अध्याय 177: भीम बक का भोजन खाकर उससे लड़ते हैं

उपपन्नमिदं मातस्त्वया यद्बुद्धिपूर्वकम् ।
आर्तस्य ब्राह्मणस्यैतदनुक्रोशादिदं कृतम्

upapannamidaṃ mātastvayā yadbuddhipūrvakam |
ārtasya brāhmaṇasyaitadanukrośādidaṃ kṛtam

ध्रुवमेष्यति भीमोऽयं निहत्य पुरुषादकम् ।
सर्वथा ब्राह्मणस्यार्थे यदनुक्रोशवत्यसि

dhruvameṣyati bhīmo'yaṃ nihatya puruṣādakam |
sarvathā brāhmaṇasyārthe yadanukrośavatyasi

यथा त्विदं न विन्देयुर्नरा नगरवासिनः ।
तथाऽयं ब्राह्मणो वाच्यः परिग्राह्यश्च यत्नतः

yathā tvidaṃ na vindeyurnarā nagaravāsinaḥ |
tathā'yaṃ brāhmaṇo vācyaḥ parigrāhyaśca yatnataḥ

युधिष्ठिरेण संमन्त्र्य ब्राह्मणार्थमरिन्दम ।
कुन्ती प्रविश्य तान्सर्वान्मन्त्रयामास भारत

yudhiṣṭhireṇa saṃmantrya brāhmaṇārthamarindama |
kuntī praviśya tānsarvānmantrayāmāsa bhārata

अथ रात्र्यां व्यतीतायां भीमसेनो महाबलः ।
ब्राह्मणं समुपागम्य वचश्चेदमुवाच ह

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
brāhmaṇaṃ samupāgamya vacaścedamuvāca ha

आपदस्त्वां विमोक्ष्येऽहं सपुत्रं ब्राह्मण प्रियम् ।
मा भैषी राक्षसात्तस्मान्मां ददातु बलिं भवान्

āpadastvāṃ vimokṣye'haṃ saputraṃ brāhmaṇa priyam |
mā bhaiṣī rākṣasāttasmānmāṃ dadātu baliṃ bhavān

इद मामशितं कर्तुं प्रयतस्व सकृद्गृहे ।
आथात्मानं प्रादास्यामि तस्मै घोराय रक्षसे

ida māmaśitaṃ kartuṃ prayatasva sakṛdgṛhe |
āthātmānaṃ prādāsyāmi tasmai ghorāya rakṣase

त्वरध्वं किं विलम्बध्वे मा चिरं कुरुतानघाः ।
व्यवस्येयं मनः प्राणैर्युष्मान्रक्षितुमद्य वै

tvaradhvaṃ kiṃ vilambadhve mā ciraṃ kurutānaghāḥ |
vyavasyeyaṃ manaḥ prāṇairyuṣmānrakṣitumadya vai

एवमुक्तः स भीमेन ब्राह्मणो भरतर्षभ ।
सुहृदां तत्समाख्याय ददावन्नं सुसंस्कृतम्

evamuktaḥ sa bhīmena brāhmaṇo bharatarṣabha |
suhṛdāṃ tatsamākhyāya dadāvannaṃ susaṃskṛtam

पिशितोदनमाजह्रुरथास्मै पुरवासिनः ।
सघृतं सोपदंशं च सूपैर्नानाविधैः सह

piśitodanamājahrurathāsmai puravāsinaḥ |
saghṛtaṃ sopadaṃśaṃ ca sūpairnānāvidhaiḥ saha

तदाऽशित्वा भीमसेनो मांसानि विविधानि च ।
मोदकानि च मुख्यानि चित्रोदनचयान्बहून्

tadā'śitvā bhīmaseno māṃsāni vividhāni ca |
modakāni ca mukhyāni citrodanacayānbahūn

ततोऽपिबद्दधिघटान्सुबहून्द्रोणसंमितान् ।
तस्य भुक्तवतः पौरा यथावत्समुपार्जितान्

tato'pibaddadhighaṭānsubahūndroṇasaṃmitān |
tasya bhuktavataḥ paurā yathāvatsamupārjitān

