अध्याय 173: पुत्री का आत्मदान और नन्हे पुत्र का वचन

तयोर्दुःखितयोर्वाक्यमतिमात्रं निशम्य तु ।
ततो दुःखपरीताङ्गी कन्या तावभ्यभाषत

tayorduḥkhitayorvākyamatimātraṃ niśamya tu |
tato duḥkhaparītāṅgī kanyā tāvabhyabhāṣata

किमेवं भृशदुःखार्तौ रोरूयेतामनाथवत् ।
ममापि श्रूयतां वाक्यं श्रुत्वा च क्रियतां क्षमम्

kimevaṃ bhṛśaduḥkhārtau rorūyetāmanāthavat |
mamāpi śrūyatāṃ vākyaṃ śrutvā ca kriyatāṃ kṣamam

धर्मतोऽहं परित्याज्या युवयोर्नात्र संशयः ।
त्यक्तव्यां मां परित्यज्य त्राहि सर्वं मयैकया

dharmato'haṃ parityājyā yuvayornātra saṃśayaḥ |
tyaktavyāṃ māṃ parityajya trāhi sarvaṃ mayaikayā

इत्यर्थमिष्यतेऽपत्यं तारयिष्यति मामिति ।
अस्मिन्नुपस्थिते काले तरध्वं प्लववन्मया

ityarthamiṣyate'patyaṃ tārayiṣyati māmiti |
asminnupasthite kāle taradhvaṃ plavavanmayā

इह वा तारयेद्दुर्गादुत वा प्रेत्य भारत ।
सर्वथा तारयेत्पुत्रः पुत्र इत्युच्यते बुधैः

iha vā tārayeddurgāduta vā pretya bhārata |
sarvathā tārayetputraḥ putra ityucyate budhaiḥ

आकाङ्क्षन्ते च दौहित्रान्मयि नित्यं पितामहाः ।
तत्स्वयं वै परित्रास्ये रक्षन्ती जीवितं पितुः

ākāṅkṣante ca dauhitrānmayi nityaṃ pitāmahāḥ |
tatsvayaṃ vai paritrāsye rakṣantī jīvitaṃ pituḥ

भ्राता च मम बालोऽयं गते लोकममुं त्वयि ।
अचिरेणैव कालेन विनश्येत न संशयः

bhrātā ca mama bālo'yaṃ gate lokamamuṃ tvayi |
acireṇaiva kālena vinaśyeta na saṃśayaḥ

तातेपि हि गते स्वर्गं विनष्टे च ममानुजे ।
पिण्डः पितॄणां व्युच्छिद्येत्तत्तेषां विप्रियं भवेत्

tātepi hi gate svargaṃ vinaṣṭe ca mamānuje |
piṇḍaḥ pitṝṇāṃ vyucchidyettatteṣāṃ vipriyaṃ bhavet

पित्रा त्यक्ता तथा मात्रा भ्रात्रा चाहमसंशयम् ।
दुःखाद्दुःखतरं प्राप्य म्रियेयमतथोचिताम्

pitrā tyaktā tathā mātrā bhrātrā cāhamasaṃśayam |
duḥkhādduḥkhataraṃ prāpya mriyeyamatathocitām

त्वयि त्वरोगे निर्मुक्तो माता भ्राता च मे शिशुः ।
सन्तानश्चैव पिण्डश्च प्रतिष्ठास्यत्यसंशयम्

tvayi tvaroge nirmukto mātā bhrātā ca me śiśuḥ |
santānaścaiva piṇḍaśca pratiṣṭhāsyatyasaṃśayam

आत्मा पुत्रः सखी भार्या कृच्छ्रं तु दुहिता किल ।
स कृच्छ्रान्मोचयात्मानं मां च धर्मे नियोजया

ātmā putraḥ sakhī bhāryā kṛcchraṃ tu duhitā kila |
sa kṛcchrānmocayātmānaṃ māṃ ca dharme niyojayā

अनाथा कृपणा बाला यत्र क्वचन गामिनी ।
भविष्यामि त्वया तात विहीना कृपणा सदा

anāthā kṛpaṇā bālā yatra kvacana gāminī |
bhaviṣyāmi tvayā tāta vihīnā kṛpaṇā sadā

अथवाहं करिष्यामि कुलस्यास्य विमोचनम् ।
फलसंस्था भविष्यामि कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

athavāhaṃ kariṣyāmi kulasyāsya vimocanam |
phalasaṃsthā bhaviṣyāmi kṛtvā karma suduṣkaram

