अध्याय 192: कल्माषपाद का शाप और शक्ति की मृत्यु

ऋष्योस्तु यत्कृते वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
बभूव गन्धर्वपते शंस तत्सर्वमेव मे

ṛṣyostu yatkṛte vairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
babhūva gandharvapate śaṃsa tatsarvameva me

माहात्म्यं च वसिष्ठस्य ब्राह्मण्यं ब्रह्मतेजसः ।
विश्वामित्रस्य च तथा क्षत्रस्य च महात्मनः

māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya brāhmaṇyaṃ brahmatejasaḥ |
viśvāmitrasya ca tathā kṣatrasya ca mahātmanaḥ

न शृण्वानस्त्वहं तृप्तिमुपगच्छामि खेचर ।
आख्याहि गन्धर्वपते शंस तत्सर्वमेव मे

na śṛṇvānastvahaṃ tṛptimupagacchāmi khecara |
ākhyāhi gandharvapate śaṃsa tatsarvameva me

माहात्म्यं च वसिष्ठस्य विश्वामित्रस्य भाषते

māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya viśvāmitrasya bhāṣate

इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं पुण्यमुत्तमम् ।
पार्थ सर्वेषु लोकेषु विश्रुतं तन्निबोध मे

idaṃ vāsiṣṭhamākhyānaṃ purāṇaṃ puṇyamuttamam |
pārtha sarveṣu lokeṣu viśrutaṃ tannibodha me

कल्माषपाद इत्येवं लोके राजा बभूव ह ।
इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसाऽसदृशो भुवि

kalmāṣapāda ityevaṃ loke rājā babhūva ha |
ikṣvākuvaṃśajaḥ pārtha tejasā'sadṛśo bhuvi

स कदाचिद्वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात् ।
मृगान्विध्यन्वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः

sa kadācidvanaṃ rājā mṛgayāṃ niryayau purāt |
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca cacāra ripumardanaḥ

तस्मिन्वने महाघोरे खङ्गांश्च बहुशोऽहनत् ।
हत्वा च सुचिरं श्रान्तो राजा निववृते ततः

tasminvane mahāghore khaṅgāṃśca bahuśo'hanat |
hatvā ca suciraṃ śrānto rājā nivavṛte tataḥ

अकामयत्तं याज्यार्थे विश्वामित्रः प्रतापवान् ।
स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृषिसत्तमम्

akāmayattaṃ yājyārthe viśvāmitraḥ pratāpavān |
sa tu rājā mahātmānaṃ vāsiṣṭhamṛṣisattamam

तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि ।
अपश्यदजितः सङ्ख्ये मुनिं प्रतिमुखागतम्

tṛṣārtaśca kṣudhārtaśca ekāyanagataḥ pathi |
apaśyadajitaḥ saṅkhye muniṃ pratimukhāgatam

शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलवर्धनम् ।
ज्येष्ठं पुत्रं पुत्रशताद्वसिष्ठस्य महात्मनः

śaktiṃ nāma mahābhāgaṃ vasiṣṭhakulavardhanam |
jyeṣṭhaṃ putraṃ putraśatādvasiṣṭhasya mahātmanaḥ

अपगच्छ पथोऽस्माकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत् ।
तथा ऋषिरुवाचैनं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा

apagaccha patho'smākamityevaṃ pārthivo'bravīt |
tathā ṛṣiruvācainaṃ sāntvayañślakṣṇayā girā

मम पन्था महाराज धर्म एष सनातनः ।
वृद्धभीरुनृपस्नातस्त्रीरोगिवरचक्रिणाम्

mama panthā mahārāja dharma eṣa sanātanaḥ |
vṛddhabhīrunṛpasnātastrīrogivaracakriṇām

पन्था देयो नृपैस्तेषामन्यैस्तैस्तस्य भूपतेः ।
राज्ञा सर्वेषा धर्मेषु देयः पन्था द्विजातये

panthā deyo nṛpaisteṣāmanyaistaistasya bhūpateḥ |
rājñā sarveṣā dharmeṣu deyaḥ panthā dvijātaye

एवं परस्परं तौ तु पथोऽर्थं वाक्यमूचतुः ।
अपसर्पापसर्पेति वागुत्तरमकुर्वताम्

evaṃ parasparaṃ tau tu patho'rthaṃ vākyamūcatuḥ |
apasarpāpasarpeti vāguttaramakurvatām

ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन्धर्मपथे स्थितः ।
अपि राजा मुनेर्मार्गात्क्रोधान्नापजगाम ह

ṛṣistu nāpacakrāma tasmindharmapathe sthitaḥ |
api rājā munermārgātkrodhānnāpajagāma ha

अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषिं नृपसत्तमः ।
जगाम कशया मोहात्तदा राक्षसन्मुनिम्

amuñcantaṃ tu panthānaṃ tamṛṣiṃ nṛpasattamaḥ |
jagāma kaśayā mohāttadā rākṣasanmunim

कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः ।
तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूर्च्छितः

kaśāprahārābhihatastataḥ sa munisattamaḥ |
taṃ śaśāpa nṛpaśreṣṭhaṃ vāsiṣṭhaḥ krodhamūrcchitaḥ

