अध्याय 193: वसिष्ठ का लौटना और कल्माषपाद की मुक्ति

ततो दृष्ट्वाश्रमपदं रहितं तैः सुतैर्मुनिः ।
निर्जगाम सुदुःखार्तः पुनरप्याश्रमात्ततः

tato dṛṣṭvāśramapadaṃ rahitaṃ taiḥ sutairmuniḥ |
nirjagāma suduḥkhārtaḥ punarapyāśramāttataḥ

सोऽपश्यत्सरितं पूर्णां प्रावृट्काले नवाम्भसा ।
वृक्षान्बहुविधान्पार्थ हरन्तीं तीरजान्बहून्

so'paśyatsaritaṃ pūrṇāṃ prāvṛṭkāle navāmbhasā |
vṛkṣānbahuvidhānpārtha harantīṃ tīrajānbahūn

अथ चिन्तां समापेदे पुनः कौरवनन्दन ।
अम्भस्यस्या निमज्जेयमिति दुःखसमन्वितः

atha cintāṃ samāpede punaḥ kauravanandana |
ambhasyasyā nimajjeyamiti duḥkhasamanvitaḥ

ततः पाशैस्तदात्मानं गाढं बद्ध्वा महामुनिः ।
तस्या जले महानद्या निममज्ज सुदुःखितः

tataḥ pāśaistadātmānaṃ gāḍhaṃ baddhvā mahāmuniḥ |
tasyā jale mahānadyā nimamajja suduḥkhitaḥ

अथ च्छित्त्वा नदी पाशांस्तस्यारिबलसूदन ।
स्थलस्थं तमृषिं कृत्वा विपाशं समवासृजत्

atha cchittvā nadī pāśāṃstasyāribalasūdana |
sthalasthaṃ tamṛṣiṃ kṛtvā vipāśaṃ samavāsṛjat

उत्ततार ततः पाशैर्विमुक्तः स महानृषिः ।
विपाशेति च नामास्या नद्याश्चक्रे महानृषिः

uttatāra tataḥ pāśairvimuktaḥ sa mahānṛṣiḥ |
vipāśeti ca nāmāsyā nadyāścakre mahānṛṣiḥ

सा विपाशेति विख्याता नदी लोकेषु भारत ।
ऋषेस्तस्य नरव्याघ्र वचनात्सत्यवादिनः ।
उत्तीर्य च तदा राजन्दुःखितो भगवानृषिः

sā vipāśeti vikhyātā nadī lokeṣu bhārata |
ṛṣestasya naravyāghra vacanātsatyavādinaḥ |
uttīrya ca tadā rājanduḥkhito bhagavānṛṣiḥ

शोके बुद्धिं तदा चक्रे न चैकत्र व्यतिष्ठत ।
सोऽगच्छत्पर्वतांश्चैव सरितश्च सरांसि च

śoke buddhiṃ tadā cakre na caikatra vyatiṣṭhata |
so'gacchatparvatāṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca

दृष्ट्वा स पुनरेवर्षिर्नदीं हैमवतीं तदा ।
चण्डग्राहवतीं भीमां तस्याः स्रोतस्यपातयत्

dṛṣṭvā sa punarevarṣirnadīṃ haimavatīṃ tadā |
caṇḍagrāhavatīṃ bhīmāṃ tasyāḥ srotasyapātayat

सा तमग्निसं विप्रमनुचिन्त्य सरिद्वरा ।
शतधा विद्रुता तस्माच्छतद्रुरिति विश्रुता

sā tamagnisaṃ vipramanucintya saridvarā |
śatadhā vidrutā tasmācchatadruriti viśrutā

ततः स्थलगतं दृष्ट्वा तत्राप्यात्मानमात्मना ।
मर्तुं न शक्यमित्युक्त्वा पुवरेवाश्रमं ययौ

tataḥ sthalagataṃ dṛṣṭvā tatrāpyātmānamātmanā |
martuṃ na śakyamityuktvā puvarevāśramaṃ yayau