उपजह्रुर्भृतं भागं समृद्धमनसस्तदा ।
ततो रात्र्यां व्यतीतायां सव्यञ्जनदधिप्लुतम्

upajahrurbhṛtaṃ bhāgaṃ samṛddhamanasastadā |
tato rātryāṃ vyatītāyāṃ savyañjanadadhiplutam

समारुह्यान्नसंपूर्णं शकटं स वृकोदरः ।
प्रययौ तूर्यनिर्घोषैः पौरैश्च परिवारितः

samāruhyānnasaṃpūrṇaṃ śakaṭaṃ sa vṛkodaraḥ |
prayayau tūryanirghoṣaiḥ pauraiśca parivāritaḥ

आत्मानमेषोऽन्नभूतो राक्षसाय प्रदास्यति ।
तरुणोऽप्रतिरूपश्च दृढ औदरिको युवा

ātmānameṣo'nnabhūto rākṣasāya pradāsyati |
taruṇo'pratirūpaśca dṛḍha audariko yuvā

वाग्भिरेवंप्रकाराभिः स्तूयमानो वृकोदरः ।
चुचोद स बलीवर्दौ युक्तौ सर्वाङ्गकालकौ

vāgbhirevaṃprakārābhiḥ stūyamāno vṛkodaraḥ |
cucoda sa balīvardau yuktau sarvāṅgakālakau

वादित्राणां प्रवादेन ततस्तं पुरुषादकम् ।
अभ्यगच्छत्सुसंहृष्टः सर्वत्र मनुजैर्वृतः

vāditrāṇāṃ pravādena tatastaṃ puruṣādakam |
abhyagacchatsusaṃhṛṣṭaḥ sarvatra manujairvṛtaḥ

संप्राप्य स च तं देशमेकाकी समुपाययौ ।
पुरुषादभयाद्भीतस्तत्रैवासीज्जनव्रजः

saṃprāpya sa ca taṃ deśamekākī samupāyayau |
puruṣādabhayādbhītastatraivāsījjanavrajaḥ

स गत्वा दूरमध्वानं दक्षिणामभितो दिशम् ।
यतोपदिष्टमुद्देशे ददर्श विपुलं द्रुमम्

sa gatvā dūramadhvānaṃ dakṣiṇāmabhito diśam |
yatopadiṣṭamuddeśe dadarśa vipulaṃ drumam

केशमज्जास्थिमेदोभिर्बाहूरुचरणैरपि ।
आर्द्रैः शुष्कैश्च संकीर्णमभितोऽथ वनस्पतिम्

keśamajjāsthimedobhirbāhūrucaraṇairapi |
ārdraiḥ śuṣkaiśca saṃkīrṇamabhito'tha vanaspatim

गृध्रकङ्कबलच्छन्नं गोमायुगणसेवितम् ।
उग्रगन्धमचक्षुष्यं श्मशानमिव दारुणम्

gṛdhrakaṅkabalacchannaṃ gomāyugaṇasevitam |
ugragandhamacakṣuṣyaṃ śmaśānamiva dāruṇam

तं प्रविश्य महावृक्षं चिन्तयामास वीर्यवान् ।
यावन्न पश्यते रक्षो बकाभिख्यं बलोत्तरम्

taṃ praviśya mahāvṛkṣaṃ cintayāmāsa vīryavān |
yāvanna paśyate rakṣo bakābhikhyaṃ balottaram

आचितं विविधैर्भोज्यैरन्नैरुच्चावचैरिदम् ।
शकटं सूपसंपूर्णं यावद्द्रक्ष्यति राक्षसः

ācitaṃ vividhairbhojyairannairuccāvacairidam |
śakaṭaṃ sūpasaṃpūrṇaṃ yāvaddrakṣyati rākṣasaḥ

तावदेवेह भोक्ष्येऽहं दुर्लभं हि पुनर्भवेत् ।
विप्रकीर्येत सर्वं हि प्रयुद्धे मयि रक्षसा

tāvadeveha bhokṣye'haṃ durlabhaṃ hi punarbhavet |
viprakīryeta sarvaṃ hi prayuddhe mayi rakṣasā