हंसि राक्षसवद्यस्माद्राजापशद तापसम् ।
तस्मात्त्वमद्यप्रभृति पुरुषादो भविष्यसि

haṃsi rākṣasavadyasmādrājāpaśada tāpasam |
tasmāttvamadyaprabhṛti puruṣādo bhaviṣyasi

मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम् ।
गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना

manuṣyapiśite saktaścariṣyasi mahīmimām |
gaccha rājādhametyuktaḥ śaktinā vīryaśaktinā

ततो याज्यनिमित्तं तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
वैरमासीत्तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत

tato yājyanimittaṃ tu viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
vairamāsīttadā taṃ tu viśvāmitro'nvapadyata

तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे ।
ऋषिरुग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान्

tayorvivadatorevaṃ samīpamupacakrame |
ṛṣirugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ pratāpavān

ततः स बुबुधे पश्चात्तमृषिं नृपसत्तमः ।
ऋषेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा

tataḥ sa bubudhe paścāttamṛṣiṃ nṛpasattamaḥ |
ṛṣeḥ putraṃ vasiṣṭhasya vasiṣṭhamiva tejasā

अन्तर्धाय ततोऽत्मानं विश्वामित्रोऽपि भारत ।
तावुभावतिचक्राम चिकीर्षन्नात्मनः प्रियम्

antardhāya tato'tmānaṃ viśvāmitro'pi bhārata |
tāvubhāvaticakrāma cikīrṣannātmanaḥ priyam

स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमः ।
जगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुमर्हयन्

sa tu śaptastadā tena śaktinā vai nṛpottamaḥ |
jagāma śaraṇaṃ śaktiṃ prasādayitumarhayan

तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुसत्तम ।
विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति

tasya bhāvaṃ viditvā sa nṛpateḥ kurusattama |
viśvāmitrastato rakṣa ādideśa nṛpaṃ prati

शापात्तस्य तु विप्रर्षेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया ।
राक्षसः किङ्करो नाम विवेश नृपतिं तदा

śāpāttasya tu viprarṣerviśvāmitrasya cājñayā |
rākṣasaḥ kiṅkaro nāma viveśa nṛpatiṃ tadā

रक्षसा तं गृहीतं तु विदित्वा मुनिसत्तमः ।
विश्वामित्रोऽप्यपाक्रामत्तस्माद्देशादरिन्दम

rakṣasā taṃ gṛhītaṃ tu viditvā munisattamaḥ |
viśvāmitro'pyapākrāmattasmāddeśādarindama

ततः स नृपतिर्विद्वान्रक्षन्नात्मानमात्मना ।
बलवत्पीड्यमानोऽपि रक्षसान्तर्गतेन ह

tataḥ sa nṛpatirvidvānrakṣannātmānamātmanā |
balavatpīḍyamāno'pi rakṣasāntargatena ha

ददर्शाथ द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं वनम् ।
अयाचत क्षुधापन्नः समांसं भोजनं तदा

dadarśātha dvijaḥ kaścidrājānaṃ prasthitaṃ vanam |
ayācata kṣudhāpannaḥ samāṃsaṃ bhojanaṃ tadā

तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदा ।
आस्स्व ब्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्तं प्रतिपालयन्

tamuvācātha rājarṣirdvijaṃ mitrasahastadā |
āssva brahmaṃstvamatraiva muhūrtaṃ pratipālayan

निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम् ।
इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः

nivṛttaḥ pratidāsyāmi bhojanaṃ te yathepsitam |
ityuktvā prayayau rājā tasthau ca dvijasattamaḥ

ततो राजा परिक्रम्य यथाकामं यथासुखम् ।
निवृत्तोऽन्तःपुरं पार्थ प्रविवेश महामनाः

tato rājā parikramya yathākāmaṃ yathāsukham |
nivṛtto'ntaḥpuraṃ pārtha praviveśa mahāmanāḥ

अन्तर्गतस्तदा राजा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् ।
सोऽन्तःपुरं प्रविश्याथ न सस्मार नराधिपः

antargatastadā rājā śrutvā brāhmaṇabhāṣitam |
so'ntaḥpuraṃ praviśyātha na sasmāra narādhipaḥ

ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम् ।
उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम्

tato'rdharātra utthāya sūdamānāyya satvaram |
uvāca rājā saṃsmṛtya brāhmaṇasya pratiśrutam

गच्छामुष्मिन्वनोद्देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते ।
अन्नार्थी तं त्वमन्नेन समांसेनोपपादय

gacchāmuṣminvanoddeśe brāhmaṇo māṃ pratīkṣate |
annārthī taṃ tvamannena samāṃsenopapādaya

एवमुक्तस्ततः सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित् ।
निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः

evamuktastataḥ sūdaḥ so'nāsādyāmiṣaṃ kvacit |
nivedayāmāsa tadā tasmai rājñe vyathānvitaḥ

