अध्याय 194: पराशर का जन्म और भृगुओं का संहार

आश्रमस्था ततः पुत्रमदृश्यन्ती व्यजायत ।
शक्तेः कुलकरं राजन् द्वितीयमिव शक्तिनम्

āśramasthā tataḥ putramadṛśyantī vyajāyata |
śakteḥ kulakaraṃ rājan dvitīyamiva śaktinam

जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाः स मुनिसत्तमः ।
पौत्रस्य भरतश्रेष्ठ चकार भगवान्स्वयम्

jātakarmādikāstasya kriyāḥ sa munisattamaḥ |
pautrasya bharataśreṣṭha cakāra bhagavānsvayam

परासुः स यतस्तेन वसिष्ठः स्थापितो मुनिः ।
गर्भस्थेन ततो लोके पराशर इति स्मृतः

parāsuḥ sa yatastena vasiṣṭhaḥ sthāpito muniḥ |
garbhasthena tato loke parāśara iti smṛtaḥ

अमन्यत स धर्मात्मा वसिष्ठं पितरं मुनिः ।
जन्मप्रभृति तस्मिंस्तु पितरीवान्ववर्तत

amanyata sa dharmātmā vasiṣṭhaṃ pitaraṃ muniḥ |
janmaprabhṛti tasmiṃstu pitarīvānvavartata

स तात इति विप्रर्षिं वसिष्ठं प्रत्यभाषत ।
मातुः समक्षं कौन्तेय अदृश्यन्त्याः परन्तप

sa tāta iti viprarṣiṃ vasiṣṭhaṃ pratyabhāṣata |
mātuḥ samakṣaṃ kaunteya adṛśyantyāḥ parantapa

तातेति परिपूर्णार्थं तस्य तन्मधुरं वचः ।
अदृश्यन्त्यश्रुपूर्णाक्षी शृण्वती तमुवाच ह

tāteti paripūrṇārthaṃ tasya tanmadhuraṃ vacaḥ |
adṛśyantyaśrupūrṇākṣī śṛṇvatī tamuvāca ha

मा तात ताततातेति ब्रूह्येनं पितरं पितुः ।
रक्षसा भक्षितस्तात तव तातो वनान्तरे

mā tāta tātatāteti brūhyenaṃ pitaraṃ pituḥ |
rakṣasā bhakṣitastāta tava tāto vanāntare

मन्यसे यं तु तातेति नैष तातस्तवानघ ।
आर्य एष पिता तस्य पितुस्तव यशस्विनः

manyase yaṃ tu tāteti naiṣa tātastavānagha |
ārya eṣa pitā tasya pitustava yaśasvinaḥ

स एवमुक्तो दुःखार्तः सत्यवागृषिसत्तमः ।
सर्वलोकविनाशाय मतिं चक्रे महामनाः

sa evamukto duḥkhārtaḥ satyavāgṛṣisattamaḥ |
sarvalokavināśāya matiṃ cakre mahāmanāḥ

तं तथा निश्चितात्मानं स महात्मा महातपाः ।
ऋषिर्ब्रह्मविदां श्रष्ठो मैत्रावरुणिरन्त्यधीः

taṃ tathā niścitātmānaṃ sa mahātmā mahātapāḥ |
ṛṣirbrahmavidāṃ śraṣṭho maitrāvaruṇirantyadhīḥ

वसिष्ठो वारयामास हेतुना येन तच्छृणु ।
(वसिष्ठ उवाच)
कृतवीर्य इति ख्यातो बभूव पृथिवीपतिः

vasiṣṭho vārayāmāsa hetunā yena tacchṛṇu |
(vasiṣṭha uvāca)
kṛtavīrya iti khyāto babhūva pṛthivīpatiḥ

याज्यो वेदविदां लोके भृगूणां पार्थिवर्षभः ।
स तानग्रभुजस्तात धान्येन च धनेन च

yājyo vedavidāṃ loke bhṛgūṇāṃ pārthivarṣabhaḥ |
sa tānagrabhujastāta dhānyena ca dhanena ca

सोमान्ते तर्पयामास विपुलेन विशांपतिः ।
तस्मिन्नृपतिशार्दूले स्वर्यातेऽथ कथंचन

somānte tarpayāmāsa vipulena viśāṃpatiḥ |
tasminnṛpatiśārdūle svaryāte'tha kathaṃcana

बभूव तत्कुलेयानां द्रव्यकार्यमुपस्थितम् ।
भृगूणां तु धनं ज्ञात्वा राजानः सर्व एव ते

babhūva tatkuleyānāṃ dravyakāryamupasthitam |
bhṛgūṇāṃ tu dhanaṃ jñātvā rājānaḥ sarva eva te

याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तांस्ततो भार्गवसत्तमान् ।
भूमौ तु निददुः केचिद्भृगवो धनमक्षयम्

yāciṣṇavo'bhijagmustāṃstato bhārgavasattamān |
bhūmau tu nidaduḥ kecidbhṛgavo dhanamakṣayam

