अध्याय 178: बक का अन्त, एकचक्रा में उल्लास

ततः स भग्नपार्श्वाङ्गो नदित्वा भैरवं रवम् ।
शैलराजप्रतीकाशो गतासुरभवद्बकः

tataḥ sa bhagnapārśvāṅgo naditvā bhairavaṃ ravam |
śailarājapratīkāśo gatāsurabhavadbakaḥ

तेन शब्देन वित्रस्तो जनस्तस्याथ रक्षसः ।
निष्पपात गृहाद्राजन्सहैव परिचारिभिः

tena śabdena vitrasto janastasyātha rakṣasaḥ |
niṣpapāta gṛhādrājansahaiva paricāribhiḥ

बकानुजस्तदा राजन्भीमं शरणमेयिवान् ।
ततस्तु निहतं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं महाबलम् ।
राक्षसाः परमत्रस्ता भीमं शऱणमाययुः

bakānujastadā rājanbhīmaṃ śaraṇameyivān |
tatastu nihataṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ mahābalam |
rākṣasāḥ paramatrastā bhīmaṃ śaṟaṇamāyayuḥ

तान्भीतान्विगतज्ञानान्भीमः प्रहरतां वरः ।
सांत्वयामास बलवान्समये च न्यवेशयत्

tānbhītānvigatajñānānbhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
sāṃtvayāmāsa balavānsamaye ca nyaveśayat

न हिंस्या मानुषा भूयो युष्माभिरिति कर्हिचित् ।
हिंसतां हि वधः शीघ्रमेवमेव भवेदिति

na hiṃsyā mānuṣā bhūyo yuṣmābhiriti karhicit |
hiṃsatāṃ hi vadhaḥ śīghramevameva bhavediti

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तानि रक्षांसि भारत ।
एवमस्त्विति तं प्राहुर्जगृहुः समयं च तम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā tāni rakṣāṃsi bhārata |
evamastviti taṃ prāhurjagṛhuḥ samayaṃ ca tam

सगणस्तु बकभ्राता प्राणमत्पाण्डवं तदा ।
ततः प्रभृति रक्षांसि तत्र सौम्यानि भारत ।
नगरे प्रत्यदृश्यन्त नरैर्नगरवासिभिः

sagaṇastu bakabhrātā prāṇamatpāṇḍavaṃ tadā |
tataḥ prabhṛti rakṣāṃsi tatra saumyāni bhārata |
nagare pratyadṛśyanta narairnagaravāsibhiḥ

ततो भीमस्तमादाय गतासुं पुरुषादकम् ।
निष्कर्णनेत्रं निर्जिह्वं निःसंज्ञं कण्ठपीडनात् ।
कुर्वन्बहुविधां चेष्टां पुरद्वारमकर्षत

tato bhīmastamādāya gatāsuṃ puruṣādakam |
niṣkarṇanetraṃ nirjihvaṃ niḥsaṃjñaṃ kaṇṭhapīḍanāt |
kurvanbahuvidhāṃ ceṣṭāṃ puradvāramakarṣata

द्वारदेशे विनिक्षिप्य पुरमागात्स मारुतिः ।
स एव राक्षसो नूनं पुनरायाति नः पुरीम्

dvāradeśe vinikṣipya puramāgātsa mārutiḥ |
sa eva rākṣaso nūnaṃ punarāyāti naḥ purīm

सबालवृद्धाः पुरुषा इति भीताः प्रदुद्रुवुः ।
ततो भीमो बकं हत्वा गत्वा ब्राह्मणवेश्म तत्

sabālavṛddhāḥ puruṣā iti bhītāḥ pradudruvuḥ |
tato bhīmo bakaṃ hatvā gatvā brāhmaṇaveśma tat

बलीवर्दौ च शकटं ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ।
तूष्णीमन्तर्गृहं गच्छेत्यभिधाय द्विजोत्तमम्

balīvardau ca śakaṭaṃ brāhmaṇāya nyavedayat |
tūṣṇīmantargṛhaṃ gacchetyabhidhāya dvijottamam

मातृभ्रातृसमक्षं च गत्वा शयनमेव च ।
आचचक्षेऽथ तत्सर्वं रात्रौ युद्धमभूद्यथा

mātṛbhrātṛsamakṣaṃ ca gatvā śayanameva ca |
ācacakṣe'tha tatsarvaṃ rātrau yuddhamabhūdyathā

ततो नरा विनिष्क्रान्ता नगरात्कल्यमेव तु ।
ददृशुर्निहतं भूमौ राक्षसं रुधिरोक्षितम्

tato narā viniṣkrāntā nagarātkalyameva tu |
dadṛśurnihataṃ bhūmau rākṣasaṃ rudhirokṣitam

तमद्रिकूटसदृशं विनिकीर्णं भयानकम् ।
दृष्ट्वा संहृष्टरोमाणो बभूवुस्तत्र नागराः

tamadrikūṭasadṛśaṃ vinikīrṇaṃ bhayānakam |
dṛṣṭvā saṃhṛṣṭaromāṇo babhūvustatra nāgarāḥ

एकचक्रां ततो गत्वा प्रवृत्तिं प्रददुः पुरे ।
ततः सहस्रशो राजन्नरा नगरवासिनः

ekacakrāṃ tato gatvā pravṛttiṃ pradaduḥ pure |
tataḥ sahasraśo rājannarā nagaravāsinaḥ

