अध्याय 203: अर्जुन ने लक्ष्य भेदा, द्रौपदी का वरण

यदा निवृत्ता राजानो धनुषः सज्यकर्मणः ।
अथोदतिष्ठद्विप्राणां मध्याज्जिष्णुरुदारधीः

yadā nivṛttā rājāno dhanuṣaḥ sajyakarmaṇaḥ |
athodatiṣṭhadviprāṇāṃ madhyājjiṣṇurudāradhīḥ

उदक्रोशन्विप्रमुख्या विधुन्वन्तोऽजिनानि च ।
दृष्ट्वा संप्रस्थितं पार्थमिन्द्रकेतुसमप्रभम्

udakrośanvipramukhyā vidhunvanto'jināni ca |
dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ pārthamindraketusamaprabham

केचिदासन्विमनसः केचिदासन्मुदान्विताः ।
आहुः परस्परं केचिन्निपुणा बुद्धिजीविनः

kecidāsanvimanasaḥ kecidāsanmudānvitāḥ |
āhuḥ parasparaṃ kecinnipuṇā buddhijīvinaḥ

यत्कर्णशल्यप्रमुखैः क्षत्रियैर्लोकविश्रुतैः ।
नानतं बलवद्भिर्हि धनुर्वेदपरायणैः

yatkarṇaśalyapramukhaiḥ kṣatriyairlokaviśrutaiḥ |
nānataṃ balavadbhirhi dhanurvedaparāyaṇaiḥ

तत्कथं त्वकृतास्त्रेण प्राणतो दुर्बलीयसा ।
वटुमात्रेण शक्यं हि सज्यं कर्तुं धनुर्द्विजाः

tatkathaṃ tvakṛtāstreṇa prāṇato durbalīyasā |
vaṭumātreṇa śakyaṃ hi sajyaṃ kartuṃ dhanurdvijāḥ

अवहास्या भविष्यन्ति ब्राह्मणाः सर्वराजसु ।
कर्मण्यस्मिन्नसंसिद्धे चापलादपरीक्षिते

avahāsyā bhaviṣyanti brāhmaṇāḥ sarvarājasu |
karmaṇyasminnasaṃsiddhe cāpalādaparīkṣite

यद्येष दर्पाद्धर्षाद्वाप्यथ ब्राह्मणचापलात् ।
प्रस्थितो धनुरायन्तुं वार्यतां साधु मा गमत्

yadyeṣa darpāddharṣādvāpyatha brāhmaṇacāpalāt |
prasthito dhanurāyantuṃ vāryatāṃ sādhu mā gamat

नावहास्या भविष्यामो न च लाघवमास्थिताः ।
न च विद्विष्टतां लोके गमिष्यामो महीक्षिताम्

nāvahāsyā bhaviṣyāmo na ca lāghavamāsthitāḥ |
na ca vidviṣṭatāṃ loke gamiṣyāmo mahīkṣitām

केचिदाहुर्युवा श्रीमान्नागराजकरोपमः ।
पीनस्कन्धोरुबाहुश्च धैर्येण हिमवानिव

kecidāhuryuvā śrīmānnāgarājakaropamaḥ |
pīnaskandhorubāhuśca dhairyeṇa himavāniva

सिंहखेलगतिः श्रीमान्मत्तनागेन्द्रविक्रमः ।
संभाव्यमस्मिन्कर्मेदमुत्साहाच्चानुमीयते

siṃhakhelagatiḥ śrīmānmattanāgendravikramaḥ |
saṃbhāvyamasminkarmedamutsāhāccānumīyate

शक्तिरस्य महोत्साहा न ह्यशक्तः स्वयं व्रजेत् ।
न च तद्विद्यते किंचित्कर्म लोकेषु यद्भवेत्

śaktirasya mahotsāhā na hyaśaktaḥ svayaṃ vrajet |
na ca tadvidyate kiṃcitkarma lokeṣu yadbhavet

ब्राह्मणानामसाध्यं च नृषु संस्थानचारिषु ।
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च फलाहारा दृढव्रताः

brāhmaṇānāmasādhyaṃ ca nṛṣu saṃsthānacāriṣu |
abbhakṣā vāyubhakṣāśca phalāhārā dṛḍhavratāḥ

दुर्बला अपि विप्रा हि बलीयांसः स्वेतजसा ।
ब्राह्मणो नावमन्तव्यः सदसद्वा समाचरन्

durbalā api viprā hi balīyāṃsaḥ svetajasā |
brāhmaṇo nāvamantavyaḥ sadasadvā samācaran