अभोज्यं हि शवस्पर्शे निगृहीते बके भवेत् ।
स त्वेवं भीमकर्मा तु भीमसेनोऽभिलक्ष्य च

abhojyaṃ hi śavasparśe nigṛhīte bake bhavet |
sa tvevaṃ bhīmakarmā tu bhīmaseno'bhilakṣya ca

उपविश्य विविक्तेऽन्नं भुङ्क्ते स्म परमं परः ।
तं ततः सर्वतोऽपश्यन्द्रुमानारुह्य नागराः

upaviśya vivikte'nnaṃ bhuṅkte sma paramaṃ paraḥ |
taṃ tataḥ sarvato'paśyandrumānāruhya nāgarāḥ

नारक्षो बलिमश्नीयादेवं बहु च मानवाः ।
भुङ्क्ते ब्राह्मणरूपेण बकोऽयमिति चाब्रुवन्

nārakṣo balimaśnīyādevaṃ bahu ca mānavāḥ |
bhuṅkte brāhmaṇarūpeṇa bako'yamiti cābruvan

स तं हसति तेजस्वी तदन्नमुपभुज्य च ।
आसाद्य तु वनं तस्य रक्षसः पाण्डवो बली ।
आजुहाव ततो नाम्ना तदन्नमुपपादयन्

sa taṃ hasati tejasvī tadannamupabhujya ca |
āsādya tu vanaṃ tasya rakṣasaḥ pāṇḍavo balī |
ājuhāva tato nāmnā tadannamupapādayan

ततः स राक्षसः क्रुद्धो भीमस्य वचनात्तदा ।
आजगाम सुसंक्रुद्धो यत्र भीमो व्यवस्थितः

tataḥ sa rākṣasaḥ kruddho bhīmasya vacanāttadā |
ājagāma susaṃkruddho yatra bhīmo vyavasthitaḥ

महाकायो महावेगो दारयन्निव मेदिनीम् ।
लोहिताक्षः करालश्च लोहितश्मश्रुमूर्धजः

mahākāyo mahāvego dārayanniva medinīm |
lohitākṣaḥ karālaśca lohitaśmaśrumūrdhajaḥ

आकर्णाद्भिन्नवक्त्रश्च शङ्कुकर्णो विभीषणः ।
त्रिशिखां भ्रुकुटिं कृत्वा संदश्य दशनच्छदम्

ākarṇādbhinnavaktraśca śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ |
triśikhāṃ bhrukuṭiṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam

भुञ्जानमन्नं तं दृष्ट्वा भीमसेनं स राक्षसः ।
विवृत्य नयने क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्

bhuñjānamannaṃ taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ sa rākṣasaḥ |
vivṛtya nayane kruddha idaṃ vacanamabravīt

कोऽयमन्नमिदं भुङ्क्ते मदर्थमुपकल्पितम् ।
पश्यतो मम दुर्बुद्धिर्यियासुर्यमसादनम्

ko'yamannamidaṃ bhuṅkte madarthamupakalpitam |
paśyato mama durbuddhiryiyāsuryamasādanam

भीमसेनस्ततः श्रुत्वा प्रहसन्निव भारत ।
राक्षसं तमनादृत्य भुङ्क्त एव पराङ्मुखः

bhīmasenastataḥ śrutvā prahasanniva bhārata |
rākṣasaṃ tamanādṛtya bhuṅkta eva parāṅmukhaḥ

रवं स भैरवं कृत्वा समुद्यम्य करावुभौ ।
अभ्यद्रवद्भीमसेनं जिङांसुः पुरुषादकः

ravaṃ sa bhairavaṃ kṛtvā samudyamya karāvubhau |
abhyadravadbhīmasenaṃ jiṅāṃsuḥ puruṣādakaḥ

तथापि परिभूयैनं प्रेक्षमाणो वृकोदरः ।
राक्षसं भुङ्क्त एवान्नं पाण्डवः परवीरहा

tathāpi paribhūyainaṃ prekṣamāṇo vṛkodaraḥ |
rākṣasaṃ bhuṅkta evānnaṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā

