇaiḥ

आचकर्षतुरन्योन्यं मुष्टिभिश्चापि जघ्नतुः ।
ततश्चटचटाशब्दः सुघोरो ह्यभवत्तयोः

ācakarṣaturanyonyaṃ muṣṭibhiścāpi jaghnatuḥ |
tataścaṭacaṭāśabdaḥ sughoro hyabhavattayoḥ

पाषाणसंपातनिभैः प्रहारैरभिजघ्नतुः ।
मुहूर्तं तौ तदाऽन्योन्यं समरे पर्यकर्षताम्

pāṣāṇasaṃpātanibhaiḥ prahārairabhijaghnatuḥ |
muhūrtaṃ tau tadā'nyonyaṃ samare paryakarṣatām

ततो भीमः समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां शल्यमाहवे ।
अपातयत्कुरुश्रेष्ठो ब्राह्मणा जहसुस्तदा

tato bhīmaḥ samutkṣipya bāhubhyāṃ śalyamāhave |
apātayatkuruśreṣṭho brāhmaṇā jahasustadā

तत्राश्चर्यं भीमसेनश्चकार पुरुषर्षभः ।
यच्छल्यं पातितं भूमौ नावधीद्बलिनं बली

tatrāścaryaṃ bhīmasenaścakāra puruṣarṣabhaḥ |
yacchalyaṃ pātitaṃ bhūmau nāvadhīdbalinaṃ balī

पातिते भीमसेनेन शल्ये कर्णे च शङ्किते ।
विस्मयः परमो जज्ञे सर्वेषां पश्यतां नृणाम्

pātite bhīmasenena śalye karṇe ca śaṅkite |
vismayaḥ paramo jajñe sarveṣāṃ paśyatāṃ nṛṇām

ततो राजसमूहस्य पश्यतो वृक्षमारुजत् ।
ततस्तु भीमं संज्ञाभिर्वारयामास धर्मराट्

tato rājasamūhasya paśyato vṛkṣamārujat |
tatastu bhīmaṃ saṃjñābhirvārayāmāsa dharmarāṭ

आकारज्ञस्तथा भ्रातुः पाण्डवोऽपि न्यवर्तत ।
धर्मराजश्च कौरव्य दुर्योधनममर्षणम्

ākārajñastathā bhrātuḥ pāṇḍavo'pi nyavartata |
dharmarājaśca kauravya duryodhanamamarṣaṇam

अयोधयत्सभामध्ये पश्यतां वै महीक्षिताम् ।
ततो दुर्योधनस्तं तु ह्यवज्ञाय युधिष्ठिरम्

ayodhayatsabhāmadhye paśyatāṃ vai mahīkṣitām |
tato duryodhanastaṃ tu hyavajñāya yudhiṣṭhiram

नायोधयत्तदा तेन बलवान्वै सुयोधनः ।
एतस्मिन्नन्तरेऽविध्यद्बाणेनानतपर्वणा

nāyodhayattadā tena balavānvai suyodhanaḥ |
etasminnantare'vidhyadbāṇenānataparvaṇā

दुर्योधनममित्रघ्नं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
ततो दुर्योधनः क्रुद्धो दण्डाहत इवोरगः

duryodhanamamitraghnaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
tato duryodhanaḥ kruddho daṇḍāhata ivoragaḥ

प्रत्ययुध्यत राजानं यत्नं परममास्थितः ।
छित्त्वा राजा धनुः सज्यं धार्तराष्ट्रस्य संयुगे

pratyayudhyata rājānaṃ yatnaṃ paramamāsthitaḥ |
chittvā rājā dhanuḥ sajyaṃ dhārtarāṣṭrasya saṃyuge

अभ्यवर्षच्छरौघैस्तं स हित्वा प्राद्रवद्रणम् ।
दुःशासनस्तु संक्रुद्धः सहदेवेन पार्थिव

abhyavarṣaccharaughaistaṃ sa hitvā prādravadraṇam |
duḥśāsanastu saṃkruddhaḥ sahadevena pārthiva

युद्ध्वा च सुचिरं कालं सहदेवेन निर्जितः ।
उत्सृज्य च धनुः सङ्ख्ये जानुभ्यामवनीं गतः ।
उत्थाय सोऽभिदुद्राव सोसिं जग्राह चर्म च

yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ sahadevena nirjitaḥ |
utsṛjya ca dhanuḥ saṅkhye jānubhyāmavanīṃ gataḥ |
utthāya so'bhidudrāva sosiṃ jagrāha carma ca