तत्राजग्मुर्बकं द्रष्टुं सस्त्रीवृद्धकुमारकाः ।
ततस्ते विस्मिताः सर्वे कर्म दृष्ट्वाऽतिमानुषम् ।
दैवतान्यर्चयाञ्चक्रुः प्रार्थितानि पुरा भयात्

tatrājagmurbakaṃ draṣṭuṃ sastrīvṛddhakumārakāḥ |
tataste vismitāḥ sarve karma dṛṣṭvā'timānuṣam |
daivatānyarcayāñcakruḥ prārthitāni purā bhayāt

ततः प्रगणयामासुः कस्य वारोऽद्य भोजने ।
ज्ञात्वा चागम्य तं विप्रं पप्रच्छुः सर्व एव ते

tataḥ pragaṇayāmāsuḥ kasya vāro'dya bhojane |
jñātvā cāgamya taṃ vipraṃ papracchuḥ sarva eva te

एवं पृष्टः स बहुशो रक्षमाणश्च पाण्डवान् ।
उवाच नागरान्सर्वानिदं विप्रर्षभस्तदा

evaṃ pṛṣṭaḥ sa bahuśo rakṣamāṇaśca pāṇḍavān |
uvāca nāgarānsarvānidaṃ viprarṣabhastadā

आज्ञापितं मामशने रुदन्तं सह बन्धुभिः ।
ददर्श ब्राह्मणः कश्चिन्मन्त्रसिद्धो महामनाः

ājñāpitaṃ māmaśane rudantaṃ saha bandhubhiḥ |
dadarśa brāhmaṇaḥ kaścinmantrasiddho mahāmanāḥ

परिपृच्छ्य स मां पूर्वं परिक्लेशं पुरस्य च ।
अब्रवीद्ब्राह्मणश्रेष्ठो विश्वास्य प्रहसन्निव

paripṛcchya sa māṃ pūrvaṃ parikleśaṃ purasya ca |
abravīdbrāhmaṇaśreṣṭho viśvāsya prahasanniva

प्रापयिष्याम्यहं तस्मा अन्नमेतद्दुरात्मने ।
मन्निमित्तं भयं चापि न कार्यमिति चाब्रवीत्

prāpayiṣyāmyahaṃ tasmā annametaddurātmane |
mannimittaṃ bhayaṃ cāpi na kāryamiti cābravīt

स तदन्नमुपादाय गतो बकवनं प्रति ।
तेन नूनं भवेदेतत्कर्म लोकहितं कृतम्

sa tadannamupādāya gato bakavanaṃ prati |
tena nūnaṃ bhavedetatkarma lokahitaṃ kṛtam

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च सुविस्मिताः ।
वैश्याः शूद्राश्च मुदिताश्चक्रुर्ब्रह्ममहं तदा

tataste brāhmaṇāḥ sarve kṣatriyāśca suvismitāḥ |
vaiśyāḥ śūdrāśca muditāścakrurbrahmamahaṃ tadā

ततो जानपदाः सर्वे आजग्मुर्नगरं प्रति ।
तमद्भुततमं द्रष्टुं पार्थास्तत्रैव चावसन्

tato jānapadāḥ sarve ājagmurnagaraṃ prati |
tamadbhutatamaṃ draṣṭuṃ pārthāstatraiva cāvasan

वेत्रकीयगृहे सर्वे परिवार्य वृकोदरम् ।
विस्मयादभ्यगच्छन्त भीमं भीमपराक्रमम्

vetrakīyagṛhe sarve parivārya vṛkodaram |
vismayādabhyagacchanta bhīmaṃ bhīmaparākramam

न वै न संभवेत्सर्वं ब्राह्मणेषु महात्मसु ।
इति सत्कृत्य तं पौराः परिवव्रुः समन्ततः

na vai na saṃbhavetsarvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu |
iti satkṛtya taṃ paurāḥ parivavruḥ samantataḥ

अयं त्राता हि खेदानां पितेव परमार्थतः ।
अस्य शुश्रूषवः पादौ परिचर्य उपास्महे

ayaṃ trātā hi khedānāṃ piteva paramārthataḥ |
asya śuśrūṣavaḥ pādau paricarya upāsmahe

पशुमद्दधिमनच्चास्य वारं भक्तमुपाहरन् ।
तस्मिन्हते ते पुरुषा भीताः समनुबोधनाः

paśumaddadhimanaccāsya vāraṃ bhaktamupāharan |
tasminhate te puruṣā bhītāḥ samanubodhanāḥ

ततः संप्राद्रवन्पार्थाः सह मात्रा परन्तपाः ।
आगच्छन्नेकचक्रां ते गाण्डवाः संशितव्रताः

tataḥ saṃprādravanpārthāḥ saha mātrā parantapāḥ |
āgacchannekacakrāṃ te gāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ

वैदिकाध्ययने युक्ता जटिला ब्रह्मचारिणः ।
अवसंस्ते च तत्रापि ब्राह्मणस्य निवेशने ।
मात्रर सहैकचक्रायां दीर्घकालं सहोषिताः

vaidikādhyayane yuktā jaṭilā brahmacāriṇaḥ |
avasaṃste ca tatrāpi brāhmaṇasya niveśane |
mātrara sahaikacakrāyāṃ dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