अध्याय 204: राजाओं का क्रोध, श्रीकृष्ण ने पाण्डवों को पहचाना

तस्मै दित्सति कन्यां तु ब्राह्मणाय तदा नृपे ।
कोप आसीन्महीपानामालोक्यान्योन्यमन्तिकात्

tasmai ditsati kanyāṃ tu brāhmaṇāya tadā nṛpe |
kopa āsīnmahīpānāmālokyānyonyamantikāt

ऊचुः सर्वे समागम्य परस्परहितैषिणः ।
वयं सर्वे समाहूता द्रुपदेन दुरात्मना ।
संहत्य चाभ्यगच्छाम स्वयंवरदिदृक्षया

ūcuḥ sarve samāgamya parasparahitaiṣiṇaḥ |
vayaṃ sarve samāhūtā drupadena durātmanā |
saṃhatya cābhyagacchāma svayaṃvaradidṛkṣayā

अस्मानयमतिक्रम्य तृणीकृत्य च संगतान् ।
दातुमिच्छति विप्राय द्रौपदीं योषितां वराम्

asmānayamatikramya tṛṇīkṛtya ca saṃgatān |
dātumicchati viprāya draupadīṃ yoṣitāṃ varām

अवरोप्येह वृक्षस्तु फलकाले निपात्यते ।
निहन्मैनं दुरात्मानं योयमस्मान्न मन्यते

avaropyeha vṛkṣastu phalakāle nipātyate |
nihanmainaṃ durātmānaṃ yoyamasmānna manyate

न ह्यर्हत्येष संमानं नापि वृद्धक्रमं गुणैः ।
हन्मैनं सह पुत्रेण दुराचारं नृपद्विषम्

na hyarhatyeṣa saṃmānaṃ nāpi vṛddhakramaṃ guṇaiḥ |
hanmainaṃ saha putreṇa durācāraṃ nṛpadviṣam

अयं हि सर्वानाहूय सत्कृत्य च नराधिपान् ।
गुणवद्भोजयित्वान्नं ततः पश्चान्न मन्यते

ayaṃ hi sarvānāhūya satkṛtya ca narādhipān |
guṇavadbhojayitvānnaṃ tataḥ paścānna manyate

अस्मिन्राजसमवाये देवानामिव सन्नये ।
किमयं सदृशं कंचिन्नृपतिं नैव दृष्टवान्

asminrājasamavāye devānāmiva sannaye |
kimayaṃ sadṛśaṃ kaṃcinnṛpatiṃ naiva dṛṣṭavān

न च विप्रेष्वधीकारो विद्यते वरणं प्रति ।
स्वयंवरः क्षत्रियाणामितीयं प्रथिता श्रुतिः

na ca vipreṣvadhīkāro vidyate varaṇaṃ prati |
svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāmitīyaṃ prathitā śrutiḥ

अथवा यदि कन्येयं न च कंचिद्बुभूषति ।
अग्नावेनां परिक्षिप्य याम राष्ट्राणि पार्थिवाः

athavā yadi kanyeyaṃ na ca kaṃcidbubhūṣati |
agnāvenāṃ parikṣipya yāma rāṣṭrāṇi pārthivāḥ

ब्राह्मणो यदि चापल्याल्लोभाद्वा कृतवानिदम् ।
विप्रियं पार्थिवेन्द्राणां नैष वध्यः कथंचन

brāhmaṇo yadi cāpalyāllobhādvā kṛtavānidam |
vipriyaṃ pārthivendrāṇāṃ naiṣa vadhyaḥ kathaṃcana

ब्राह्मणार्थं हि नो राज्यं जीवितं हि वसूनि च ।
पुत्रपौत्रं च यच्चान्यदस्माकं विद्यते धनम्

brāhmaṇārthaṃ hi no rājyaṃ jīvitaṃ hi vasūni ca |
putrapautraṃ ca yaccānyadasmākaṃ vidyate dhanam

अवमानभयाच्चैव स्वधर्मस्य च रक्षणात् ।
स्वयंवराणामन्येषां मा भूदेवंविधा गतिः

avamānabhayāccaiva svadharmasya ca rakṣaṇāt |
svayaṃvarāṇāmanyeṣāṃ mā bhūdevaṃvidhā gatiḥ

इत्युक्त्वा राजशार्दूला रुष्टाः परिघबाहवः ।
द्रुपदं तु जिघांसन्तः सायुधाः समुपाद्रवन्

ityuktvā rājaśārdūlā ruṣṭāḥ parighabāhavaḥ |
drupadaṃ tu jighāṃsantaḥ sāyudhāḥ samupādravan

तान्गृहीतशरावापान्क्रुद्धानापततो बहून् ।
द्रुपदो वीक्ष्य संग्रासाद्ब्राह्मणाञ्छरणं गतः

tāngṛhītaśarāvāpānkruddhānāpatato bahūn |
drupado vīkṣya saṃgrāsādbrāhmaṇāñcharaṇaṃ gataḥ

न भयान्नापि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात् ।
जगाम द्रुपदो विप्राञ्शमार्थी प्रत्यपद्यत

na bhayānnāpi kārpaṇyānna prāṇaparirakṣaṇāt |
jagāma drupado viprāñśamārthī pratyapadyata