विकर्णचित्रसेनाभ्यां निगृहीतश्च कौरवः ।
मा युद्धमिति कौरव्य ब्राह्मणेनाबलेन वै

vikarṇacitrasenābhyāṃ nigṛhītaśca kauravaḥ |
mā yuddhamiti kauravya brāhmaṇenābalena vai

दुःसहो नकुलश्चोभौ युद्धं कर्तुं समुद्यतै ।
तौ दृष्ट्वा कौरवा युद्धं वाक्यमूचुर्महाबलौ

duḥsaho nakulaścobhau yuddhaṃ kartuṃ samudyatai |
tau dṛṣṭvā kauravā yuddhaṃ vākyamūcurmahābalau

निवर्तन्तां भवन्तो वै कुतो विप्रेषु क्रूरता ।
दुर्बला ब्राह्मणाश्चेमे भवन्तो वै महाबलाः

nivartantāṃ bhavanto vai kuto vipreṣu krūratā |
durbalā brāhmaṇāśceme bhavanto vai mahābalāḥ

द्वावत्र ब्राह्मणौ क्रूरौ वाय्विन्द्रसदृशौ बले ।
ये वा के वा नमस्तेभ्यो गच्छामः स्वपुरं वयम्

dvāvatra brāhmaṇau krūrau vāyvindrasadṛśau bale |
ye vā ke vā namastebhyo gacchāmaḥ svapuraṃ vayam

एवं संभाषमाणास्ते न्यवर्तन्ताथ कौरवाः ।
जहृषुर्ब्राह्मणास्तत्र समेतास्तत्र सङ्घशः

evaṃ saṃbhāṣamāṇāste nyavartantātha kauravāḥ |
jahṛṣurbrāhmaṇāstatra sametāstatra saṅghaśaḥ

बहुशस्ते ततस्तत्र क्षत्रिया रणमूर्धनि ।
प्रेक्षमाणास्तथाऽतिष्ठन्ब्राह्मणांश्च समन्ततः

bahuśaste tatastatra kṣatriyā raṇamūrdhani |
prekṣamāṇāstathā'tiṣṭhanbrāhmaṇāṃśca samantataḥ

ब्राह्मणाश्च जयं प्राप्ताः कन्यामादाय निर्ययुः ।
विजिते भीमसेनेन शल्ये कर्णे च निर्जिते

brāhmaṇāśca jayaṃ prāptāḥ kanyāmādāya niryayuḥ |
vijite bhīmasenena śalye karṇe ca nirjite

दुर्योधने चापयाते तथा दुःशासने रणात् ।
शङ्किताः सर्वराजानः परिवव्रुर्वृकोदरम्

duryodhane cāpayāte tathā duḥśāsane raṇāt |
śaṅkitāḥ sarvarājānaḥ parivavrurvṛkodaram

ऊचुश्च सहितास्तत्र साध्विमौ ब्राह्मणर्षभौ ।
विज्ञायेतां क्वजन्मानौ क्वनिवासौ तथैव च

ūcuśca sahitāstatra sādhvimau brāhmaṇarṣabhau |
vijñāyetāṃ kvajanmānau kvanivāsau tathaiva ca

को हि राधासुतं कर्णं शक्तो योधयितुं रणे ।
अन्यत्र रामाद्द्रोणाद्वा पाण्डवाद्वा किरीटिनः

ko hi rādhāsutaṃ karṇaṃ śakto yodhayituṃ raṇe |
anyatra rāmāddroṇādvā pāṇḍavādvā kirīṭinaḥ

कृष्णाद्वा देवकीपुत्रात्कृपाद्वापि शरद्वतः ।
को वा दुर्योधनं शक्तः प्रतियोथयितुं रणे

kṛṣṇādvā devakīputrātkṛpādvāpi śaradvataḥ |
ko vā duryodhanaṃ śaktaḥ pratiyothayituṃ raṇe

तथैव मद्राधिपतिं शल्यं बलवतांवरम् ।
बलदेवादृते वीरात्पाण्डवाद्वा वृकोदरात्

tathaiva madrādhipatiṃ śalyaṃ balavatāṃvaram |
baladevādṛte vīrātpāṇḍavādvā vṛkodarāt

वीराद्दुर्योधनाद्वाऽन्यः शक्तः पातयितुं रणे ।
क्रियतामवहारोऽस्माद्युद्धाद्ब्राह्मणसंवृतात्

vīrādduryodhanādvā'nyaḥ śaktaḥ pātayituṃ raṇe |
kriyatāmavahāro'smādyuddhādbrāhmaṇasaṃvṛtāt