अमर्षेण तु संपूर्णः कुन्तीपुत्रं वृकोदरम् ।
जघान पृष्ठे पाणिभ्यामुभाभ्यां पृष्ठतः स्थितः

amarṣeṇa tu saṃpūrṇaḥ kuntīputraṃ vṛkodaram |
jaghāna pṛṣṭhe pāṇibhyāmubhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ sthitaḥ

तथा बलवता भीमः पाणिभ्यां भृशमाहतः ।
नैवावलोकयामास राक्षसं भुङ्क्त एव सः

tathā balavatā bhīmaḥ pāṇibhyāṃ bhṛśamāhataḥ |
naivāvalokayāmāsa rākṣasaṃ bhuṅkta eva saḥ

ततः स भूयः संक्रुद्धो वृक्षमादाय राक्षसः ।
ताडयिष्यंस्तदा भीमं पुनरभ्यद्रवद्बली

tataḥ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣamādāya rākṣasaḥ |
tāḍayiṣyaṃstadā bhīmaṃ punarabhyadravadbalī

क्षिप्तं क्रुद्धेन तं वृक्षं प्रतिजग्राह वीर्यवान् ।
सव्येन पाणिना भीमो दक्षिणेनाप्यभुङ्क्त ह

kṣiptaṃ kruddhena taṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha vīryavān |
savyena pāṇinā bhīmo dakṣiṇenāpyabhuṅkta ha

शकटान्नं ततो भुक्त्वा रक्षसः पाणिना सह ।
गृह्णन्नेव तदा वृक्षं निःशेषं पर्वतोपमम्

śakaṭānnaṃ tato bhuktvā rakṣasaḥ pāṇinā saha |
gṛhṇanneva tadā vṛkṣaṃ niḥśeṣaṃ parvatopamam

भीमसेनो हसन्नेव भुक्त्वा त्यक्त्वा च राक्षसम् ।
पीत्वा दधिघटान्पूर्णान्घृतकुम्भाञ्शतं शतम्

bhīmaseno hasanneva bhuktvā tyaktvā ca rākṣasam |
pītvā dadhighaṭānpūrṇānghṛtakumbhāñśataṃ śatam

वार्युपस्पृश्य संहृष्टस्तस्थौ गिरिरिवापरः ।
भ्रामयन्तं महावृक्षमायान्तं भीमदर्शनम्

vāryupaspṛśya saṃhṛṣṭastasthau giririvāparaḥ |
bhrāmayantaṃ mahāvṛkṣamāyāntaṃ bhīmadarśanam

दृष्ट्वोत्थायाहवे वीरः सिंहनादं व्यनादयत् ।
भुजवेगं तथाऽऽस्फोटं क्ष्वेलितं च महास्वनम्

dṛṣṭvotthāyāhave vīraḥ siṃhanādaṃ vyanādayat |
bhujavegaṃ tathā''sphoṭaṃ kṣvelitaṃ ca mahāsvanam

कृत्वाऽऽह्वयत संक्रुद्धो भीमसेनोऽथ राक्षसम् ।
उवाचाशनिशब्देन ध्वनिना भीषयन्निव

kṛtvā''hvayata saṃkruddho bhīmaseno'tha rākṣasam |
uvācāśaniśabdena dhvaninā bhīṣayanniva

बहुकालं सुपुष्टं ते शरीरं राक्षसाधम ।
द्विपच्चतुष्पन्मांसैश्च बहुभिश्चौदनैरपि

bahukālaṃ supuṣṭaṃ te śarīraṃ rākṣasādhama |
dvipaccatuṣpanmāṃsaiśca bahubhiścaudanairapi

मद्बाहुबलमाश्रित्य न त्वं भूयस्त्वशिष्यसि ।
अद्य मद्बाहुनिष्पिष्टो गमिष्यसि यमालयम्

madbāhubalamāśritya na tvaṃ bhūyastvaśiṣyasi |
adya madbāhuniṣpiṣṭo gamiṣyasi yamālayam

अद्यप्रभृति स्वप्स्यन्ति वेत्रकीयनिवासिनः ।
निरुद्विग्नाः पुरस्यास्य कण्टके सूद्धृते मया

adyaprabhṛti svapsyanti vetrakīyanivāsinaḥ |
nirudvignāḥ purasyāsya kaṇṭake sūddhṛte mayā