स गत्वा विविधाञ्शैलान्देशान्बहुविधांस्तथा ।
अदृशन्त्याख्यया वध्वाथाश्रमेनुसृतोऽभवत्

sa gatvā vividhāñśailāndeśānbahuvidhāṃstathā |
adṛśantyākhyayā vadhvāthāśramenusṛto'bhavat

अथ शुश्राव संगत्या वेदाध्ययननिःस्वनम् ।
पृष्ठतः परिपूर्णार्थं षड्मिरङ्गैरलङ्कृतम्

atha śuśrāva saṃgatyā vedādhyayananiḥsvanam |
pṛṣṭhataḥ paripūrṇārthaṃ ṣaḍmiraṅgairalaṅkṛtam

अनुव्रजति कोन्वेष मामित्येवाथ सोऽब्रवीत् ।
अदृश्यन्त्येवमुक्ता वै तं स्नुषा प्रत्यभाषत

anuvrajati konveṣa māmityevātha so'bravīt |
adṛśyantyevamuktā vai taṃ snuṣā pratyabhāṣata

शक्तोभार्या महाभाग तपोयुक्ता तपस्विनम् ।
अहमेकाकिनी चापि त्वया गच्छामि नापरः

śaktobhāryā mahābhāga tapoyuktā tapasvinam |
ahamekākinī cāpi tvayā gacchāmi nāparaḥ

पुत्रि कस्यैष साङ्गस्य वेदस्याध्ययनस्वनः ।
पुरा साङ्गस्य वेदस्य शक्तेरिव मया श्रुतः

putri kasyaiṣa sāṅgasya vedasyādhyayanasvanaḥ |
purā sāṅgasya vedasya śakteriva mayā śrutaḥ

अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तेर्गर्भः सुतस्य ते ।
समा द्वादश तस्येह वेदानभ्यस्यतो मुने

ayaṃ kukṣau samutpannaḥ śaktergarbhaḥ sutasya te |
samā dvādaśa tasyeha vedānabhyasyato mune

एवमुक्तस्तया हृष्टो वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः ।
अस्ति सन्तानमित्युक्त्वा मृत्योः पार्थ न्यवर्तत

evamuktastayā hṛṣṭo vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥ |
asti santānamityuktvā mṛtyoḥ pārtha nyavartata

ततः प्रतिनिवृत्तः स तया वध्वा सहानघ ।
कल्माषपादमासीनं ददर्श विजने वने

tataḥ pratinivṛttaḥ sa tayā vadhvā sahānagha |
kalmāṣapādamāsīnaṃ dadarśa vijane vane

स तु दृष्ट्वैव तं राजा क्रुद्ध उत्थाय भारत ।
आविष्टो रक्षसोग्रेण इयेषात्तुं तदा मुनिम्

sa tu dṛṣṭvaiva taṃ rājā kruddha utthāya bhārata |
āviṣṭo rakṣasogreṇa iyeṣāttuṃ tadā munim

अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा क्रूरकर्माणमग्रतः ।
भयसंविग्नया वाचा वसिष्ठमिदमब्रवीत्

adṛśyantī tu taṃ dṛṣṭvā krūrakarmāṇamagrataḥ |
bhayasaṃvignayā vācā vasiṣṭhamidamabravīt

असौ मृत्युरिवोग्रेण दण्डेन भगवन्नितः ।
प्रगृहीतेन काष्ठेन राक्षसोऽभ्येति दारुणः

asau mṛtyurivogreṇa daṇḍena bhagavannitaḥ |
pragṛhītena kāṣṭhena rākṣaso'bhyeti dāruṇaḥ

तं निवारयितुं शक्तो नान्योऽस्ति भुवि कश्चन ।
स्वदृतेऽद्य महाभाग सर्ववेदविदां वर

taṃ nivārayituṃ śakto nānyo'sti bhuvi kaścana |
svadṛte'dya mahābhāga sarvavedavidāṃ vara

पाहि मां भगवन्पापादस्माद्दारुणदर्शनात् ।
राक्षसोऽयमिहात्तुं वै नूनमावां समीहते

pāhi māṃ bhagavanpāpādasmāddāruṇadarśanāt |
rākṣaso'yamihāttuṃ vai nūnamāvāṃ samīhate

