अध्याय 196: और्व ने क्रोधाग्नि समुद्र में छोड़ी

उक्तवानस्मि यां क्रोधात्प्रतिज्ञां पितरस्तदा ।
सर्वलोकविनाशाय न सा मे वितथा भवेत्

uktavānasmi yāṃ krodhātpratijñāṃ pitarastadā |
sarvalokavināśāya na sā me vitathā bhavet

वृथारोषप्रतिज्ञो वै नाहं जीवितुमुत्सहे ।
अनिस्तीर्णो हि मां रोषो दहेदग्निरिवारणिम्

vṛthāroṣapratijño vai nāhaṃ jīvitumutsahe |
anistīrṇo hi māṃ roṣo dahedagnirivāraṇim

यो हि कारणतः क्रोधं संजातं क्षन्तुमर्हति ।
नालं स मनुजः सम्यक् त्रिवर्गं परिरक्षितुम्

yo hi kāraṇataḥ krodhaṃ saṃjātaṃ kṣantumarhati |
nālaṃ sa manujaḥ samyak trivargaṃ parirakṣitum

अशिष्टानां नियन्ता हि शिष्टानां परिरक्षिता ।
स्थाने रोषः प्रयुक्तः स्यान्नृपैः सर्वजिगीषुभिः

aśiṣṭānāṃ niyantā hi śiṣṭānāṃ parirakṣitā |
sthāne roṣaḥ prayuktaḥ syānnṛpaiḥ sarvajigīṣubhiḥ

अश्रौषमहमूरुस्थो गर्भशय्यागतस्तदा ।
आरावं मातृवर्गस्य भृगूणां क्षत्रियैर्वधे

aśrauṣamahamūrustho garbhaśayyāgatastadā |
ārāvaṃ mātṛvargasya bhṛgūṇāṃ kṣatriyairvadhe

सामरैर्हि यदा लोके भृगूणां क्षत्रियाधमैः ।
आगर्भोत्सादनं क्षान्तं तदा मां मन्युराविशत्

sāmarairhi yadā loke bhṛgūṇāṃ kṣatriyādhamaiḥ |
āgarbhotsādanaṃ kṣāntaṃ tadā māṃ manyurāviśat

प्रकीर्णकेशाः किल मे मातरः पितरस्तथा ।
भयात्सर्वेषु लोकेषु नाधिजग्मुः परायणम्

prakīrṇakeśāḥ kila me mātaraḥ pitarastathā |
bhayātsarveṣu lokeṣu nādhijagmuḥ parāyaṇam

तान्भृगूणां यदा दारान्कश्चिन्नाभ्युपपद्यत ।
माता तदा दधारेयमूरुणैकेन मां शुभा

tānbhṛgūṇāṃ yadā dārānkaścinnābhyupapadyata |
mātā tadā dadhāreyamūruṇaikena māṃ śubhā

प्रतिषेद्धा हि पापस्य यदा लोकेषु विद्यते ।
तदा सर्वेषु लोकेषु पापकृन्नोपपद्यते

pratiṣeddhā hi pāpasya yadā lokeṣu vidyate |
tadā sarveṣu lokeṣu pāpakṛnnopapadyate

यदा तु प्रतिषेद्धारं पापो न लभते क्वचित् ।
तिष्ठन्ति बहवो लोकास्तदा पापेषु कर्मसु

yadā tu pratiṣeddhāraṃ pāpo na labhate kvacit |
tiṣṭhanti bahavo lokāstadā pāpeṣu karmasu

जानन्नपि च यः पापं शक्तिमान्न नियच्छति ।
ईशः सन्सोऽपि तेनैव कर्मणा संप्रयुज्यते

jānannapi ca yaḥ pāpaṃ śaktimānna niyacchati |
īśaḥ sanso'pi tenaiva karmaṇā saṃprayujyate

राजभिश्चेश्वरैश्चैव यदि वै पितरो मम ।
शक्तैर्न शकितास्त्रातुमिष्टं मत्वेह जीवितम्

rājabhiśceśvaraiścaiva yadi vai pitaro mama |
śaktairna śakitāstrātumiṣṭaṃ matveha jīvitam

अत एषामहं क्रुद्धो लोकानामीश्वरो ह्यहम् ।
भवतां च वचो नालमहं समभिवर्तितुम्

ata eṣāmahaṃ kruddho lokānāmīśvaro hyaham |
bhavatāṃ ca vaco nālamahaṃ samabhivartitum

ममापि चेद्भवेदेवमीश्वरस्य सतो महत् ।
उपेक्षमाणस्य पुनर्लोकानां किल्बिषाद्भयम्

mamāpi cedbhavedevamīśvarasya sato mahat |
upekṣamāṇasya punarlokānāṃ kilbiṣādbhayam

यश्चायं मन्युजो मेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति ।
दहेदेष च मामेव निगृहीतः स्वतेजसा

yaścāyaṃ manyujo me'gnirlokānādātumicchati |
dahedeṣa ca māmeva nigṛhītaḥ svatejasā

भवतां च विजानामि सर्वलोकहितेप्सुताम् ।
तस्माद्विधद्ध्वं यच्छ्रेयो लोकानां मम चेश्वराः

bhavatāṃ ca vijānāmi sarvalokahitepsutām |
tasmādvidhaddhvaṃ yacchreyo lokānāṃ mama ceśvarāḥ

य एष मन्युजस्तेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति ।
अप्सु तं मुञ्च भद्रं ते लोका ह्यप्सु प्रतिष्ठिताः

ya eṣa manyujaste'gnirlokānādātumicchati |
apsu taṃ muñca bhadraṃ te lokā hyapsu pratiṣṭhitāḥ

आपोमयाः सर्वरसाः सर्वमापोमयं जगत् ।
तस्मादप्सु विमुञ्चेमं क्रोधाग्निं द्विजसत्तम

āpomayāḥ sarvarasāḥ sarvamāpomayaṃ jagat |
tasmādapsu vimuñcemaṃ krodhāgniṃ dvijasattama

अयं तिष्ठतु ते विप्र यदीच्छसि महोदधौ ।
मन्युजोऽग्निर्दहन्नापो लोका ह्यापोमयाः स्मृताः

ayaṃ tiṣṭhatu te vipra yadīcchasi mahodadhau |
manyujo'gnirdahannāpo lokā hyāpomayāḥ smṛtāḥ

एवं प्रतिज्ञा सत्येयं तवानघ भविष्यति ।
न चैवं सामरा लोका गमिष्यन्ति पराभवम्

evaṃ pratijñā satyeyaṃ tavānagha bhaviṣyati |
na caivaṃ sāmarā lokā gamiṣyanti parābhavam

ततस्तं क्रोधजं तात और्वोऽग्निं वरुणालये ।
उत्ससर्ज स चैवाप उपयुङ्क्ते महोदधौ

tatastaṃ krodhajaṃ tāta aurvo'gniṃ varuṇālaye |
utsasarja sa caivāpa upayuṅkte mahodadhau

महद्धयशिरो भूत्वा यत्तद्वेदविदो विदुः ।
तमग्निमुद्हिरद्वक्त्रात्पिबत्यापो महोदधौ

mahaddhayaśiro bhūtvā yattadvedavido viduḥ |
tamagnimudhiradvaktrātpibatyāpo mahodadhau

तस्मात्त्वमपि भद्रं ते न लोकान्हन्तुमर्हसि ।
पराशरं पराँल्लोकाञ्जानञ्ज्ञानवतां वर

tasmāttvamapi bhadraṃ te na lokānhantumarhasi |
parāśaraṃ parām̐llokāñjānañjñānavatāṃ vara