अध्याय 202: राजा धनुष नहीं चढ़ा पाए

तेऽलङ्कृताः कुण्डलिनो युवानः
परस्परं स्पर्धमाना नरेन्द्राः ।
अस्त्रं बलं चात्मनि मन्यमानाः
सर्वें समुत्पेतुरुदायुधास्ते

te'laṅkṛtāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ
parasparaṃ spardhamānā narendrāḥ |
astraṃ balaṃ cātmani manyamānāḥ
sarveṃ samutpeturudāyudhāste

रूपेण वीर्येण कुले चैव
शीलेन वित्तेन च यौवनेन ।
समिद्धदर्पा मदवेगभिन्ना
मत्ता यथा हैमवता गजेन्द्राः

rūpeṇa vīryeṇa kule caiva
śīlena vittena ca yauvanena |
samiddhadarpā madavegabhinnā
mattā yathā haimavatā gajendrāḥ

परस्परं स्पर्धया प्रेक्षमाणाः
सङ्कल्पजेनाभिपरिप्लुताङ्गाः ।
कृष्णा ममैवेत्यभिभाषमाणा
नृपाः समुत्पेतुरथासनेभ्यः

parasparaṃ spardhayā prekṣamāṇāḥ
saṅkalpajenābhipariplutāṅgāḥ |
kṛṣṇā mamaivetyabhibhāṣamāṇā
nṛpāḥ samutpeturathāsanebhyaḥ

ते क्षत्रिया रङ्गगताः समेता
जिगीषमाणा द्रुपदात्मजां ताम् ।
चकाशिरे पर्वतराजकन्या-
मुमां यथा देवगणाः समेताः

te kṣatriyā raṅgagatāḥ sametā
jigīṣamāṇā drupadātmajāṃ tām |
cakāśire parvatarājakanyā-
mumāṃ yathā devagaṇāḥ sametāḥ

कन्दर्पबाणाभिनिपीडिताङ्गां
कृष्णागतैस्ते हृदयैर्नरेन्द्राः ।
रङ्गावतीर्णा द्रुपदात्मजार्थं
द्वेषं प्रचक्रुः सुहृदोऽपि तत्र

kandarpabāṇābhinipīḍitāṅgāṃ
kṛṣṇāgataiste hṛdayairnarendrāḥ |
raṅgāvatīrṇā drupadātmajārthaṃ
dveṣaṃ pracakruḥ suhṛdo'pi tatra

अथाययुर्देवगणा विमानै
रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च ।
साध्याश्च सर्वे मरुतस्तथैव
यमं पुरस्कृत्य धनेश्वरं च

athāyayurdevagaṇā vimānai
rudrādityā vasavo'thāśvinau ca |
sādhyāśca sarve marutastathaiva
yamaṃ puraskṛtya dhaneśvaraṃ ca

दैत्याः सुपर्णाश्च महोरगाश्च
देवर्षयो गुह्यकाश्चारणाश्च ।
विश्वावसुर्नारदपर्वतौ च
गन्धर्वमुख्याः सहसाऽप्सरोभिः

daityāḥ suparṇāśca mahoragāśca
devarṣayo guhyakāścāraṇāśca |
viśvāvasurnāradaparvatau ca
gandharvamukhyāḥ sahasā'psarobhiḥ

हलायुधस्तत्र जनार्दनश्च
वृष्ण्यन्धकाश्चैव यताप्रधानम् ।
प्रेक्षां स्म चक्रुर्यदुपुङ्गवास्ते
स्थिताश्च कृष्णस्य मते महान्तः

halāyudhastatra janārdanaśca
vṛṣṇyandhakāścaiva yatāpradhānam |
prekṣāṃ sma cakruryadupuṅgavāste
sthitāśca kṛṣṇasya mate mahāntaḥ

दृष्ट्वा तु तान्मत्तगजेन्द्ररूपा-
न्पञ्चाभिपद्मानिव वारणेन्द्रान् ।
भस्मावृताङ्गानिव हव्यवाहान्
कृष्णः प्रदध्यौ यदुवीरमुख्यः

dṛṣṭvā tu tānmattagajendrarūpā-
npañcābhipadmāniva vāraṇendrān |
bhasmāvṛtāṅgāniva havyavāhān
kṛṣṇaḥ pradadhyau yaduvīramukhyaḥ

