अध्याय 19: राहु का सिर और अमृत के लिए युद्ध

अथावरणमुख्यानि नानाप्रहरणानि च ।
प्रगृह्याभ्यद्रवन्देवान्सहिता दैत्यदानवाः

athāvaraṇamukhyāni nānāpraharaṇāni ca |
pragṛhyābhyadravandevānsahitā daityadānavāḥ

ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान् ।
जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहितः प्रभुः

tatastadamṛtaṃ devo viṣṇurādāya vīryavān |
jahāra dānavendrebhyo nareṇa sahitaḥ prabhuḥ

ततो देवगणाः सर्वे पपुस्तदमृतं तदा ।
विष्णोः सकाशात्संप्राप्य संभ्रमे तुमुले सति

tato devagaṇāḥ sarve papustadamṛtaṃ tadā |
viṣṇoḥ sakāśātsaṃprāpya saṃbhrame tumule sati

पाययत्यमृतं देवान्हरौ बाहुबलान्नरः ।
निरोधयति चापेन दूरीकृत्य धनुर्धरान् ।
ये येऽमृतं पिबन्ति स्म ते ते युद्ध्यन्ति दानवैः;'

pāyayatyamṛtaṃ devānharau bāhubalānnaraḥ |
nirodhayati cāpena dūrīkṛtya dhanurdharān |
ye ye'mṛtaṃ pibanti sma te te yuddhyanti dānavaiḥ;'

ततः पिबत्सु तत्कालं देवेष्वमृतमीप्सितम् ।
राहुर्विबुधरूपेण दानवः प्रापिबत्तदा

tataḥ pibatsu tatkālaṃ deveṣvamṛtamīpsitam |
rāhurvibudharūpeṇa dānavaḥ prāpibattadā

तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्यामृते तदा ।
आख्यातं चन्द्रसूर्याभ्यां सुराणां हितकाम्यया

tasya kaṇṭhamanuprāpte dānavasyāmṛte tadā |
ākhyātaṃ candrasūryābhyāṃ surāṇāṃ hitakāmyayā

ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम् ।
चक्रायुधेन चक्रेण पिबतोऽमृतमोजसा

tato bhagavatā tasya śiraśchinnamalaṃkṛtam |
cakrāyudhena cakreṇa pibato'mṛtamojasā

तच्छैलशृह्गप्रङ्गिमं दानवस्य शिरो महत् ।
चक्रेणोत्कृत्तमपतच्चालयद्वसुधातलम्

tacchailaśṛhgapraṅgimaṃ dānavasya śiro mahat |
cakreṇotkṛttamapataccālayadvasudhātalam

चक्रच्छिन्नं खमुत्पत्य ननादातिभयंकरम् ।
तत्कबन्धं पपातास्य विस्फुरद्धरणीतले

cakracchinnaṃ khamutpatya nanādātibhayaṃkaram |
tatkabandhaṃ papātāsya visphuraddharaṇītale

त्रयोदश सहस्राणि चतुरश्रं समन्ततः ।
सपर्वतवनद्वीपां दैत्यस्याकम्पयन्महीम्

trayodaśa sahasrāṇi caturaśraṃ samantataḥ |
saparvatavanadvīpāṃ daityasyākampayanmahīm

ततो वैरविनिर्बन्धः कृतो राहुमुखेन वै ।
शाश्वतश्चन्द्रसूर्याभ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव तौ

tato vairavinirbandhaḥ kṛto rāhumukhena vai |
śāśvataścandrasūryābhyāṃ grasatyadyāpi caiva tau

विहाय भगवांश्चापि स्त्रीरूपमतुलं हरिः ।
नानाप्रहरणैर्भीमैर्दानवान्तमकम्पयत्

vihāya bhagavāṃścāpi strīrūpamatulaṃ hariḥ |
nānāpraharaṇairbhīmairdānavāntamakampayat

ततः प्रवृत्तः संग्रामः समीपे लवणाम्भसः ।
सुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान्

tataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ |
surāṇāmasurāṇāṃ ca sarvaghorataro mahān

प्रासाश्च विपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रशः ।
तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च

prāsāśca vipulāstīkṣṇā nyapatanta sahasraśaḥ |
tomarāśca sutīkṣṇāgrāḥ śastrāṇi vividhāni ca

ततोऽसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु ।
असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले

tato'surāścakrabhinnā vamanto rudhiraṃ bahu |
asiśaktigadārugṇā nipeturdharaṇītale

छिन्नानि पट्टिशैश्चैव शिरांसि युधि दारुणैः ।
तप्तकाञ्चनमालीनि निपेतुरनिशं तदा

chinnāni paṭṭiśaiścaiva śirāṃsi yudhi dāruṇaiḥ |
taptakāñcanamālīni nipeturaniśaṃ tadā

रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा निहताश्च महासुराः ।
अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते

rudhireṇānuliptāṅgā nihatāśca mahāsurāḥ |
adrīṇāmiva kūṭāni dhāturaktāni śerate

आहाकारः समभवत्तत्र तत्र सहस्रशः ।
अन्योन्यंछिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति

āhākāraḥ samabhavattatra tatra sahasraśaḥ |
anyonyaṃchindatāṃ śastrairāditye lohitāyati