अद्य युद्धे शरीरं ते कङ्कगोमायुवायसाः ।
मया हतस्य खादन्तु विकर्षन्तु च भूतले

adya yuddhe śarīraṃ te kaṅkagomāyuvāyasāḥ |
mayā hatasya khādantu vikarṣantu ca bhūtale

एवमुक्त्वा सुसंक्रुद्धः पार्थो बकजिघांसया ।
उपाधावद्बकश्चापि पार्थं पार्थिवसत्तम

evamuktvā susaṃkruddhaḥ pārtho bakajighāṃsayā |
upādhāvadbakaścāpi pārthaṃ pārthivasattama

महाकायो महावेगो दारयन्निव मेदिनीम् ।
पिशङ्गरूपः पिङ्गाक्षो भीमसेनमभिद्रवत्

mahākāyo mahāvego dārayanniva medinīm |
piśaṅgarūpaḥ piṅgākṣo bhīmasenamabhidravat

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदश्य दशनच्छदम् ।
भृशं स भूयः संक्रुद्धो वृक्षमादाय राक्षसः

triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam |
bhṛśaṃ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣamādāya rākṣasaḥ

ताडयिष्यंस्तदा भीमं तरसाऽभ्यद्रवद्बली ।
क्रुद्धेनाभिहतं वृक्षं प्रतिजग्राह लीलया

tāḍayiṣyaṃstadā bhīmaṃ tarasā'bhyadravadbalī |
kruddhenābhihataṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha līlayā

सव्येन पाणिना भीमः प्रहसन्निव भारत ।
ततः स पुनरुद्यम्य वृक्षान्बहुविधान्बली

savyena pāṇinā bhīmaḥ prahasanniva bhārata |
tataḥ sa punarudyamya vṛkṣānbahuvidhānbalī

प्राहिणोद्भीमसेनाय बकोऽपि बलवान्रणे ।
सर्वानपोहयद्वृक्षान्स्वस्य हस्तस्य शाखया

prāhiṇodbhīmasenāya bako'pi balavānraṇe |
sarvānapohayadvṛkṣānsvasya hastasya śākhayā

तद्वृक्षयुद्धमभवद्वृक्षषण्डविनाशनम् ॥
महत्सुघोरं राजेन्द्र बकपाण्डवयोस्तदा

tadvṛkṣayuddhamabhavadvṛkṣaṣaṇḍavināśanam ||
mahatsughoraṃ rājendra bakapāṇḍavayostadā

नाम विश्राव्य स बकः समभिद्रुत्य पाण्डवम् ।
समयुध्यत तीव्रेण वेगेन पुरुषादकः

nāma viśrāvya sa bakaḥ samabhidrutya pāṇḍavam |
samayudhyata tīvreṇa vegena puruṣādakaḥ

तयोर्वेगेन महता पृथिवी समकम्पत ।
पादपांश्च महामात्रांश्चूर्णयामासतुः क्षणात्

tayorvegena mahatā pṛthivī samakampata |
pādapāṃśca mahāmātrāṃścūrṇayāmāsatuḥ kṣaṇāt

द्रुतमागत्य पाणिभ्यां गृहीत्वा चैनमाक्षिपत् ।
आक्षिप्तो भीमसेनश्च पुनरेवोत्थितो हसन्

drutamāgatya pāṇibhyāṃ gṛhītvā cainamākṣipat |
ākṣipto bhīmasenaśca punarevotthito hasan

आलिङ्ग्यापि बकं भीमो न्यहनद्वसुधातले ।
भीमो विसर्जयित्वैनं समाश्वसिहि राक्षस

āliṅgyāpi bakaṃ bhīmo nyahanadvasudhātale |
bhīmo visarjayitvainaṃ samāśvasihi rākṣasa

इत्युक्त्वा पुनरास्फोट्य उत्तिष्ठेति च सोऽब्रवीत् ।
समुत्पत्य ततः क्रुद्धो रूपं कृत्वा महत्तरम्

ityuktvā punarāsphoṭya uttiṣṭheti ca so'bravīt |
samutpatya tataḥ kruddho rūpaṃ kṛtvā mahattaram