ददुः केचिद्द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम् ।
भृहवस्तु ददुः केचित्तेषां वित्तं यथेप्सितम्

daduḥ keciddvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam |
bhṛhavastu daduḥ kecitteṣāṃ vittaṃ yathepsitam

क्षत्रियाणां तदा तात कारणान्तरदर्शनात् ।
ततो महीतलं तात क्षत्रियेण यदृच्छया

kṣatriyāṇāṃ tadā tāta kāraṇāntaradarśanāt |
tato mahītalaṃ tāta kṣatriyeṇa yadṛcchayā

खनताऽधिगतं वित्तं केनच्चिद्धृगुवेश्मनि ।
तद्वित्तं ददृशुः सर्वे समेताः क्षत्रियर्षभाः

khanatā'dhigataṃ vittaṃ kenacciddhṛguveśmani |
tadvittaṃ dadṛśuḥ sarve sametāḥ kṣatriyarṣabhāḥ

अवमन्य ततः क्रोधाद्भृगूंस्ताञ्छरणगतान् ।
निजघ्नुः परमेष्वासाः सर्वांस्तान्निशितैः शरैः

avamanya tataḥ krodhādbhṛgūṃstāñcharaṇagatān |
nijaghnuḥ parameṣvāsāḥ sarvāṃstānniśitaiḥ śaraiḥ

आगर्भादवकृन्तन्तश्चेरुः सर्वां वसुन्धराम् ।
तत उच्छिद्यमानेषु भृगुष्वेवं भयात्तदा

āgarbhādavakṛntantaśceruḥ sarvāṃ vasundharām |
tata ucchidyamāneṣu bhṛguṣvevaṃ bhayāttadā

भृगुपत्न्यो गिरिं दुर्गं हिमवन्तं प्रपेदिरे ।
तासामन्यतमा गर्भं भयाद्दध्रे महौजसम्

bhṛgupatnyo giriṃ durgaṃ himavantaṃ prapedire |
tāsāmanyatamā garbhaṃ bhayāddadhre mahaujasam

ऊरुणैकेन वाभोरूर्भर्तुः कुलविवृद्धये ।
तं गर्भमुपलभ्याशु ब्राह्मण्येका भयार्दिता

ūruṇaikena vābhorūrbhartuḥ kulavivṛddhaye |
taṃ garbhamupalabhyāśu brāhmaṇyekā bhayārditā

गत्वा वै कथयामास क्षत्रियाणामुपह्वरे ।
ततस्ते क्षत्रिया जग्मुस्तं गर्भं हन्तुमुद्यताः

gatvā vai kathayāmāsa kṣatriyāṇāmupahvare |
tataste kṣatriyā jagmustaṃ garbhaṃ hantumudyatāḥ

ददृशुर्ब्राह्मणीं तेऽथ दीप्यमानां स्वतेजसा ।
अथ गर्भः स भित्त्वोरुं ब्राह्मण्या निर्जगाम ह

dadṛśurbrāhmaṇīṃ te'tha dīpyamānāṃ svatejasā |
atha garbhaḥ sa bhittvoruṃ brāhmaṇyā nirjagāma ha

मुष्णन्दृष्टीः क्षत्रियाणां मध्याह्न इव भास्करः ।
ततश्चक्षुर्विहीनास्ते गिरिदुर्गेषु बभ्रमुः

muṣṇandṛṣṭīḥ kṣatriyāṇāṃ madhyāhna iva bhāskaraḥ |
tataścakṣurvihīnāste giridurgeṣu babhramuḥ

ततस्ते मोघसङ्कल्पा भयार्ताः क्षत्रियाः पुनः ।
ब्राह्मणीं शरमं जग्मुर्दृष्ट्यर्थं तामनिन्दिताम्

tataste moghasaṅkalpā bhayārtāḥ kṣatriyāḥ punaḥ |
brāhmaṇīṃ śaramaṃ jagmurdṛṣṭyarthaṃ tāmaninditām

ऊचुश्चैनां महाभागां क्षत्रियास्ते विचेतसः ।
ज्योतिःप्रहीणा दुःखार्ताः शान्तार्चिष इवाग्नयः

ūcuścaināṃ mahābhāgāṃ kṣatriyāste vicetasaḥ |
jyotiḥprahīṇā duḥkhārtāḥ śāntārciṣa ivāgnayaḥ

भगवत्याः प्रसादेन गच्छेत्क्षत्रमनामयम् ।
उपारम्य च गच्छेम सहिताः पापकर्मणः

bhagavatyāḥ prasādena gacchetkṣatramanāmayam |
upāramya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ

सपुत्रा त्वं प्रसादं नः कर्तुमर्हसि शोभने ।
पुनर्दृष्टिप्रदानेन राज्ञः संत्रातुमर्हसि

saputrā tvaṃ prasādaṃ naḥ kartumarhasi śobhane |
punardṛṣṭipradānena rājñaḥ saṃtrātumarhasi