राजा तु रक्षसाविष्टः सूदमाह गतव्यथः ।
अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः

rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdamāha gatavyathaḥ |
apyenaṃ naramāṃsena bhojayeti punaḥ punaḥ

तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम् ।
गत्वाऽऽजहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः

tathetyuktvā tataḥ sūdaḥ saṃsthānaṃ vadhyaghātinām |
gatvā''jahāra tvarito naramāṃsamapetabhīḥ

एतत्संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वै ।
तस्मै प्रादाद्ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने

etatsaṃskṛtya vidhivadannopahitamāśu vai |
tasmai prādādbrāhmaṇāya kṣudhitāya tapasvine

स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमः ।
अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः

sa siddhacakṣuṣā dṛṣṭvā tadannaṃ dvijasattamaḥ |
abhojyamidamityāha krodhaparyākulekṣaṇaḥ

यस्मादभोज्यमन्नं मे ददाति स नृपाधमः

yasmādabhojyamannaṃ me dadāti sa nṛpādhamaḥ

सक्तो मानुषमांसेषु यथोक्तः शक्तिना पुरा ।
उद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम्

sakto mānuṣamāṃseṣu yathoktaḥ śaktinā purā |
udvejanīyo bhūtānāṃ cariṣyati mahīmimām

द्विरनुव्याहृते राज्ञः स शापो बलवानभूत् ।
रक्षोबलसमाविष्टो विसंज्ञश्चाभवन्नृपः

dviranuvyāhṛte rājñaḥ sa śāpo balavānabhūt |
rakṣobalasamāviṣṭo visaṃjñaścābhavannṛpaḥ

ततः स नृपतिश्रेष्ठो रक्षसापहृतेन्द्रियः ।
उवाच शख्तिं तं दृष्ट्वा न चिरादिव भारत

tataḥ sa nṛpatiśreṣṭho rakṣasāpahṛtendriyaḥ |
uvāca śakhtiṃ taṃ dṛṣṭvā na cirādiva bhārata

यस्मादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं मयि त्वया ।
तस्मात्त्वत्तः प्रवर्तिष्ये खादितुं पुरुषानहम्

yasmādasadṛśaḥ śāpaḥ prayukto'yaṃ mayi tvayā |
tasmāttvattaḥ pravartiṣye khādituṃ puruṣānaham

एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणैर्विप्रयोज्य च ।
शक्तिं तं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम्

evamuktvā tataḥ sadyastaṃ prāṇairviprayojya ca |
śaktiṃ taṃ bhakṣayāmāsa vyāghraḥ paśumivepsitam

शक्तिनं तु मृतं दृष्ट्वा विश्वामित्रः पुनःपुनः ।
वसिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद्रक्षः संदिदेश ह

śaktinaṃ tu mṛtaṃ dṛṣṭvā viśvāmitraḥ punaḥpunaḥ |
vasiṣṭhasyaiva putreṣu tadrakṣaḥ saṃdideśa ha

स ताञ्शक्त्यवरान्पुत्रान्वसिष्ठस्य महात्मनः ।
भक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव

sa tāñśaktyavarānputrānvasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
bhakṣayāmāsa saṃkruddhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgāniva

वसिष्ठो घातिताञ्श्रुत्वा विश्वामित्रेण तान्सुतान् ।
धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदिनीम्

vasiṣṭho ghātitāñśrutvā viśvāmitreṇa tānsutān |
dhārayāmāsa taṃ śokaṃ mahādririva medinīm

चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धिं स मुनिसत्तमः ।
न त्वेव कौशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः

cakre cātmavināśāya buddhiṃ sa munisattamaḥ |
na tveva kauśikocchedaṃ mene matimatāṃ varaḥ

स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृषिः ।
गिरेस्तस्य शिलायां तु तूलराशाविवापतत्

sa merukūṭādātmānaṃ mumoca bhagavānṛṣiḥ |
girestasya śilāyāṃ tu tūlarāśāvivāpatat

न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डव ।
तदाग्निमिद्धं भगवान्संविवेश महावने

na mamāra ca pātena sa yadā tena pāṇḍava |
tadāgnimiddhaṃ bhagavānsaṃviveśa mahāvane

तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनः ।
दीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽग्निरभवत्ततः

taṃ tadā susamiddho'pi na dadāha hutāśanaḥ |
dīpyamāno'pyamitraghna śīto'gnirabhavattataḥ

स समुद्रमभिप्रेक्ष्य शोकाविष्टो महामुनिः ।
बद्ध्वा कण्ठे शिलां गुर्वीं निपपात तदाम्भसि

sa samudramabhiprekṣya śokāviṣṭo mahāmuniḥ |
baddhvā kaṇṭhe śilāṃ gurvīṃ nipapāta tadāmbhasi

स समुद्रोर्मिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिः ।
न ममार यदा विप्रः कथंचित्संशितव्रतः ।
जगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति

sa samudrormivegena sthale nyasto mahāmuniḥ |
na mamāra yadā vipraḥ kathaṃcitsaṃśitavrataḥ |
jagāma sa tataḥ khinnaḥ punarevāśramaṃ prati