शशंस रामाय युधिष्ठिरं स
भीमं सजिष्णुं च यमौ च वीरौ ।
शनैःशनैस्तान्प्रसमीक्ष्य रामो
जनार्दनं प्रीतमना ददर्श ह

śaśaṃsa rāmāya yudhiṣṭhiraṃ sa
bhīmaṃ sajiṣṇuṃ ca yamau ca vīrau |
śanaiḥśanaistānprasamīkṣya rāmo
janārdanaṃ prītamanā dadarśa ha

अन्ये तु वीरा नृपपुत्रपौत्राः
कृष्णागतैर्नत्रमनःस्वभावैः ।
व्यायच्छमाना ददृशुर्न तान्वै
सन्दष्टदन्तच्छदताम्रनेत्राः

anye tu vīrā nṛpaputrapautrāḥ
kṛṣṇāgatairnatramanaḥsvabhāvaiḥ |
vyāyacchamānā dadṛśurna tānvai
sandaṣṭadantacchadatāmranetrāḥ

तथैव पार्थाः पृथुबाहवस्ते
वीरौ यमौ चैव महानुभावौ ।
तां द्रौपदीं प्रेक्ष्य तदा स्म सर्वे
कन्दर्पबाणाभिहता बभूवुः

tathaiva pārthāḥ pṛthubāhavaste
vīrau yamau caiva mahānubhāvau |
tāṃ draupadīṃ prekṣya tadā sma sarve
kandarpabāṇābhihatā babhūvuḥ

देवर्षिगन्धर्वसमाकुलं त-
त्सुपर्णनागासुरसिद्धजुष्टम् ।
दिव्येन गन्धेन समाकुलं च
दिव्यैश्च पुष्पैरवकीर्यमाणम्

devarṣigandharvasamākulaṃ ta-
tsuparṇanāgāsurasiddhajuṣṭam |
divyena gandhena samākulaṃ ca
divyaiśca puṣpairavakīryamāṇam

महास्वनैर्दुन्दुभिनादितैश्च
बभूव तत्सङ्कुलमन्तरिक्षम् ।
विमानसंबाधमभूत्समन्ता-
त्सवेणुवीणापणवानुनादम्

mahāsvanairdundubhināditaiśca
babhūva tatsaṅkulamantarikṣam |
vimānasaṃbādhamabhūtsamantā-
tsaveṇuvīṇāpaṇavānunādam

समाजवाटोपरि संस्थितानां
मेघैः समन्तादिव गर्जमानैः ।
ततस्तु ते राजगणाः क्रमेण
कृष्णानिमित्तं कृतविक्रमाश्च ।
सकर्णदुर्योधनशाल्वशल्य-
द्रौणायनिक्राथसुनीथवक्राः

samājavāṭopari saṃsthitānāṃ
meghaiḥ samantādiva garjamānaiḥ |
tatastu te rājagaṇāḥ krameṇa
kṛṣṇānimittaṃ kṛtavikramāśca |
sakarṇaduryodhanaśālvaśalya-
drauṇāyanikrāthasunīthavakrāḥ

कलिङ्गवङ्गाधिपपाण्ड्यपौण्ड्रा
विदेहराजो यवनाधिपश्च ।
अन्ये च नानानृपपुत्रपौत्रा
राष्ट्राधिपाः पङ्कजपत्रनेत्राः

kaliṅgavaṅgādhipapāṇḍyapauṇḍrā
videharājo yavanādhipaśca |
anye ca nānānṛpaputrapautrā
rāṣṭrādhipāḥ paṅkajapatranetrāḥ

किरीटहाराङ्गदचक्रवालै-
र्विभूषिताङ्गाः पृथुबाहवस्ते ।
अनुक्रमं विक्रमसत्वयुक्ता
बलेन वीर्येण च नर्दमानाः

kirīṭahārāṅgadacakravālai-
rvibhūṣitāṅgāḥ pṛthubāhavaste |
anukramaṃ vikramasatvayuktā
balena vīryeṇa ca nardamānāḥ

