अध्याय 176: युधिष्ठिर कुन्ती के निश्चय पर प्रश्न करते हैं

करिष्य इति भीमेन प्रतिज्ञातेऽथ भारत ।
आजग्मुस्ते ततः सर्वे भैक्षमादाय पाण्डवाः

kariṣya iti bhīmena pratijñāte'tha bhārata |
ājagmuste tataḥ sarve bhaikṣamādāya pāṇḍavāḥ

भीमसेनं ततो दृष्ट्वा आपूर्णवदनं तथा ।
बुबोध धर्मराजस्तु हृषितं भीममच्युतम्

bhīmasenaṃ tato dṛṣṭvā āpūrṇavadanaṃ tathā |
bubodha dharmarājastu hṛṣitaṃ bhīmamacyutam

तोषस्य कारणं यत्तु मनसाऽचिन्तयद्गुरुः ।
स समीक्ष्य तदा राजन्योद्धुकामं युधिष्ठिरः

toṣasya kāraṇaṃ yattu manasā'cintayadguruḥ |
sa samīkṣya tadā rājanyoddhukāmaṃ yudhiṣṭhiraḥ

आकारेणैव तं ज्ञात्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
रहः समुपविश्यैकस्ततः पप्रच्छ मातरम्

ākāreṇaiva taṃ jñātvā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ |
rahaḥ samupaviśyaikastataḥ papraccha mātaram

किं चिकीर्षत्ययं कर्म भीमो भमपराक्रमः ।
भवत्यनुमते कच्चित्स्वयं वा कर्तुमिच्छति

kiṃ cikīrṣatyayaṃ karma bhīmo bhamaparākramaḥ |
bhavatyanumate kaccitsvayaṃ vā kartumicchati

ममैव वचनादेष करिष्यति परन्तपः ।
ब्राह्मणार्थे महत्कृत्यं मोक्षाय नगरस्य च

mamaiva vacanādeṣa kariṣyati parantapaḥ |
brāhmaṇārthe mahatkṛtyaṃ mokṣāya nagarasya ca

बकाय कल्पितं पुत्र महान्तं बलिमुत्तमम् ।
भीमो भुनक्तु सुस्पष्टमप्येकाहं तपःसुतः

bakāya kalpitaṃ putra mahāntaṃ balimuttamam |
bhīmo bhunaktu suspaṣṭamapyekāhaṃ tapaḥsutaḥ

किमिदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्करं कृतम् ।
परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति साधवः

kimidaṃ sāhasaṃ tīkṣṇaṃ bhavatyā duṣkaraṃ kṛtam |
parityāgaṃ hi putrasya na praśaṃsanti sādhavaḥ

कथं परसुतस्यार्थे स्वसुतं त्यक्तुमिच्छसि ।
लोकवेदविरुद्धं हि पुत्रत्यागात्कृतं त्वया

kathaṃ parasutasyārthe svasutaṃ tyaktumicchasi |
lokavedaviruddhaṃ hi putratyāgātkṛtaṃ tvayā

यस्य बाहू समाश्रित्य सुखं सर्वे शयामहे ।
राज्यं चापहृतं क्षुद्रैराजिहीर्षामहे पुनः

yasya bāhū samāśritya sukhaṃ sarve śayāmahe |
rājyaṃ cāpahṛtaṃ kṣudrairājihīrṣāmahe punaḥ

यस्य दुर्योधनो वीर्यं चिन्तयन्नमितौजसः ।
न शेते रजनीः सर्वा दुःखाच्छकुनिना सह

yasya duryodhano vīryaṃ cintayannamitaujasaḥ |
na śete rajanīḥ sarvā duḥkhācchakuninā saha

यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जतुगृहाद्वयम् ।
अन्येभ्यश्चैव पापेभ्यो निहतश्च पुरोचनः

yasya vīrasya vīryeṇa muktā jatugṛhādvayam |
anyebhyaścaiva pāpebhyo nihataśca purocanaḥ

यस्य वीर्यं समाश्रित्य वसुपूर्णां वसुन्धराम् ।
इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतराष्ट्रजान्

yasya vīryaṃ samāśritya vasupūrṇāṃ vasundharām |
imāṃ manyāmahe prāptāṃ nihatya dhṛtarāṣṭrajān

तस्य व्यवसितस्त्यागो बुद्धिमास्थाय कां त्वया ।
कच्चिन्नु दुःखैर्बुद्धिस्ते विलुप्ता गतचेतसः

tasya vyavasitastyāgo buddhimāsthāya kāṃ tvayā |
kaccinnu duḥkhairbuddhiste viluptā gatacetasaḥ

युधिष्ठिर न संतापस्त्वया कार्यो वृकोदरे ।
न चायं बुद्धिदौर्बल्याद्व्यवसायः कृतो मया

yudhiṣṭhira na saṃtāpastvayā kāryo vṛkodare |
na cāyaṃ buddhidaurbalyādvyavasāyaḥ kṛto mayā

