अध्याय 191: विश्वामित्र का नन्दिनी हरण और तपस्या

किंनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
वसतोराश्रमे दिव्ये शंस नः सर्वमेव तत्

kiṃnimittamabhūdvairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
vasatorāśrame divye śaṃsa naḥ sarvameva tat

इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते ।
पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे

idaṃ vāsiṣṭhamākhyānaṃ purāṇaṃ paricakṣate |
pārtha sarveṣu lokeṣu yathāvattannibodha me

कान्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवो भरतर्षभ ।
गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसंभवः

kānyakubje mahānāsītpārthivo bharatarṣabha |
gādhīti viśruto loke kuśikasyātmasaṃbhavaḥ

तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः ।
विश्वामित्र इति ख्यतो बभूव रिपुमर्दनः

tasya dharmātmanaḥ putraḥ samṛddhabalavāhanaḥ |
viśvāmitra iti khyato babhūva ripumardanaḥ

स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने ।
मृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु

sa cacāra sahāmātyo mṛgayāṃ gahane vane |
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca ramyeṣu marudhanvasu

व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः ।
आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति

vyāyāmakarśitaḥ so'tha mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ |
ājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṃ prati

तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः ।
विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया

tamāgatamabhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥ |
viśvāmitraṃ naraśreṣṭhaṃ pratijagrāha pūjayā

पाद्यार्घ्याचमनीचैस्तं स्वागतेन च भारत ।
तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा

pādyārghyācamanīcaistaṃ svāgatena ca bhārata |
tathaiva parijagrāha vanyena haviṣā tadā

तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः ।
उक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः

tasyātha kāmadhugdhenurvasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
uktā kāmānprayaccheti sā kāmānduduhe tataḥ

बाष्पाढ्यस्योदनस्यैव राशयः पर्वतोपमाः ।
निष्ठानानि च सूपांश्च दधिकुल्यास्तथैव च

bāṣpāḍhyasyodanasyaiva rāśayaḥ parvatopamāḥ |
niṣṭhānāni ca sūpāṃśca dadhikulyāstathaiva ca

कूपांश्च घृतसंपूर्णान्गौड्यान्नानि सहस्रशः ।
इक्षून्मधूनि लाजांश्च मैरेयांश्च वरासवान्

kūpāṃśca ghṛtasaṃpūrṇāngauḍyānnāni sahasraśaḥ |
ikṣūnmadhūni lājāṃśca maireyāṃśca varāsavān

ग्राम्यारण्याश्चौषधीश्च दुदुहे पय एव च ।
षड्रसं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्

grāmyāraṇyāścauṣadhīśca duduhe paya eva ca |
ṣaḍrasaṃ cāmṛtanibhaṃ rasāyanamanuttamam

भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च ।
लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुना

bhojanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni ca |
lehyānyamṛtakalpāni coṣyāṇi ca tathārjunā

रत्नानि च महार्हाणि वासांसि विविधानि च ।
तैः कामैः सर्वसंपूर्णैः पूजितश्च महिपतिः

ratnāni ca mahārhāṇi vāsāṃsi vividhāni ca |
taiḥ kāmaiḥ sarvasaṃpūrṇaiḥ pūjitaśca mahipatiḥ

सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं तदा ।
षडुन्नतां सुपार्श्वोरुं पृथुपञ्चसमावृताम्

sāmātyaḥ sabalaścaiva tutoṣa sa bhṛśaṃ tadā |
ṣaḍunnatāṃ supārśvoruṃ pṛthupañcasamāvṛtām

मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् ।
सुवालघिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम्

maṇḍūkanetrāṃ svākārāṃ pīnodhasamaninditām |
suvālaghiṃ śaṅkukarṇāṃ cāruśṛṅgāṃ manoramām

पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्यताम् ।
अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दनः

puṣṭāyataśirogrīvāṃ vismitaḥ so'bhivīkṣyatām |
abhinandya sa tāṃ rājā nandinīṃ gādhinandanaḥ

अब्रवीच्च भृशं तुष्टः स राजा तमृषिं तदा ।
अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनः

abravīcca bhṛśaṃ tuṣṭaḥ sa rājā tamṛṣiṃ tadā |
arbudena gavāṃ brahmanmama rājyena vā punaḥ

