अध्याय 180: द्रोण, द्रुपद और टूटी मित्रता

गङ्गाद्वारं प्रति महान्बभूवर्षिर्महातपाः ।
भरद्वाजो महाप्राज्ञः सततं संशितव्रतः

gaṅgādvāraṃ prati mahānbabhūvarṣirmahātapāḥ |
bharadvājo mahāprājñaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ

सोऽभिषेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वमेवागतां सतीम् ।
ददर्शाप्सरसं तत्र घृताचीमाप्लुतामृषिः

so'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvamevāgatāṃ satīm |
dadarśāpsarasaṃ tatra ghṛtācīmāplutāmṛṣiḥ

तस्या वायुर्नदीतीरे वसनं व्यहरत्तदा ।
अपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृषिश्चकमे तदा

tasyā vāyurnadītīre vasanaṃ vyaharattadā |
apakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tāmṛṣiścakame tadā

तस्यां संसक्तमनसः कौमारब्रह्मचारिणः ।
चिरस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे

tasyāṃ saṃsaktamanasaḥ kaumārabrahmacāriṇaḥ |
cirasya retaścaskanda tadṛṣirdroṇa ādadhe

ततः समभवद्द्रोणः कुमारस्तस्य धीमतः ।
अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः

tataḥ samabhavaddroṇaḥ kumārastasya dhīmataḥ |
adhyagīṣṭa sa vedāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ

भरद्वाजस्य तु सखा पृषतो नाम पार्थिवः ।
तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत्सुतः

bharadvājasya tu sakhā pṛṣato nāma pārthivaḥ |
tasyāpi drupado nāma tadā samabhavatsutaḥ

स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः ।
चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः

sa nityamāśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ |
cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ

ततस्तु पृषतेऽतीते स राजा द्रुपदोऽभवत् ।
द्रोणोऽपि रामं शुश्राव दित्सन्तं वसु सर्वशः

tatastu pṛṣate'tīte sa rājā drupado'bhavat |
droṇo'pi rāmaṃ śuśrāva ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ

वनं तु प्रस्थितं रामं भरद्वाजसुतोऽब्रवीत् ।
आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजोत्तम

vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bharadvājasuto'bravīt |
āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijottama

शरीरमात्रमेवाद्य मया समवशेषितम् ।
अस्त्राणि वा शरीरं वा ब्रह्मन्नेकतमं वृणु

śarīramātramevādya mayā samavaśeṣitam |
astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmannekatamaṃ vṛṇu

अस्त्राणि चैव सर्वाणि तेषां संहारमेव च ।
प्रयोगं चैव सर्वेषां दातुमर्हति मे भवान्

astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṃ saṃhārameva ca |
prayogaṃ caiva sarveṣāṃ dātumarhati me bhavān

तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रददौ भृगुनन्दनः ।
प्रतिगृह्य तदा द्रोणः कृतकृत्योऽभवत्तदा

tathetyuktvā tatastasmai pradadau bhṛgunandanaḥ |
pratigṛhya tadā droṇaḥ kṛtakṛtyo'bhavattadā

संप्रहृष्टमना द्रोणो रामात्परमसम्मतम् ।
ब्रह्मास्त्रं समनुज्ञाप्य नरेष्वभ्यधिकोऽभवत्

saṃprahṛṣṭamanā droṇo rāmātparamasammatam |
brahmāstraṃ samanujñāpya nareṣvabhyadhiko'bhavat

ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्पुरुषव्याघ्रः सखायं विद्धि मामिति

tato drupadamāsādya bhāradvājaḥ pratāpavān |
abravītpuruṣavyāghraḥ sakhāyaṃ viddhi māmiti

नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा ।
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते

nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā |
nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kimiṣyate

स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान् ।
जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम्

sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ prati buddhimān |
jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam

तस्मै पौत्रान्समादाय वसूनि विविधानि च ।
प्राप्ताय प्रददौ भीष्मः शिष्यान्द्रोणाय धीमते

tasmai pautrānsamādāya vasūni vividhāni ca |
prāptāya pradadau bhīṣmaḥ śiṣyāndroṇāya dhīmate

द्रोणः शिष्यांस्ततः पार्थानिदं वचनमब्रवीत् ।
समानीय तु ताञ्शिष्यान्द्रुपदस्यासुखाय वै

droṇaḥ śiṣyāṃstataḥ pārthānidaṃ vacanamabravīt |
samānīya tu tāñśiṣyāndrupadasyāsukhāya vai