माभैः पुत्रि न भेतव्यं राक्षसात्तु कथंचन ।
नैतद्रक्षो भयं यस्मात्पश्यसि त्वमुपस्थितम्

mābhaiḥ putri na bhetavyaṃ rākṣasāttu kathaṃcana |
naitadrakṣo bhayaṃ yasmātpaśyasi tvamupasthitam

राजा कल्माषपादोऽयं वीर्यवान्प्रथितो भुवि ।
स एषोऽस्मिन्वनोद्देशे निवसत्यतिभीषणः

rājā kalmāṣapādo'yaṃ vīryavānprathito bhuvi |
sa eṣo'sminvanoddeśe nivasatyatibhīṣaṇaḥ

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वसिष्ठो भगवानृषिः ।
वारयामास तेजस्वी हुङ्कारेणैव भारत

tamāpatantaṃ saṃprekṣya vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
vārayāmāsa tejasvī huṅkāreṇaiva bhārata

मन्त्रपूतेन च पुनः स तमभ्युक्ष्य वारिणा ।
मोक्षयामास वै शापात्तस्माद्योगान्नराधिपम्

mantrapūtena ca punaḥ sa tamabhyukṣya vāriṇā |
mokṣayāmāsa vai śāpāttasmādyogānnarādhipam

स हि द्वादश वर्षाणि वासिष्ठस्यैव तेजसा ।
ग्रस्त आसीद्ग्रहेणेव पर्वकाले दिवाकरः

sa hi dvādaśa varṣāṇi vāsiṣṭhasyaiva tejasā |
grasta āsīdgraheṇeva parvakāle divākaraḥ

रक्षसा विप्रमुक्तोऽथ स नृपस्तद्वनं महत् ।
तेजसा रञ्जयामास न्ध्याभ्रमिव भास्करः

rakṣasā vipramukto'tha sa nṛpastadvanaṃ mahat |
tejasā rañjayāmāsa ndhyābhramiva bhāskaraḥ

प्रतिलभ्य ततः संज्ञामभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उवाच नृपतिः काले वसिष्ठमृषिसत्तमम्

pratilabhya tataḥ saṃjñāmabhivādya kṛtāñjaliḥ |
uvāca nṛpatiḥ kāle vasiṣṭhamṛṣisattamam

सौदासोऽहं महाभाग याज्यस्ते मुनिसत्तम ।
अस्मिन्काले यदिष्टं ते ब्रूहि किं करवाणि ते

saudāso'haṃ mahābhāga yājyaste munisattama |
asminkāle yadiṣṭaṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te

वृत्तमेतद्यथाकालं गच्छ राज्यं प्रशाधि वै ।
ब्राह्मणं तु मनुष्येन्द्र माऽवमंस्थाः कदाचन

vṛttametadyathākālaṃ gaccha rājyaṃ praśādhi vai |
brāhmaṇaṃ tu manuṣyendra mā'vamaṃsthāḥ kadācana

नावमंस्ये महाभाग कदाचिद्ब्राह्मणर्षभान् ।
त्वन्निदेशे स्थितः सम्यक् पूजयिष्याम्यहं द्विजान्

nāvamaṃsye mahābhāga kadācidbrāhmaṇarṣabhān |
tvannideśe sthitaḥ samyak pūjayiṣyāmyahaṃ dvijān

इक्ष्वाकूणां च येनाहमनृणः स्यां द्विजोत्तम ।
तत्त्वत्तः प्राप्तुमिच्छामि सर्ववेदविदां वर

ikṣvākūṇāṃ ca yenāhamanṛṇaḥ syāṃ dvijottama |
tattvattaḥ prāptumicchāmi sarvavedavidāṃ vara

अपत्यायेप्सिताय त्वं महिषीं गन्तुमर्हसि ।
शीलरूपगुणोपेतामिक्ष्वाकुकुलवृद्धये

apatyāyepsitāya tvaṃ mahiṣīṃ gantumarhasi |
śīlarūpaguṇopetāmikṣvākukulavṛddhaye

ददानीत्येव तं तत्र राजानं प्रत्युवाच ह ।
वसिष्ठः परमेष्वासं सत्यसन्धो द्विजोत्तमः

dadānītyeva taṃ tatra rājānaṃ pratyuvāca ha |
vasiṣṭhaḥ parameṣvāsaṃ satyasandho dvijottamaḥ