सुखं दुःखं महद्ध्रस्वं कर्म यत्समुपागतम् ।
जामदग्न्येन रामेण निर्जिताः क्षत्रिया युधि

sukhaṃ duḥkhaṃ mahaddhrasvaṃ karma yatsamupāgatam |
jāmadagnyena rāmeṇa nirjitāḥ kṣatriyā yudhi

पीतः समुद्रोऽगस्त्येन अगाधो ब्रह्मतेजसा ।
तस्माद्ब्रुवन्तु सर्वेऽत्र वटुरेष धनुर्महान्

pītaḥ samudro'gastyena agādho brahmatejasā |
tasmādbruvantu sarve'tra vaṭureṣa dhanurmahān

आरोपयतु शीघ्रं वै तथेत्यूचुर्द्विजर्षभाः ।
(वैशंपायन उवाच)
एवं तेषां विलपतां विप्राणां विविधा गिरः

āropayatu śīghraṃ vai tathetyūcurdvijarṣabhāḥ |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
evaṃ teṣāṃ vilapatāṃ viprāṇāṃ vividhā giraḥ

अर्जुनो धनुषोऽभ्याशे तस्थौ गिरिरिवाचलः ।
अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमथाब्रवीत्

arjuno dhanuṣo'bhyāśe tasthau giririvācalaḥ |
arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭho dhṛṣṭadyumnamathābravīt

एतद्धनुर्ब्राह्मणानां सज्यं कर्तुमलं तु किम् ।
(वैशंपायन उवाच)
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽब्रवीद्वचः

etaddhanurbrāhmaṇānāṃ sajyaṃ kartumalaṃ tu kim |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tasya tadvacanaṃ śrutvā dhṛṣṭadyumno'bravīdvacaḥ

ब्राह्मणो वाथ राजन्यो वैश्यो वा शूद्र एव वा ।
एतेषां यो धनुःश्रेष्ठं सज्यं कुर्याद्द्विजोत्तम

brāhmaṇo vātha rājanyo vaiśyo vā śūdra eva vā |
eteṣāṃ yo dhanuḥśreṣṭhaṃ sajyaṃ kuryāddvijottama

तस्मै प्रदेया भगिनी सत्यमुक्तं मया वचः

tasmai pradeyā bhaginī satyamuktaṃ mayā vacaḥ

ततः पश्चान्महातेजाः पाण्डवो रणदुर्जयः ।
स तद्धनुः परिक्रम्य प्रदक्षिणमथाकरोत्

tataḥ paścānmahātejāḥ pāṇḍavo raṇadurjayaḥ |
sa taddhanuḥ parikramya pradakṣiṇamathākarot

प्रणम्य शिरसा देवमीनं वरदं प्रभुम् ।
कृष्णं च मनसा कृत्वा जगृहे चार्जुनो धनुः

praṇamya śirasā devamīnaṃ varadaṃ prabhum |
kṛṣṇaṃ ca manasā kṛtvā jagṛhe cārjuno dhanuḥ

यत्पार्थिवै रुक्मसुनीथवक्रै
राधेयदुर्योधनशल्यसाल्वैः ।
तदा धनुर्वेदपरैर्नृसिंहैः
कृतं न सज्यं महतोऽपि यत्नात्

yatpārthivai rukmasunīthavakrai
rādheyaduryodhanaśalyasālvaiḥ |
tadā dhanurvedaparairnṛsiṃhaiḥ
kṛtaṃ na sajyaṃ mahato'pi yatnāt

तदर्जुनो वीर्यवतां सदर्प-
स्तदैन्द्रिरिन्द्रावरजप्रभावः ।
सज्यं च चक्रे निमिषान्तरेण
शरांश्च जग्राह दशार्दसङ्ख्यान्

tadarjuno vīryavatāṃ sadarpa-
stadaindririndrāvarajaprabhāvaḥ |
sajyaṃ ca cakre nimiṣāntareṇa
śarāṃśca jagrāha daśārdasaṅkhyān

विव्याध लक्ष्यं निपपात तच्च
छिद्रेण भूमौ सहसातिविद्धम् ।
ततोऽन्तरिक्षे च बभूव नादः
समाजमध्ये च महान्निनादः

vivyādha lakṣyaṃ nipapāta tacca
chidreṇa bhūmau sahasātividdham |
tato'ntarikṣe ca babhūva nādaḥ
samājamadhye ca mahānninādaḥ