विरूपः सहसा तस्थौ2 तर्जयित्वा वृकोदरम् ।
अहसद्भीमसेनोऽपि राक्षसं भीमदर्शनम्

virūpaḥ sahasā tasthau2 tarjayitvā vṛkodaram |
ahasadbhīmaseno'pi rākṣasaṃ bhīmadarśanam

असौ गृहीत्वा पाणिभ्यां पृष्ठतश्च व्यवस्थितः ।
जानुभ्यां पीडयित्वाथ पातयामास भूतले

asau gṛhītvā pāṇibhyāṃ pṛṣṭhataśca vyavasthitaḥ |
jānubhyāṃ pīḍayitvātha pātayāmāsa bhūtale

पुनः क्रुद्धो विसृज्यैनं राक्षसं क्रोधजीवितम् ।
स्वां कटीमीषदुन्नम्य बाहू तस्य परामृशत्

punaḥ kruddho visṛjyainaṃ rākṣasaṃ krodhajīvitam |
svāṃ kaṭīmīṣadunnamya bāhū tasya parāmṛśat

तस्य बाहू समादाय त्वरमाणो वृकोदरः ।
उत्क्षिप्य चावधूयैनं पातयन्बलवान्भुवि

tasya bāhū samādāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ |
utkṣipya cāvadhūyainaṃ pātayanbalavānbhuvi

तं तु वामेन पादेन क्रुद्धो भीमपराक्रमः ।
उरस्येनं समाजघ्ने भीमस्तु पतितं भुवि

taṃ tu vāmena pādena kruddho bhīmaparākramaḥ |
urasyenaṃ samājaghne bhīmastu patitaṃ bhuvi

व्यात्ताननेन घोरेण लम्बजिह्वेन रक्षसा ।
तेनाभिद्रुत्य भीमेन भीमो मूर्ध्नि समाहतः

vyāttānanena ghoreṇa lambajihvena rakṣasā |
tenābhidrutya bhīmena bhīmo mūrdhni samāhataḥ

एवं निहन्यमानः स राक्षसेन बलीयसा ।
रोषेण महताऽऽविष्टो भीमो भीमपराक्रमः

evaṃ nihanyamānaḥ sa rākṣasena balīyasā |
roṣeṇa mahatā''viṣṭo bhīmo bhīmaparākramaḥ

गृहीत्वा मध्यमुत्क्षिप्य बली जग्राह राक्षसम् ।
तावन्योन्यं पीडयन्तौ पुरुषादवृकोदरौ

gṛhītvā madhyamutkṣipya balī jagrāha rākṣasam |
tāvanyonyaṃ pīḍayantau puruṣādavṛkodarau

मत्ताविव महानागावन्योन्यं विचकर्षतुः

mattāviva mahānāgāvanyonyaṃ vicakarṣatuḥ

बाहुविक्षेपशब्दैश्च भीमराक्षसयोस्तदा ।
वेत्रकीयपुरी सर्वा वित्रस्ता समपद्यत

bāhuvikṣepaśabdaiśca bhīmarākṣasayostadā |
vetrakīyapurī sarvā vitrastā samapadyata

तयोर्वेगेन महता तत्र भूमिरकम्पत ।
पादपान्वीरुधश्चैव चूर्णयामासतू रयात्

tayorvegena mahatā tatra bhūmirakampata |
pādapānvīrudhaścaiva cūrṇayāmāsatū rayāt

समागतौ च तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ ।
गिरिभिर्गिरिशृह्गैश्च पाषाणैः पर्वतच्युतैः

samāgatau ca tau vīrāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau |
giribhirgiriśṛhgaiśca pāṣāṇaiḥ parvatacyutaiḥ

अन्योन्यं ताडयन्तौ तौ चूर्णयामासतुस्तदा ।
आयामविस्तराभ्यां च परितो योजनद्वयम्

anyonyaṃ tāḍayantau tau cūrṇayāmāsatustadā |
āyāmavistarābhyāṃ ca parito yojanadvayam