वेगेनापततस्तांस्तु प्रभिन्नानिव वारणान् ।
पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ प्रतियातावरिन्दमौ

vegenāpatatastāṃstu prabhinnāniva vāraṇān |
pāṇḍuputrau maheṣvāsau pratiyātāvarindamau

ततः समुत्पेतुरुदायुधास्ते
महीक्षितो बद्धगोधाङ्गुलित्राः ।
जिघांसमानाः कुरुराजपुत्रा-
वमर्षयन्तोऽर्जुनभीमसेनौ

tataḥ samutpeturudāyudhāste
mahīkṣito baddhagodhāṅgulitrāḥ |
jighāṃsamānāḥ kururājaputrā-
vamarṣayanto'rjunabhīmasenau

ततस्तु भीमोऽद्भुतभीमकर्मा
महाबलो वज्रसमानसारः ।
उत्पाट्य दोर्भ्यां द्रुममेकवीरो
निष्पत्रयामास यथा गजेन्द्रः

tatastu bhīmo'dbhutabhīmakarmā
mahābalo vajrasamānasāraḥ |
utpāṭya dorbhyāṃ drumamekavīro
niṣpatrayāmāsa yathā gajendraḥ

तं वृक्षमादाय रिपुप्रमाथी
दण्डीव दण्डं पितृराज उग्रम् ।
तस्थौ समीपे पुरुषर्षभस्य
पार्थस्य पार्थः पृथुदीर्घबाहुः

taṃ vṛkṣamādāya ripupramāthī
daṇḍīva daṇḍaṃ pitṛrāja ugram |
tasthau samīpe puruṣarṣabhasya
pārthasya pārthaḥ pṛthudīrghabāhuḥ

तत्प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धि-
र्जिष्णुः स हि भ्रातुरचिन्त्यकर्मा ।
विसिष्मिये चापि भयं विहाय
तस्थौ धनुर्गृह्य महेन्द्रकर्मा

tatprekṣya karmātimanuṣyabuddhi-
rjiṣṇuḥ sa hi bhrāturacintyakarmā |
visiṣmiye cāpi bhayaṃ vihāya
tasthau dhanurgṛhya mahendrakarmā

तत्प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धि-
र्जिष्णोः सहभ्रातुरचिन्त्यकर्मा ।
दामोदरो भ्रातरमुग्रवीर्यं
हलायुधं वाक्यमिदं बभाषे

tatprekṣya karmātimanuṣyabuddhi-
rjiṣṇoḥ sahabhrāturacintyakarmā |
dāmodaro bhrātaramugravīryaṃ
halāyudhaṃ vākyamidaṃ babhāṣe

य एष सिंहर्षभखेलगामी
मदद्धनुः कर्षति तालमात्रम् ।
एषोऽर्जुनो नात्र विचार्यमस्ति
यद्यस्मि संकर्षण वासुदेवः

ya eṣa siṃharṣabhakhelagāmī
madaddhanuḥ karṣati tālamātram |
eṣo'rjuno nātra vicāryamasti
yadyasmi saṃkarṣaṇa vāsudevaḥ

यस्त्वेष वृक्षं तरसाऽवभज्य
राज्ञां निकारे सहसा प्रवृत्तः ।
वृकोदरान्नान्य इहैतदद्य
कर्तुं समर्थः समरे पृथिव्याम्

yastveṣa vṛkṣaṃ tarasā'vabhajya
rājñāṃ nikāre sahasā pravṛttaḥ |
vṛkodarānnānya ihaitadadya
kartuṃ samarthaḥ samare pṛthivyām

योऽसौ पुरस्तात्कमलायताक्षो
महातनुः सिंहगतिर्विनीतः ।
गौरः प्रलम्बोज्ज्वलचारुघोणो
विनिःसृतः सोऽप्युत धर्मपुत्रः

yo'sau purastātkamalāyatākṣo
mahātanuḥ siṃhagatirvinītaḥ |
gauraḥ pralambojjvalacārughoṇo
viniḥsṛtaḥ so'pyuta dharmaputraḥ

यौ तौ कुमाराविव कार्तिकेयौ
द्वावाश्विनेयाविति मे वितर्कः ।
मुक्ता हि तस्माज्जतुवेश्मदाहा-
न्मया श्रुताः पाण्डुसुताः पृथा च

yau tau kumārāviva kārtikeyau
dvāvāśvineyāviti me vitarkaḥ |
muktā hi tasmājjatuveśmadāhā-
nmayā śrutāḥ pāṇḍusutāḥ pṛthā ca

तमब्रवीन्निर्जलतोयदाभो
हलायुधोऽनन्तरजं प्रतीतः ।
प्रीतोऽस्मि दृष्ट्वा हि पितृष्वसारं
पृथां विमुक्तां सह कौरवाग्र्यैः

tamabravīnnirjalatoyadābho
halāyudho'nantarajaṃ pratītaḥ |
prīto'smi dṛṣṭvā hi pitṛṣvasāraṃ
pṛthāṃ vimuktāṃ saha kauravāgryaiḥ