आचार्यवेतनं किंचिद्धृदि यद्वर्तते मम ।
कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं स्यात्तदृतं वदतानघाः ।
सोऽर्जुनप्रमुखैरुक्तस्तथाऽस्त्विति गुरुस्तदा

ācāryavetanaṃ kiṃciddhṛdi yadvartate mama |
kṛtāstraistatpradeyaṃ syāttadṛtaṃ vadatānaghāḥ |
so'rjunapramukhairuktastathā'stviti gurustadā

यदा च पाण्डवाः सर्वे कृतास्त्राः कृतनिश्चयाः ।
ततो द्रोणोऽब्रवीद्भूयो वेतनार्थमिदं वचः

yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kṛtāstrāḥ kṛtaniścayāḥ |
tato droṇo'bravīdbhūyo vetanārthamidaṃ vacaḥ

पार्षतो द्रुपदो नाम छत्रवत्यां नरेश्वरः ।
तस्मादाकृष्य तद्राज्यं मम शीघ्रं प्रदीयताम्

pārṣato drupado nāma chatravatyāṃ nareśvaraḥ |
tasmādākṛṣya tadrājyaṃ mama śīghraṃ pradīyatām

धार्तराष्ट्राश्च ते भीताः पाञ्चालान्पाण्डवादयः ।
धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः पुनर्द्रोणेन चोदिताः

dhārtarāṣṭrāśca te bhītāḥ pāñcālānpāṇḍavādayaḥ |
dhārtarāṣṭraiśca sahitāḥ punardroṇena coditāḥ

यज्ञसेनेन संगम्य कर्णदुर्योधनादयः ।
निर्जिताः संन्यवर्तन्त तथा ते क्षत्रियर्षभाः

yajñasenena saṃgamya karṇaduryodhanādayaḥ |
nirjitāḥ saṃnyavartanta tathā te kṣatriyarṣabhāḥ

ततः पाण्डुसुताः पञ्च निर्जित्य द्रुपदं युधि ।
द्रोणाय दर्शयामासुर्बद्ध्वा ससचिवं तदा

tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya drupadaṃ yudhi |
droṇāya darśayāmāsurbaddhvā sasacivaṃ tadā

महेन्द्र इव दुर्धर्षो महेन्द्र इव दानवम् ।
महेन्द्रपुत्रः पाञ्चालं जितवानर्जुनस्तदा

mahendra iva durdharṣo mahendra iva dānavam |
mahendraputraḥ pāñcālaṃ jitavānarjunastadā

तद्दृष्ट्वा तु महावीर्यं फल्गुनस्य महौजसः ।
व्यस्मयन्त जनाः सर्वे यज्ञसेनस्य बान्धवाः ।

taddṛṣṭvā tu mahāvīryaṃ phalgunasya mahaujasaḥ |
vyasmayanta janāḥ sarve yajñasenasya bāndhavāḥ |

प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनरेव नराधिप ।
अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति

prārthayāmi tvayā sakhyaṃ punareva narādhipa |
arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitumarhati

अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन त्वया सह ।
राजाऽसि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे

ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena tvayā saha |
rājā'si dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāhamuttare

एवमुक्तो हि पाञ्चाल्यो भारद्वाजेन धीमता ।
उवाचास्त्रविदां श्रेष्ठं द्रोणं ब्राह्मणसत्तमम्

evamukto hi pāñcālyo bhāradvājena dhīmatā |
uvācāstravidāṃ śreṣṭhaṃ droṇaṃ brāhmaṇasattamam

एवं भवतु भद्रं ते भारद्वाज महामते ।
सख्यं तदेव भवतु शश्वद्यदभिमन्यसे

evaṃ bhavatu bhadraṃ te bhāradvāja mahāmate |
sakhyaṃ tadeva bhavatu śaśvadyadabhimanyase

एवमन्योन्यमुक्त्वा तौ कृत्वा सख्यमनुत्तमम् ।
जग्मतुर्द्रोणपाञ्चाल्यौ यथागतमरिन्दमौ

evamanyonyamuktvā tau kṛtvā sakhyamanuttamam |
jagmaturdroṇapāñcālyau yathāgatamarindamau

असत्कारः स तु महान्मुहूर्तमपि तस्य तु ।
नापैति हृदयाद्राज्ञो दुर्मनाः स कृशोऽभवत्

asatkāraḥ sa tu mahānmuhūrtamapi tasya tu |
nāpaiti hṛdayādrājño durmanāḥ sa kṛśo'bhavat