नन्दिनीं संप्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने ।
(वसिष्ठ उवाच)
देवतातिथिपित्रर्थं याज्यार्थं च पयस्विनी

nandinīṃ saṃprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṃ mahāmune |
(vasiṣṭha uvāca)
devatātithipitrarthaṃ yājyārthaṃ ca payasvinī

अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ ।
(विश्वामित्र उवाच)
रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च पार्थिवः ।
क्षत्रियोऽहं भवान्विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः

adeyā nandinīyaṃ vai rājyenāpi tavānagha |
(viśvāmitra uvāca)
ratnaṃ hi bhagavannetadratnahārī ca pārthivaḥ |
kṣatriyo'haṃ bhavānviprastapaḥsvādhyāyasādhanaḥ

ब्राह्णेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु ।
अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम्

brāhṇeṣu kuto vīryaṃ praśānteṣu dhṛtātmasu |
arbudena gavāṃ yastvaṃ na dadāsi mamepsitam

स्वधर्मं न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम् ।
(वसिष्ठ उवाच)
बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः

svadharmaṃ na prahāsyāmi neṣyāmi ca balena gām |
(vasiṣṭha uvāca)
balasthaścāsi rājā ca bāhuvīryaśca kṣatriyaḥ

यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय ।
(गन्धर्व उवाच)
एवमुक्तस्तथा पार्थ विश्वामित्रो बलादिव

yathecchasi tathā kṣipraṃ kuru mā tvaṃ vicāraya |
(gandharva uvāca)
evamuktastathā pārtha viśvāmitro balādiva

हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् ।
सा तदा ह्रियमाणा च विश्वामित्रबलैर्बलात् ।
कशादण्डप्रणुदिता काल्यमाना इतस्ततः

haṃsacandrapratīkāśāṃ nandinīṃ tāṃ jahāra gām |
sā tadā hriyamāṇā ca viśvāmitrabalairbalāt |
kaśādaṇḍapraṇuditā kālyamānā itastataḥ

हंभायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी ।
आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी

haṃbhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī |
āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavadunmukhī

भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात्ततः ।
(वसिष्ठ उवाच)
शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः

bhṛśaṃ ca tāḍyamānā vai na jagāmāśramāttataḥ |
(vasiṣṭha uvāca)
śṛṇomi te ravaṃ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥ

ह्रियसे त्वं बलाद्भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि ।
किं कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान्ब्राह्मणो ह्यहम् ।

hriyase tvaṃ balādbhadre viśvāmitreṇa nandini |
kiṃ kartavyaṃ mayā tatra kṣamāvānbrāhmaṇo hyaham |

सा भयान्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ ।
विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत्

sā bhayānnandinī teṣāṃ balānāṃ bharatarṣabha |
viśvāmitrabhayodvignā vasiṣṭhaṃ samupāgamat

कशाग्रदण्डाभिहतां क्रोशन्तीं मामनाथवत् ।
विश्वामित्रबलैर्घोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे

kaśāgradaṇḍābhihatāṃ krośantīṃ māmanāthavat |
viśvāmitrabalairghorairbhagavan kimupekṣase

एवं तस्यां तदा पार्थ धर्षितायां महामुनिः ।
न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रतः

evaṃ tasyāṃ tadā pārtha dharṣitāyāṃ mahāmuniḥ |
na cukṣubhe tadā dhairyānna cacāla dhṛtavrataḥ

क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम् ।
क्षमा मां भजते यस्माद्गम्यतां यदि रोचते

kṣatriyāṇāṃ balaṃ tejo brāhmaṇānāṃ kṣamā balam |
kṣamā māṃ bhajate yasmādgamyatāṃ yadi rocate

किं नु त्यक्ताऽस्मि भगवन्यदेवं त्वं प्रभाषसे ।
अत्यक्ताऽहं त्वया ब्रह्मन्नेतुं शक्या न वै बलात्

kiṃ nu tyaktā'smi bhagavanyadevaṃ tvaṃ prabhāṣase |
atyaktā'haṃ tvayā brahmannetuṃ śakyā na vai balāt

