अध्याय 174: ब्राह्मण कुन्ती को बक के विषय में बताता है

कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।
विदित्वाप्यपकर्षेयं शक्यं चेदपकर्षितुम्

kutomūlamidaṃ duḥkhaṃ jñātumicchāmi tattvataḥ |
viditvāpyapakarṣeyaṃ śakyaṃ cedapakarṣitum

उपपन्नं सतामेतद्यद्ब्रवीपि तपोधने ।
न तु दुःखमिदं शक्यं मानुषेण व्यपोहितुम्

upapannaṃ satāmetadyadbravīpi tapodhane |
na tu duḥkhamidaṃ śakyaṃ mānuṣeṇa vyapohitum

तथापि तत्त्वमाख्यास्ये दुःखस्यैतस्य संभवम् ।
शक्यं वा यदि वाऽशक्यं शृणु भद्रे यथातथम्

tathāpi tattvamākhyāsye duḥkhasyaitasya saṃbhavam |
śakyaṃ vā yadi vā'śakyaṃ śṛṇu bhadre yathātatham

समीपे नगरस्यास्य वको वसति राक्षसः ।
इतो गव्यूतिमात्रे ।ञस्ति यमुनागह्वरे गुहा

samīpe nagarasyāsya vako vasati rākṣasaḥ |
ito gavyūtimātre |ñasti yamunāgahvare guhā

तस्यां घोरः स वसति जिघांसुः पुरुषादकः ।
बकाभिधानो दुष्टात्मा राक्षसानां कुलाधमः

tasyāṃ ghoraḥ sa vasati jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ |
bakābhidhāno duṣṭātmā rākṣasānāṃ kulādhamaḥ

ईशो जनपदस्यास्य पुरस्य च महाबलः ।
पुष्टो मानुषमांसेन दुर्बुद्धिः पुरुषादकः

īśo janapadasyāsya purasya ca mahābalaḥ |
puṣṭo mānuṣamāṃsena durbuddhiḥ puruṣādakaḥ

प्रबलः कामरूपी च राक्षसस्तु महाबलः ।
तेनोपसृष्टा नगरी वर्षमद्य त्रयोदशम्

prabalaḥ kāmarūpī ca rākṣasastu mahābalaḥ |
tenopasṛṣṭā nagarī varṣamadya trayodaśam

तत्कृते परचक्राच्च भूतेभ्यश्च न नो भयम् ।
पुरुषादेन रौद्रेण भक्ष्यमाणा दुरात्मना

tatkṛte paracakrācca bhūtebhyaśca na no bhayam |
puruṣādena raudreṇa bhakṣyamāṇā durātmanā

अनाथा नगरी नाथं त्रातारं नाधिगच्छति ।
गुहायां च वसंस्तत्र बाधते सततं जनम्

anāthā nagarī nāthaṃ trātāraṃ nādhigacchati |
guhāyāṃ ca vasaṃstatra bādhate satataṃ janam

स्त्रियो बालांश्च वृद्धांश्च यूनश्चापि दुरात्मवान् ।
अत्र मन्त्रैश्च होमैश्च भोजनैश्च स राक्षसः

striyo bālāṃśca vṛddhāṃśca yūnaścāpi durātmavān |
atra mantraiśca homaiśca bhojanaiśca sa rākṣasaḥ

ईडितो द्विजमुख्यैश्च पूजितश्च दुरात्मवान् ।
यदा च सकलानेवं प्रसूदयति राक्षसः

īḍito dvijamukhyaiśca pūjitaśca durātmavān |
yadā ca sakalānevaṃ prasūdayati rākṣasaḥ

अथैनं ब्राह्मणाः सर्वे समये समयोजयन् ।
मा स्म कामाद्वधी रक्षो दास्यामस्ते सदा वयं

athainaṃ brāhmaṇāḥ sarve samaye samayojayan |
mā sma kāmādvadhī rakṣo dāsyāmaste sadā vayaṃ

पर्यायेण यथाकाममिह मांसोदनं प्रभो ।
अन्नं मांससमायुक्तं तिलचूर्णसमन्वितम्

paryāyeṇa yathākāmamiha māṃsodanaṃ prabho |
annaṃ māṃsasamāyuktaṃ tilacūrṇasamanvitam

सर्पिषा च समायुक्तं व्यञ्जनैश्च समन्वितम् ।
सूपांस्त्रीन्सतिलान्पिण्डाँल्लाजापूपसुरासवान्

sarpiṣā ca samāyuktaṃ vyañjanaiśca samanvitam |
sūpāṃstrīnsatilānpiṇḍām̐llājāpūpasurāsavān

शृताशृतान्पानकुम्भान्स्थूलमांसं शृताशृतम् ।
वनमाहिषवाराहभाल्लूकं च शृताशृतम्

śṛtāśṛtānpānakumbhānsthūlamāṃsaṃ śṛtāśṛtam |
vanamāhiṣavārāhabhāllūkaṃ ca śṛtāśṛtam

सर्पिःकुम्भांश्च विविधान्दधिकुम्भांस्तथा बहून् ।
सद्यःसिद्धसमायुक्तं तिलचूर्णैः समाकुलम्

sarpiḥkumbhāṃśca vividhāndadhikumbhāṃstathā bahūn |
sadyaḥsiddhasamāyuktaṃ tilacūrṇaiḥ samākulam