ब्राह्मणा हि सदा रक्ष्याः सापराधाऽपिनित्यदा ।
अथैनानुपलभ्येह पुनर्योत्स्याम हृष्टवत्

brāhmaṇā hi sadā rakṣyāḥ sāparādhā'pinityadā |
athainānupalabhyeha punaryotsyāma hṛṣṭavat

तांस्तथावादिनः सर्वान्प्रसमीक्ष्य क्षितीश्वरान् ।
अथान्यान्पुरुषांश्चापि कृत्वा तत्कर्म संयुगे

tāṃstathāvādinaḥ sarvānprasamīkṣya kṣitīśvarān |
athānyānpuruṣāṃścāpi kṛtvā tatkarma saṃyuge

तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य कृष्णः
कुन्तीसुतौ तौ परिशङ्कमानः ।
निवारयामास महीपतींस्ता-
न्धर्मेण लब्धेत्यनुनीय सर्वान्

tatkarma bhīmasya samīkṣya kṛṣṇaḥ
kuntīsutau tau pariśaṅkamānaḥ |
nivārayāmāsa mahīpatīṃstā-
ndharmeṇa labdhetyanunīya sarvān

एवं ते विनिवृत्तास्तु युद्धाद्युद्धविशारदाः ।
यथावासं ययुः सर्वे विस्मिता राजसत्तमाः

evaṃ te vinivṛttāstu yuddhādyuddhaviśāradāḥ |
yathāvāsaṃ yayuḥ sarve vismitā rājasattamāḥ

वृत्तो ब्रह्मोत्तरो रङ्गः पाञ्चाली ब्राह्मणैर्वृता ।
इति ब्रुवन्तः प्रययुर्ये तत्रासन्समागताः

vṛtto brahmottaro raṅgaḥ pāñcālī brāhmaṇairvṛtā |
iti bruvantaḥ prayayurye tatrāsansamāgatāḥ

ब्राह्मणैस्तु प्रतिच्छन्नौ रौरवाजिनवासिभिः ।
कृच्छ्रेण जग्मतुस्तौ तु भीमसेनधनञ्जयौ

brāhmaṇaistu praticchannau rauravājinavāsibhiḥ |
kṛcchreṇa jagmatustau tu bhīmasenadhanañjayau

विमुक्तौ जनसंबाधाच्छत्रुभिः परिविक्षतौ ।
कृष्णयानुगतौ तत्र नृवीरौ तौ विरेजतुः

vimuktau janasaṃbādhācchatrubhiḥ parivikṣatau |
kṛṣṇayānugatau tatra nṛvīrau tau virejatuḥ

पौर्णमास्यां घनैर्मुक्तौ चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
तेषां माता बहुविधं विनाशं पर्यचिन्तयत्

paurṇamāsyāṃ ghanairmuktau candrasūryāvivoditau |
teṣāṃ mātā bahuvidhaṃ vināśaṃ paryacintayat

अनागच्छत्सु पुत्रेषु भैक्षकाले च लिङ्घिते ।
धार्तराष्ट्रैर्हताश्च स्युर्विज्ञाय कुरुपुङ्गवाः

anāgacchatsu putreṣu bhaikṣakāle ca liṅghite |
dhārtarāṣṭrairhatāśca syurvijñāya kurupuṅgavāḥ

मायान्वितैर्वा रक्षोभिः सुघोरैर्दृढवैरिभिः ।
विपरीतं मतं जातं व्यासस्यापि महात्मनः

māyānvitairvā rakṣobhiḥ sughorairdṛḍhavairibhiḥ |
viparītaṃ mataṃ jātaṃ vyāsasyāpi mahātmanaḥ

इत्येवं चिन्तयामासं सुतस्नेहावृता पृथा ।
ततः सुप्तजनप्राये दुर्दिने मेघसंप्लुते

ityevaṃ cintayāmāsaṃ sutasnehāvṛtā pṛthā |
tataḥ suptajanaprāye durdine meghasaṃplute

महत्यथापराह्णे तु घनैः सूर्य इवावृतः ।
ब्राह्मणैः प्राविशत्तत्र जिष्णुर्भार्गववेश्म तत्

mahatyathāparāhṇe tu ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ |
brāhmaṇaiḥ prāviśattatra jiṣṇurbhārgavaveśma tat