न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते ।
दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते हियते बलात्

na tvāṃ tyajāmi kalyāṇi sthīyatāṃ yadi śakyate |
dṛḍhena dāmnā baddhvaiṣa vatsaste hiyate balāt

स्थीयतामिति तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनी ।
ऊर्ध्वाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ रौद्रदर्शना

sthīyatāmiti tacchrutvā vasiṣṭhasya payasvinī |
ūrdhvāñcitaśirogrīvā prababhau raudradarśanā

क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हंभारवघनस्वना ।
विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः

krodharaktekṣaṇā sā gaurhaṃbhāravaghanasvanā |
viśvāmitrasya tatsainyaṃ vyadrāvayata sarvaśaḥ

कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः ।
क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे

kaśāgradaṇḍābhihatā kālyamānā tatastataḥ |
krodharaktekṣaṇā krodhaṃ bhūya eva samādade

आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्बभौ ।
अङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्

āditya iva madhyāhne krodhadīptavapurbabhau |
aṅgāravarṣaṃ muñcantī muhurvāladhito mahat

असृजत्पह्लवान्पुच्छात्प्रस्रवाद्द्राविडाञ्छकान् ।
योनिदेशाच्च यवानाञ्शकृतः शबरान्बहून्

asṛjatpahlavānpucchātprasravāddrāviḍāñchakān |
yonideśācca yavānāñśakṛtaḥ śabarānbahūn

मूत्रतश्चासृजत्कांश्चिच्छबरांश्चैव पार्श्वतः ।
पौण्ड्रान्किरातान्यवनान्सिंहलान्बर्बरान्खसान्

mūtrataścāsṛjatkāṃścicchabarāṃścaiva pārśvataḥ |
pauṇḍrānkirātānyavanānsiṃhalānbarbarānkhasān

चिबुकांश्च पुलिन्दांश्च चीनान्हूणान्सकेरलान् ।
ससर्ज फेनतः सा गौर्म्लेच्छान्बहुविधानपि

cibukāṃśca pulindāṃśca cīnānhūṇānsakeralān |
sasarja phenataḥ sā gaurmlecchānbahuvidhānapi

तैर्विसृष्टैर्महासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा ।
नानावरणसंछन्नैर्नानायुधधरैस्तथा

tairvisṛṣṭairmahāsainyairnānāmlecchagaṇaistadā |
nānāvaraṇasaṃchannairnānāyudhadharaistathā

अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः ।
एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतः

avākīryata saṃrabdhairviśvāmitrasya paśyataḥ |
ekaikaśca tadā yodhaḥ pañcabhiḥ saptabhirvṛtaḥ

अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बलं तदा ।
प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः

astravarṣeṇa mahatā vadhyamānaṃ balaṃ tadā |
prabhagnaṃ sarvatastrastaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ

तस्य तच्चतुरङ्गं वै बलं परमदुःसहम् ।
प्रभग्नं सर्वतो घोरं पयस्विन्या विनिर्जितम्

tasya taccaturaṅgaṃ vai balaṃ paramaduḥsaham |
prabhagnaṃ sarvato ghoraṃ payasvinyā vinirjitam

न च प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित्तत्रास्य सैनिकाः ।
विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिष्ठैर्भरतर्षभ

na ca prāṇairviyujyante kecittatrāsya sainikāḥ |
viśvāmitrasya saṃkruddhairvāsiṣṭhairbharatarṣabha

सा गौस्तत्सकलं सैन्यं कालयामास दूरतः ।
विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्

sā gaustatsakalaṃ sainyaṃ kālayāmāsa dūrataḥ |
viśvāmitrasya tatsainyaṃ kālyamānaṃ triyojanam

क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत ।
विश्वामित्रस्ततो दृष्ट्वा क्रोधाविष्टः स रोदसी

krośamānaṃ bhayodvignaṃ trātāraṃ nādhyagacchata |
viśvāmitrastato dṛṣṭvā krodhāviṣṭaḥ sa rodasī

ववर्ष शरवर्षाणि वसिष्ठे मुनिसत्तमे ।
घोररूपांश्च नाराचान्क्षुरान्भल्लान्महामुनिः

vavarṣa śaravarṣāṇi vasiṣṭhe munisattame |
ghorarūpāṃśca nārācānkṣurānbhallānmahāmuniḥ