कुलाच्च पुरुषं चैकं बलीवर्दौ च कालकौ ।
प्राप्स्यसि त्वमसंक्रुद्धो रक्षोभागं प्रकल्पितम्

kulācca puruṣaṃ caikaṃ balīvardau ca kālakau |
prāpsyasi tvamasaṃkruddho rakṣobhāgaṃ prakalpitam

तिष्ठेह समयेऽस्माकमित्ययाचन्त तं द्विजाः ।
बाढमित्येव तद्रक्षस्तद्वचः प्रत्यगृह्णत

tiṣṭheha samaye'smākamityayācanta taṃ dvijāḥ |
bāḍhamityeva tadrakṣastadvacaḥ pratyagṛhṇata

परचक्राटवीकेभ्यो रक्षणं स करोति च ।
तस्मिन्भागे सुनिर्दिष्टे स्थितः स समये बली

paracakrāṭavīkebhyo rakṣaṇaṃ sa karoti ca |
tasminbhāge sunirdiṣṭe sthitaḥ sa samaye balī

एकैकं चैव पुरुषं संप्रयच्छन्ति वेतनम् ।
स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुकरो नरैः

ekaikaṃ caiva puruṣaṃ saṃprayacchanti vetanam |
sa vāro bahubhirvarṣairbhavatyasukaro naraiḥ

तद्विमोक्षाय ये केचिद्यतन्ते पुरुषाः क्वचित् ।
सपुत्रदारांस्तान्हत्वा तद्रक्षो भक्षयत्युत

tadvimokṣāya ye kecidyatante puruṣāḥ kvacit |
saputradārāṃstānhatvā tadrakṣo bhakṣayatyuta

वेत्रकीयगृहे राजा नायं नयमिहास्थितः ।
उपायं तं न कुरुते यत्नादपि स मन्दधीः ।
अनामयं जनस्यास्य येन स्यादद्य शाश्वतम्

vetrakīyagṛhe rājā nāyaṃ nayamihāsthitaḥ |
upāyaṃ taṃ na kurute yatnādapi sa mandadhīḥ |
anāmayaṃ janasyāsya yena syādadya śāśvatam

एतदर्हा वचं नूनं वसामो दुर्बलस्य ये ।
विषये नित्यवास्तव्याः कुराजानमुपाश्रिताः

etadarhā vacaṃ nūnaṃ vasāmo durbalasya ye |
viṣaye nityavāstavyāḥ kurājānamupāśritāḥ

ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वाच्छन्दचारिणः ।
गुणैरेते हि वत्स्यन्ति कामगाः पक्षिणो यथा

brāhmaṇāḥ kasya vaktavyāḥ kasya vācchandacāriṇaḥ |
guṇairete hi vatsyanti kāmagāḥ pakṣiṇo yathā

राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम् ।
वयस्य संचयेनास्य ज्ञातीन्पुत्रांश्च तारयेत्

rājānaṃ prathamaṃ vindettato bhāryāṃ tato dhanam |
rājanyasati loke'sminkuto bhāryā kuto dhanam |
vayasya saṃcayenāsya jñātīnputrāṃśca tārayet

विपीरतं मया चेदं त्रयं सर्वमुपार्जितम् ।
तदिमामापदं प्राप्य भृशं तप्यामहे वयम्

vipīrataṃ mayā cedaṃ trayaṃ sarvamupārjitam |
tadimāmāpadaṃ prāpya bhṛśaṃ tapyāmahe vayam

सोऽयमस्माननुप्राप्तो वारः कुलविनाशनः ।
भोजनं पुरुषश्चैकः प्रदेयं वेतनं मया

so'yamasmānanuprāpto vāraḥ kulavināśanaḥ |
bhojanaṃ puruṣaścaikaḥ pradeyaṃ vetanaṃ mayā

न च मे विद्यते वित्तं संक्रेतुं पुरुषं क्वचित् ।
सुहृज्जनं प्रदातुं च न शक्ष्यामि कदाचन

na ca me vidyate vittaṃ saṃkretuṃ puruṣaṃ kvacit |
suhṛjjanaṃ pradātuṃ ca na śakṣyāmi kadācana

गतिं चान्यां न पश्यामि तस्मान्मोक्षाय रक्षसः ।
सोऽहं दुःखार्णवे मग्नो महत्यसुकरे भृशम्

gatiṃ cānyāṃ na paśyāmi tasmānmokṣāya rakṣasaḥ |
so'haṃ duḥkhārṇave magno mahatyasukare bhṛśam

सहैवैतैर्गमिष्यामि बान्धवैरद्य राक्षसम् ।
ततो नः सहितान्क्षुद्रः सर्वानेवोपभोक्ष्यति

sahaivaitairgamiṣyāmi bāndhavairadya rākṣasam |
tato naḥ sahitānkṣudraḥ sarvānevopabhokṣyati

दुःखमूलमिदं भद्रे मयोक्तं प्रश्नतोऽनघे

duḥkhamūlamidaṃ bhadre mayoktaṃ praśnato'naghe