पुष्पाणि दिव्यानि ववर्ष देवः
पार्थस्य मूर्ध्नि द्विषतां निहन्तुः

puṣpāṇi divyāni vavarṣa devaḥ
pārthasya mūrdhni dviṣatāṃ nihantuḥ

चेलानि विव्यधुस्तत्र ब्राह्मणाश्च सहस्रशः ।
विलक्षितास्ततश्चक्रुर्हाहाकारांश्च सर्वशः ।
न्यपतंश्चात्र नभसः समन्तात्पुष्पवृष्टयः

celāni vivyadhustatra brāhmaṇāśca sahasraśaḥ |
vilakṣitāstataścakrurhāhākārāṃśca sarvaśaḥ |
nyapataṃścātra nabhasaḥ samantātpuṣpavṛṣṭayaḥ

शताङ्गानि च तूर्याणि वादकाः समवादयन् ।
सूतमागधसङ्घाश्चाप्यस्तुवंस्तत्र सुस्वराः

śatāṅgāni ca tūryāṇi vādakāḥ samavādayan |
sūtamāgadhasaṅghāścāpyastuvaṃstatra susvarāḥ

तं दृष्ट्वा द्रुपदः प्रीतो बभूव रिपुसूदनः ।
सह सैन्यैश्च पार्थस्य साहाय्यार्थमियेष सः

taṃ dṛṣṭvā drupadaḥ prīto babhūva ripusūdanaḥ |
saha sainyaiśca pārthasya sāhāyyārthamiyeṣa saḥ

तस्मिंस्तु शब्दे महति प्रवृद्धे
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
आवासमेवोपजगाम शीघ्रं
सार्धं यमाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्याम्

tasmiṃstu śabde mahati pravṛddhe
yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
āvāsamevopajagāma śīghraṃ
sārdhaṃ yamābhyāṃ puruṣottamābhyām

विद्धं तु लक्ष्यं प्रसमीक्ष्य कृष्णा
पार्थं च शक्रप्रतिमं निरीक्ष्य ।
स्वभ्यस्तरूपापि नवेव नित्यं
विनापि हासं हसतीव कन्या

viddhaṃ tu lakṣyaṃ prasamīkṣya kṛṣṇā
pārthaṃ ca śakrapratimaṃ nirīkṣya |
svabhyastarūpāpi naveva nityaṃ
vināpi hāsaṃ hasatīva kanyā

मदादृतेऽपि स्खलतीव भावै-
र्वाचा विना व्याहरतीव दृष्ट्या ।
आदाय शुक्लं वरमाल्यदाम
जगाम कुन्तीसुतमुत्स्मयन्ती

madādṛte'pi skhalatīva bhāvai-
rvācā vinā vyāharatīva dṛṣṭyā |
ādāya śuklaṃ varamālyadāma
jagāma kuntīsutamutsmayantī

गत्वा च पश्चात्प्रसमीक्ष्य कृष्णा
पार्थस्य वक्षस्यविशङ्कमाना ।
क्षिप्त्वा स्रजं पार्थिववीरमध्ये
वराय वव्रे द्विजसङ्घमध्ये

gatvā ca paścātprasamīkṣya kṛṣṇā
pārthasya vakṣasyaviśaṅkamānā |
kṣiptvā srajaṃ pārthivavīramadhye
varāya vavre dvijasaṅghamadhye

शचीव देवेन्द्रमथाग्निदेवं
स्वाहेव लक्ष्मीश्च यथा मुकुन्दम् ।
उषेव सूर्यं मदनं रतीव
महेश्वरं पर्वतराजपुत्री

śacīva devendramathāgnidevaṃ
svāheva lakṣmīśca yathā mukundam |
uṣeva sūryaṃ madanaṃ ratīva
maheśvaraṃ parvatarājaputrī

स तामुपादाय विजित्य रङ्गे
द्विजातिभिस्तैरभिपूज्यमानः ।
रङ्गान्निरक्रामदचिन्त्यकर्मा
पत्न्या तया चाप्यनुगम्यमानः

sa tāmupādāya vijitya raṅge
dvijātibhistairabhipūjyamānaḥ |
raṅgānnirakrāmadacintyakarmā
patnyā tayā cāpyanugamyamānaḥ