तत्कार्मुकं संहननोपपन्नं
सज्यं न शेकुर्मनसाऽपि कर्तुम् ।
ते विक्रमन्तः स्फुरता दृढेन
विक्षिप्यमाणा धनुषा नरेन्द्राः

tatkārmukaṃ saṃhananopapannaṃ
sajyaṃ na śekurmanasā'pi kartum |
te vikramantaḥ sphuratā dṛḍhena
vikṣipyamāṇā dhanuṣā narendrāḥ

विचेष्टमाना धरणीतलस्था
यथाबलं शैक्ष्यगुणक्रमाश्च ।
गतौजसः स्नस्तकिरीटहारा
विनिःश्वसन्तः शमयांबभूवुः

viceṣṭamānā dharaṇītalasthā
yathābalaṃ śaikṣyaguṇakramāśca |
gataujasaḥ snastakirīṭahārā
viniḥśvasantaḥ śamayāṃbabhūvuḥ

हहाकृतं तद्धनुषा दृढेन
विस्रस्तहाराङ्गदचक्रवालम् ।
कृष्णानिमित्तं विनिवृत्तकामं
राज्ञां तदा मण्डलमार्तमासीत्

hahākṛtaṃ taddhanuṣā dṛḍhena
visrastahārāṅgadacakravālam |
kṛṣṇānimittaṃ vinivṛttakāmaṃ
rājñāṃ tadā maṇḍalamārtamāsīt

एवं तेषु निवृत्तेषु क्षत्रियेषु समन्ततः ।
चेदीनामधिपो वीरो बलवानन्तकोपमः

evaṃ teṣu nivṛtteṣu kṣatriyeṣu samantataḥ |
cedīnāmadhipo vīro balavānantakopamaḥ

दमघोषात्मजो धीमाञ्शिशुपालो महाद्युतिः ।
धनुषोऽभ्याशमागम्य तस्थौ राज्ञां समक्षतः

damaghoṣātmajo dhīmāñśiśupālo mahādyutiḥ |
dhanuṣo'bhyāśamāgamya tasthau rājñāṃ samakṣataḥ

तदप्यारोप्यमाणं तु माषमात्रेऽभ्यताडयत् ।
धनुषा पीड्यमानस्तु जानुभ्यामगमन्महीम्

tadapyāropyamāṇaṃ tu māṣamātre'bhyatāḍayat |
dhanuṣā pīḍyamānastu jānubhyāmagamanmahīm

तत उत्थाय राजा स स्वराष्ट्राण्यभिजग्मिवान् ।
ततो राजा जरासन्धो महावीर्यो महाबलः

tata utthāya rājā sa svarāṣṭrāṇyabhijagmivān |
tato rājā jarāsandho mahāvīryo mahābalaḥ

कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः ।
मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवेगवान्

kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ |
mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavegavān

धनुषोऽभ्याशमागत्य तस्थौ गिरिरिवाचलः ।
धनुरारोप्यमाणं तु सर्षमात्रेऽभ्यताडयत्

dhanuṣo'bhyāśamāgatya tasthau giririvācalaḥ |
dhanurāropyamāṇaṃ tu sarṣamātre'bhyatāḍayat

ततः शल्यो महावीर्यो मद्रराजो महाबलः ।
धनुरारोप्यमाणं तु मुद्गमात्रेऽभ्यताडयत्

tataḥ śalyo mahāvīryo madrarājo mahābalaḥ |
dhanurāropyamāṇaṃ tu mudgamātre'bhyatāḍayat

तदैवागात्स्वयं राज्यं पश्चादनवलोकयन् ।
इदं धनुर्वरं कोऽद्य सज्यं कुर्वीत पार्थिवः

tadaivāgātsvayaṃ rājyaṃ paścādanavalokayan |
idaṃ dhanurvaraṃ ko'dya sajyaṃ kurvīta pārthivaḥ

इति निश्चित्य मनसा भूय एव स्थितस्तदा ।
ततो दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्रः परन्तपः

iti niścitya manasā bhūya eva sthitastadā |
tato duryodhano rājā dhārtarāṣṭraḥ parantapaḥ