न च शोकेन बुद्धिः सा विलुप्ता गतचेकसः ।
इह विप्रस्य भवने वयं पुत्र सुखोषिताः ।
अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः

na ca śokena buddhiḥ sā viluptā gatacekasaḥ |
iha viprasya bhavane vayaṃ putra sukhoṣitāḥ |
ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ

तस्य प्रतिक्रिया पार्थ मयेयं प्रसमीक्षिता ।
एतावानेव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति

tasya pratikriyā pārtha mayeyaṃ prasamīkṣitā |
etāvāneva puruṣaḥ kṛtaṃ yasminna naśyati

यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्याद्बहुगुमं ततः ।
ब्राह्मणार्थे महान्धर्मो जानामीत्थं वृकोदरे

yāvacca kuryādanyo'sya kuryādbahugumaṃ tataḥ |
brāhmaṇārthe mahāndharmo jānāmītthaṃ vṛkodare

दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तं तदा जतुगृहे महत् ।
हिडिम्बस्य वधाच्चैवं विश्वासो मे वृकोदरे

dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntaṃ tadā jatugṛhe mahat |
hiḍimbasya vadhāccaivaṃ viśvāso me vṛkodare

बाह्वोर्बलं हि भीमस्य नागायुतसमं महत् ।
येन यूयं गजप्रख्या निर्व्यूढा वारणावतात्

bāhvorbalaṃ hi bhīmasya nāgāyutasamaṃ mahat |
yena yūyaṃ gajaprakhyā nirvyūḍhā vāraṇāvatāt

वृकोदरेण सदृशो बलेनान्यो न विद्यते ।
यो व्यतीयाद्युधि श्रेष्ठमपि वज्रधरं स्वयम्

vṛkodareṇa sadṛśo balenānyo na vidyate |
yo vyatīyādyudhi śreṣṭhamapi vajradharaṃ svayam

जातमात्रः पुरा चैव ममाङ्कात्पतितो गिरौ ।
शरीरगौरवादस्य शिला गात्रैर्विचूर्णिता

jātamātraḥ purā caiva mamāṅkātpatito girau |
śarīragauravādasya śilā gātrairvicūrṇitā

तदहं प्रज्ञया ज्ञात्वा बलं भीमस्य पाण्डव ।
प्रतिकार्ये च विप्रस्य ततः कृतवती मतिम्

tadahaṃ prajñayā jñātvā balaṃ bhīmasya pāṇḍava |
pratikārye ca viprasya tataḥ kṛtavatī matim

नेदं लोभान्न चाज्ञानान्न च मोहाद्विनिश्चितम् ।
बुद्धिपूर्वं तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया

nedaṃ lobhānna cājñānānna ca mohādviniścitam |
buddhipūrvaṃ tu dharmasya vyavasāyaḥ kṛto mayā

अर्थौ द्वावपि निष्पन्नौ युधिष्ठिर भविष्यतः ।
प्रतीकारश्च वासस्य धर्मश्च चरितो महान्

arthau dvāvapi niṣpannau yudhiṣṭhira bhaviṣyataḥ |
pratīkāraśca vāsasya dharmaśca carito mahān

यो ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुर्यादर्थेषु कर्हिचित् ।
क्षत्रियः स शुभाँल्लोकानाप्नुयादिति मे मतिः

yo brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuryādartheṣu karhicit |
kṣatriyaḥ sa śubhām̐llokānāpnuyāditi me matiḥ

क्षत्रियस्यैव कुर्वाणः क्षत्रियो वधमोक्षणम् ।
विपुलां कीर्तिमाप्नोति लोकेऽस्मिंश्च परत्र च

kṣatriyasyaiva kurvāṇaḥ kṣatriyo vadhamokṣaṇam |
vipulāṃ kīrtimāpnoti loke'smiṃśca paratra ca

वैश्यस्यार्थे च साहाय्यं कुर्वाणः क्षत्रियो भुवि ।
स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम्

vaiśyasyārthe ca sāhāyyaṃ kurvāṇaḥ kṣatriyo bhuvi |
sa sarveṣvapi lokeṣu prajā rañjayate dhruvam

शूद्रं तु मोचयेद्राजा शरणार्थिनमागतम् ।
प्राप्नोतीह कुले जन्म सद्द्रव्ये राजपूजिते

śūdraṃ tu mocayedrājā śaraṇārthinamāgatam |
prāpnotīha kule janma saddravye rājapūjite

एवं मां भगवान्व्यासः पुरा पौरवनन्दन ।
प्रोवाचासुकरप्रज्ञस्तस्मादेवं चिकीर्षितम्

evaṃ māṃ bhagavānvyāsaḥ purā pauravanandana |
provācāsukaraprajñastasmādevaṃ cikīrṣitam