परिघैरायसैस्तीक्ष्णैः सन्निकर्षे च मुष्टिभिः ।
निघ्नतां समरेऽन्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत्

parighairāyasaistīkṣṇaiḥ sannikarṣe ca muṣṭibhiḥ |
nighnatāṃ samare'nyonyaṃ śabdo divamivāspṛśat

छिन्धिभिन्धि प्रधाव त्वं पातयाभिसरेति च ।
व्यश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः

chindhibhindhi pradhāva tvaṃ pātayābhisareti ca |
vyaśrūyanta mahāghorāḥ śabdāstatra samantataḥ

एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये ।
नरनारायणौ देवौ समाजग्मतुराहवम्

evaṃ sutumule yuddhe vartamāne mahābhaye |
naranārāyaṇau devau samājagmaturāhavam

तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि ।
चिन्तयामास तच्चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम्

tatra divyaṃ dhanurdṛṣṭvā narasya bhagavānapi |
cintayāmāsa taccakraṃ viṣṇurdānavasūdanam

ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं
महाप्रभं चक्रममित्रतापनम् ।
विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं
सुदर्शनं संयति भीमदर्शनम्

tato'mbarāccintitamātramāgataṃ
mahāprabhaṃ cakramamitratāpanam |
vibhāvasostulyamakuṇṭhamaṇḍalaṃ
sudarśanaṃ saṃyati bhīmadarśanam

तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं
भयंकरं करिकरबाहुरच्युतः ।
मुमोच वै प्रबलवदुग्रवेगवा-
न्महाप्रभं परनगरावदारणम्

tadāgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ
bhayaṃkaraṃ karikarabāhuracyutaḥ |
mumoca vai prabalavadugravegavā-
nmahāprabhaṃ paranagarāvadāraṇam

तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं
पुनःपुनर्न्यपतत वेगवत्तदा ।
विदारयद्दितिदनुजान्सहस्रशः
करेरितं पुरुषवरेण संयुगे

tadantakajvalanasamānavarcasaṃ
punaḥpunarnyapatata vegavattadā |
vidārayadditidanujānsahasraśaḥ
kareritaṃ puruṣavareṇa saṃyuge

दहत्क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिह-
त्प्रसह्य तानसुरगणान्न्यकृन्तत ।
प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तथा
पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत्

dahatkvacijjvalana ivāvaleliha-
tprasahya tānasuragaṇānnyakṛntata |
praveritaṃ viyati muhuḥ kṣitau tathā
papau raṇe rudhiramatho piśācavat

तथाऽसुरा गिरिभिरदीनचेतसो
मुहुर्मुहुः सुरगणमार्दयंस्तदा ।
महाबला विगलितमेघवर्चसः
सहस्रशो गगनमभिप्रपद्यह

tathā'surā giribhiradīnacetaso
muhurmuhuḥ suragaṇamārdayaṃstadā |
mahābalā vigalitameghavarcasaḥ
sahasraśo gaganamabhiprapadyaha

अथाम्बराद्भयजननाः प्रपेदिरे
सपादपा बहुविधमेघरूपिणः ।
महाद्रयः परिगलिताग्रसानवः
परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वनाः

athāmbarādbhayajananāḥ prapedire
sapādapā bahuvidhamegharūpiṇaḥ |
mahādrayaḥ parigalitāgrasānavaḥ
parasparaṃ drutamabhihatya sasvanāḥ

ततो मही प्रविचलिता सकानना
महाद्रिपाताभिहता समन्ततः ।
परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू
रणाजिरे भृशमभिसंप्रवर्तिते

tato mahī pravicalitā sakānanā
mahādripātābhihatā samantataḥ |
parasparaṃ bhṛśamabhigarjatāṃ muhū
raṇājire bhṛśamabhisaṃpravartite

नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणै-
र्महेषुभिर्गगनपथं समावृणोत् ।
विदारयन्गिरिशिखराणि पत्रिभि-
र्महाभयेऽसुरगणविग्रहे तदा

narastato varakanakāgrabhūṣaṇai-
rmaheṣubhirgaganapathaṃ samāvṛṇot |
vidārayangiriśikharāṇi patribhi-
rmahābhaye'suragaṇavigrahe tadā

ततो महीं लवणजलं च सागरं
महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरैः ।
वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं
सुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य ते

tato mahīṃ lavaṇajalaṃ ca sāgaraṃ
mahāsurāḥ praviviśurarditāḥ suraiḥ |
viyadgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ
sudarśanaṃ parikupitaṃ niśāmya te

ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दरः
स्वमेव देशं गमितः सुपूजितः ।
विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वश-
स्ततो गताः सलिलधरा यथागतम्

tataḥ surairvijayamavāpya mandaraḥ
svameva deśaṃ gamitaḥ supūjitaḥ |
vinādya khaṃ divamapi caiva sarvaśa-
stato gatāḥ saliladharā yathāgatam

ततोऽमृतं सुनिहितमेव चक्रिरे
सुराः पुरां मुदमभिगम्य पुष्कलाम् ।
ददो च तं निधिममृतस्य रक्षितुं
किरीटिने बलभिदथामरैः सह

tato'mṛtaṃ sunihitameva cakrire
surāḥ purāṃ mudamabhigamya puṣkalām |
dado ca taṃ nidhimamṛtasya rakṣituṃ
kirīṭine balabhidathāmaraiḥ saha