निर्महीरुहपाषाणतृणकुञ्जलतावलिम् ।
चक्रतुर्युद्धदुर्मत्तौ कूर्मपृष्ठोपमां महीम्

nirmahīruhapāṣāṇatṛṇakuñjalatāvalim |
cakraturyuddhadurmattau kūrmapṛṣṭhopamāṃ mahīm

मुहूर्तमेवं संयुध्य समं रक्षःकुरूद्वहौ ।
ततो रक्षोविनाशाय मतिं कृत्वा कुरूत्तमः

muhūrtamevaṃ saṃyudhya samaṃ rakṣaḥkurūdvahau |
tato rakṣovināśāya matiṃ kṛtvā kurūttamaḥ

दन्तान्कटकटीकृत्य दष्ट्वा च दशनच्छदम् ।
नेत्रे संवृत्य विकटं तिर्यक्प्रैक्षत राक्षसम्

dantānkaṭakaṭīkṛtya daṣṭvā ca daśanacchadam |
netre saṃvṛtya vikaṭaṃ tiryakpraikṣata rākṣasam

अथ तं लोलयित्वा तु भीमसेनो महाबलः ।
अगृह्णात्परिरभ्यैनं बाहुभ्यां परिरभ्य च

atha taṃ lolayitvā tu bhīmaseno mahābalaḥ |
agṛhṇātparirabhyainaṃ bāhubhyāṃ parirabhya ca

जानुभ्यां पार्श्वयोः कुक्षौ पृष्ठे वक्षसि जघ्निवान् ।
भग्नोरुबाहुहृच्चैव विस्रंसद्देहबन्धनः

jānubhyāṃ pārśvayoḥ kukṣau pṛṣṭhe vakṣasi jaghnivān |
bhagnorubāhuhṛccaiva visraṃsaddehabandhanaḥ

प्रस्वेददीर्घनिश्वासो निर्यञ्जीवाक्षितारकः ।
अजाण्डास्फोटनं कुर्वन्नाक्रोशंश्च श्वसञ्छनैः

prasvedadīrghaniśvāso niryañjīvākṣitārakaḥ |
ajāṇḍāsphoṭanaṃ kurvannākrośaṃśca śvasañchanaiḥ

भूमौ निपत्य विलुठन्दण्डाहत इवोरगः ।
विस्फुरन्तं महाकायं परितो विचकर्ष ह

bhūmau nipatya viluṭhandaṇḍāhata ivoragaḥ |
visphurantaṃ mahākāyaṃ parito vicakarṣa ha

विकृष्यमाणो वेगेन पाण्डवेन बलीयसा ।
समयुज्यत तीव्रेण श्रमेण पुरुषादकः

vikṛṣyamāṇo vegena pāṇḍavena balīyasā |
samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ

हीयमानबलं रक्षः समीक्ष्य पुरुषर्षभः ।
निष्पिष्य भूमौ जानुभ्यां समाजघ्ने वृकोदरः

hīyamānabalaṃ rakṣaḥ samīkṣya puruṣarṣabhaḥ |
niṣpiṣya bhūmau jānubhyāṃ samājaghne vṛkodaraḥ

ततो ।ञस्य जानुना पृष्ठमवपीड्य बलादिव ।
बाहुना परिजग्राह दक्षिणेन शिरोधराम्

tato |ñasya jānunā pṛṣṭhamavapīḍya balādiva |
bāhunā parijagrāha dakṣiṇena śirodharām

सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः ।
जानुन्यारोप्य तत्पृष्ठं महाशब्दं बभञ्ज ह

savyena ca kaṭīdeśe gṛhya vāsasi pāṇḍavaḥ |
jānunyāropya tatpṛṣṭhaṃ mahāśabdaṃ babhañja ha

ततोऽस्य रुधिरं वक्त्रात्प्रादुरासीद्विशांपते ।
भज्यमानस्य भीमेन तस्य घोरस्य रक्षसः

tato'sya rudhiraṃ vaktrātprādurāsīdviśāṃpate |
bhajyamānasya bhīmena tasya ghorasya rakṣasaḥ