अथवा यास्यसे तत्र त्यक्त्वा मां द्विजसत्तम ।
पीडिताऽहं भविष्यामि तदवेक्षस्व मामपि

athavā yāsyase tatra tyaktvā māṃ dvijasattama |
pīḍitā'haṃ bhaviṣyāmi tadavekṣasva māmapi

तदस्मदर्थं धर्मार्थं प्रसवार्थं च सत्तम ।
आत्मानं परिरक्षस्व त्यक्तव्यां मां च संत्यज

tadasmadarthaṃ dharmārthaṃ prasavārthaṃ ca sattama |
ātmānaṃ parirakṣasva tyaktavyāṃ māṃ ca saṃtyaja

अवश्यकरणीये च मा त्वां कालोत्यगादयम् ।
किं त्वतः परमं दुःखं यद्वयं स्वर्गते त्वयि

avaśyakaraṇīye ca mā tvāṃ kālotyagādayam |
kiṃ tvataḥ paramaṃ duḥkhaṃ yadvayaṃ svargate tvayi

याचमानाः परादन्नं परिधावेमहि श्ववत् ।
त्वयि त्वरोगे निर्मुक्ते क्लेशादस्मात्सबान्धवे ।
अमृतेव सती लोके भविष्यामि सुखान्विता

yācamānāḥ parādannaṃ paridhāvemahi śvavat |
tvayi tvaroge nirmukte kleśādasmātsabāndhave |
amṛteva satī loke bhaviṣyāmi sukhānvitā

इतः प्रदाने देवाश्च पितरश्चेति नः श्रुतम् ।
त्वया दत्तेन तोयेन भविष्यति हिताय वै

itaḥ pradāne devāśca pitaraśceti naḥ śrutam |
tvayā dattena toyena bhaviṣyati hitāya vai

इत्येतदुभयं तात निशाम्य तव यद्धितम् ।
तद्व्यवस्य तथाम्बाया हितं स्वस्य सुतस्य च

ityetadubhayaṃ tāta niśāmya tava yaddhitam |
tadvyavasya tathāmbāyā hitaṃ svasya sutasya ca

मातापित्रोश्च पुत्रास्तु भवितारो गुणान्विताः ।
न तु पुत्रस्य पितरो पुनर्जातु भविष्यतः

mātāpitrośca putrāstu bhavitāro guṇānvitāḥ |
na tu putrasya pitaro punarjātu bhaviṣyataḥ

एवं बहुविधं तस्या निशम्य परिदेवितम् ।
पिता माता च सा चैव कन्या प्ररुरुदुस्त्रयः

evaṃ bahuvidhaṃ tasyā niśamya paridevitam |
pitā mātā ca sā caiva kanyā prarurudustrayaḥ

ततः प्ररुदितान्सर्वान्निशम्याथ सुतस्तदा ।
उत्फुल्लनयनो बालः कलमव्यक्तमब्रवीत्

tataḥ praruditānsarvānniśamyātha sutastadā |
utphullanayano bālaḥ kalamavyaktamabravīt

मा पिता रुद मा मातर्मा स्वसस्त्विति चाब्रवीत् ।
प्रहसन्निव सर्वांस्तानेकैकमनुसर्पति

mā pitā ruda mā mātarmā svasastviti cābravīt |
prahasanniva sarvāṃstānekaikamanusarpati

ततः स तृणमादाय प्रहृष्टः पुनरब्रवीत् ।
अनेनाहं हनिष्यामि राक्षसं पुरुषादकम्

tataḥ sa tṛṇamādāya prahṛṣṭaḥ punarabravīt |
anenāhaṃ haniṣyāmi rākṣasaṃ puruṣādakam

तथापि तेषां दुःखेन परीतानां निशम्य तत् ।
बालस्य वाक्यमव्यक्तं हर्षः समभवन्महान्

tathāpi teṣāṃ duḥkhena parītānāṃ niśamya tat |
bālasya vākyamavyaktaṃ harṣaḥ samabhavanmahān

अयं काल इति ज्ञात्वा कुन्ती समुपसृत्य तान् ।
गतासूनमृतेनेव जीवयन्तीदमब्रवीत्

ayaṃ kāla iti jñātvā kuntī samupasṛtya tān |
gatāsūnamṛteneva jīvayantīdamabravīt