मानी दृढास्त्रसंपन्नः सर्वैश्च नृपलक्षणैः ।
उत्थितः सहसा तत्र भ्रातृमध्ये महाबलः

mānī dṛḍhāstrasaṃpannaḥ sarvaiśca nṛpalakṣaṇaiḥ |
utthitaḥ sahasā tatra bhrātṛmadhye mahābalaḥ

विलोक्य द्रौपदीं हृष्टो धनुषोऽभ्याशमागमत् ।
स बभौ धनुरादाय शक्रश्चापधरो यथा

vilokya draupadīṃ hṛṣṭo dhanuṣo'bhyāśamāgamat |
sa babhau dhanurādāya śakraścāpadharo yathā

धनुरारोपयामास तिलमात्रेऽभ्यताडयत् ।
आरोप्यमाणं तद्राजा धनुषा बलिना तदा

dhanurāropayāmāsa tilamātre'bhyatāḍayat |
āropyamāṇaṃ tadrājā dhanuṣā balinā tadā

उत्तानशय्यमपतदङ्गुल्यन्तरताडितः ।
स ययौ ताडितस्तेन व्रीडन्निव नराधिपः

uttānaśayyamapatadaṅgulyantaratāḍitaḥ |
sa yayau tāḍitastena vrīḍanniva narādhipaḥ

ततो वैकर्तनः कर्णो वृषा वै सूतनन्दनः ।
धनुरभ्याशमागम्य तोलयामास तद्धनुः

tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ |
dhanurabhyāśamāgamya tolayāmāsa taddhanuḥ

तं चाप्यारोप्यमाणं तद्रोममात्रेऽभ्यताडयत् ।
त्रैलोक्यविजयी कर्णः सत्वे त्रैलोक्यविश्रुतः

taṃ cāpyāropyamāṇaṃ tadromamātre'bhyatāḍayat |
trailokyavijayī karṇaḥ satve trailokyaviśrutaḥ

धनुषा सोऽपि निर्धूत इति सर्वे भयाकुलाः ।
एवं कर्णे विनिर्धूते धनुषा च नृपोत्तमाः

dhanuṣā so'pi nirdhūta iti sarve bhayākulāḥ |
evaṃ karṇe vinirdhūte dhanuṣā ca nṛpottamāḥ

चक्षुर्भिरपि नापश्यन्विनम्रमुखपङ्कजाः ।
दृष्ट्वा कर्णं विनिर्धूतं लोके वीरा नृपोत्तमाः

cakṣurbhirapi nāpaśyanvinamramukhapaṅkajāḥ |
dṛṣṭvā karṇaṃ vinirdhūtaṃ loke vīrā nṛpottamāḥ

निराशा धनुरुद्धारे द्रौपदीसंगमेऽपि च

nirāśā dhanuruddhāre draupadīsaṃgame'pi ca

तस्मिंस्तु संभ्रान्तजने समाजे
निक्षिप्तवादेषु जनाधिपेषु ।
कुन्तीसुतो जिष्णुरियेष कर्तुं
सज्यं धनुस्तत्सशरं च वीरः

tasmiṃstu saṃbhrāntajane samāje
nikṣiptavādeṣu janādhipeṣu |
kuntīsuto jiṣṇuriyeṣa kartuṃ
sajyaṃ dhanustatsaśaraṃ ca vīraḥ

ततो वरिष्ठः सुरदानवाना-
मुदरधीर्वृष्णिकुलप्रवीरः ।
जहर्ष रामेण स पीड्य हस्तं
हस्तंगतां पाण्डुसुतस्य मत्वा

tato variṣṭhaḥ suradānavānā-
mudaradhīrvṛṣṇikulapravīraḥ |
jaharṣa rāmeṇa sa pīḍya hastaṃ
hastaṃgatāṃ pāṇḍusutasya matvā

न जज्ञिरेऽन्ये नृपविप्रमुख्याः
संछन्नरूपानथ पाण्डुपुत्रान् ।
विना हि लोके च यदुप्रवीरौ
धौम्यं हि धर्मं सह सोदरांश्च

na jajñire'nye nṛpavipramukhyāḥ
saṃchannarūpānatha pāṇḍuputrān |
vinā hi loke ca yadupravīrau
dhaumyaṃ hi dharmaṃ saha sodarāṃśca