विश्वामित्रप्रयुक्तांस्तान्वैणवेन व्यमोचयत् ।
वसिष्ठस्य तदा दृष्ट्वा कर्मकौशलमाहवे

viśvāmitraprayuktāṃstānvaiṇavena vyamocayat |
vasiṣṭhasya tadā dṛṣṭvā karmakauśalamāhave

विश्वामित्रोऽपि कोपेन भूयः शत्रुनिपातनः ।
दिव्यास्त्रवर्षं तस्मै स प्राहिणोन्मुनये रुषा

viśvāmitro'pi kopena bhūyaḥ śatrunipātanaḥ |
divyāstravarṣaṃ tasmai sa prāhiṇonmunaye ruṣā

आग्नेयं वारुणं चैन्द्रं याम्यं वायव्यमेव च ।
विससर्ज महाभागे वसिष्ठे ब्रह्मणः सुते

āgneyaṃ vāruṇaṃ caindraṃ yāmyaṃ vāyavyameva ca |
visasarja mahābhāge vasiṣṭhe brahmaṇaḥ sute

अस्त्राणि सर्वतो ज्वालां विसृजन्ति प्रपेदिरे ।
युगान्तसमये घोराः पतङ्गस्येव रश्मयः

astrāṇi sarvato jvālāṃ visṛjanti prapedire |
yugāntasamaye ghorāḥ pataṅgasyeva raśmayaḥ

वसिष्ठोऽपि महातेजा ब्रह्मशक्तिप्रयुक्तया ।
यष्ट्या निवारयामास सर्वाण्यस्त्राणि स स्मयन्

vasiṣṭho'pi mahātejā brahmaśaktiprayuktayā |
yaṣṭyā nivārayāmāsa sarvāṇyastrāṇi sa smayan

ततस्ते भस्मसाद्भूताः पतन्ति स्म महीतले ।
अपोह्य दिव्यान्यस्त्राणि वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्

tataste bhasmasādbhūtāḥ patanti sma mahītale |
apohya divyānyastrāṇi vasiṣṭho vākyamabravīt

निर्जितोऽसि महाराज दुरात्मन्गाधिनन्दन ।
यदि तेऽस्ति परं शौर्यं तद्दर्शय मयि स्थिते

nirjito'si mahārāja durātmangādhinandana |
yadi te'sti paraṃ śauryaṃ taddarśaya mayi sthite

विश्वामित्रस्तथा चोक्तो वसिष्ठेन नराधिपः ।
नोवाच किंचिद्व्रीडाढ्यो विद्रावितमहाबलः

viśvāmitrastathā cokto vasiṣṭhena narādhipaḥ |
novāca kiṃcidvrīḍāḍhyo vidrāvitamahābalaḥ

दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवं तदा ।
विश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक्यमब्रवीत् ।
धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्

dṛṣṭvā tanmahadāścaryaṃ brahmatejobhavaṃ tadā |
viśvāmitraḥ kṣatrabhāvānnirviṇṇo vākyamabravīt |
dhigbalaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balam

बलाबले विनिश्चित्य तप एव परं बलम् ।
(गन्धर्व उवाच)
स राज्यं स्फीतमुत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्

balābale viniścitya tapa eva paraṃ balam |
(gandharva uvāca)
sa rājyaṃ sphītamutsṛjya tāṃ ca dīptāṃ nṛpaśriyam

भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे ।
स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान्विष्टभ्य तेजसा

bhogāṃśca pṛṣṭhataḥ kṛtvā tapasyeva mano dadhe |
sa gatvā tapasā siddhiṃ lokānviṣṭabhya tejasā

तताप सर्वान्दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् ।
अपिबच्च ततः सोममिन्द्रेण सह कौशिकः

tatāpa sarvāndīptaujā brāhmaṇatvamavāptavān |
apibacca tataḥ somamindreṇa saha kauśikaḥ

एवंवीर्यस्तु राजर्षिर्विप्रर्षिः संबभूव ह

evaṃvīryastu rājarṣirviprarṣiḥ saṃbabhūva ha