ततः प्रतिययौ काले वसिष्ठः सह तेन वै ।
ख्यातां पुरीमिमां लोकेष्वयोध्यां मनुजेश्वर

tataḥ pratiyayau kāle vasiṣṭhaḥ saha tena vai |
khyātāṃ purīmimāṃ lokeṣvayodhyāṃ manujeśvara

तं प्रजाः प्रतिमोदन्त्यः सर्वाः प्रत्युद्गतास्तदा ।
विपाप्मानं महात्मानं दिवौकस इवेश्वरम्

taṃ prajāḥ pratimodantyaḥ sarvāḥ pratyudgatāstadā |
vipāpmānaṃ mahātmānaṃ divaukasa iveśvaram

सुचिराय मनुष्येन्द्रो नगरीं पुण्यलक्षणाम् ।
विवेश सहितस्तेन वसिष्ठेन महर्षिणा

sucirāya manuṣyendro nagarīṃ puṇyalakṣaṇām |
viveśa sahitastena vasiṣṭhena maharṣiṇā

ददृशुस्तं महीपालमयोध्यावासिनो जनाः ।
पुरोहितेन सहितं दिवाकरमिवोदितम्

dadṛśustaṃ mahīpālamayodhyāvāsino janāḥ |
purohitena sahitaṃ divākaramivoditam

स च तां पूरयामास लक्ष्म्या लक्ष्मीवतां वरः ।
अयोध्यां व्योम शीतांशुः शरत्काल इवोदितः

sa ca tāṃ pūrayāmāsa lakṣmyā lakṣmīvatāṃ varaḥ |
ayodhyāṃ vyoma śītāṃśuḥ śaratkāla ivoditaḥ

संसक्तिमृष्टपन्थानं पताकाध्वजशोभितम् ।
मनः प्रह्लादयामास तस्य तत्पुरमुत्तमम्

saṃsaktimṛṣṭapanthānaṃ patākādhvajaśobhitam |
manaḥ prahlādayāmāsa tasya tatpuramuttamam

तुष्टपुष्टजनाकीर्णा सा पुरी कुरुनन्दन ।
अशोभत तदा तेन शक्रेणेवामरावती

tuṣṭapuṣṭajanākīrṇā sā purī kurunandana |
aśobhata tadā tena śakreṇevāmarāvatī

ततः प्रविष्टे राजर्षौ तस्मिंस्तत्पुरमुत्तमम् ।
राज्ञस्तस्याज्ञया देवी वसिष्ठमुपचक्रमे

tataḥ praviṣṭe rājarṣau tasmiṃstatpuramuttamam |
rājñastasyājñayā devī vasiṣṭhamupacakrame

ऋतावथ महर्षिस्तु संबभूव तया सह ।
देव्या दिव्येन विधिना वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः

ṛtāvatha maharṣistu saṃbabhūva tayā saha |
devyā divyena vidhinā vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥ

ततस्तस्यां समुत्पन्ने गर्भे स मुनिसत्तमः ।
राज्ञाभिवादितस्तेन जगाम मुनिराश्रमम्

tatastasyāṃ samutpanne garbhe sa munisattamaḥ |
rājñābhivāditastena jagāma munirāśramam

दीर्घकालेन सा गर्भं सुषुवे न तु तं यदा ।
तदा देव्यश्मना कुक्षिं निर्बिभेद यशस्विनी

dīrghakālena sā garbhaṃ suṣuve na tu taṃ yadā |
tadā devyaśmanā kukṣiṃ nirbibheda yaśasvinī

ततो द्वादशमे वर्षे स जज्ञे पुरषर्षभः ।
अश्मको नाम राजर्षिः पौदन्यं यो न्यवेशयत्

tato dvādaśame varṣe sa jajñe puraṣarṣabhaḥ |
aśmako nāma rājarṣiḥ paudanyaṃ yo nyaveśayat