अध्याय 172: ब्राह्मणी अपने प्राण देने को प्रस्तुत

न सन्तापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित् ।
न हि सन्तापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते

na santāpastvayā kāryaḥ prākṛteneva karhicit |
na hi santāpakālo'yaṃ vaidyasya tava vidyate

अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः ।
अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते

avaśyaṃ nidhanaṃ sarvairgantavyamiha mānavaiḥ |
avaśyabhāvinyarthe vai saṃtāpo neha vidyate

भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते ।
व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र च

bhāryā putro'tha duhitā sarvamātmārthamiṣyate |
vyathāṃ jahi subuddhyā tvaṃ svayaṃ yāsyāmi tatra ca

एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम् ।
प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तुर्हितमाचरेत्

etaddhi paramaṃ nāryāḥ kāryaṃ loke sanātanam |
prāṇānapi parityajya yadbharturhitamācaret

तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीदं सुखावहम् ।
भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम्

tacca tatra kṛtaṃ karma tavāpīdaṃ sukhāvaham |
bhavatyamutra cākṣayyaṃ loke'smiṃśca yaśaskaram

एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्ष्याम्यहं तव ।
अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते

eṣa caiva gururdharmo yaṃ pravakṣyāmyahaṃ tava |
arthaśca tava dharmaśca bhūyānatra pradṛśyate

यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि ।
कन्या चैका कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया

yadarthamiṣyate bhāryā prāptaḥ so'rthastvayā mayi |
kanyā caikā kumāraśca kṛtāhamanṛṇā tvayā

समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा ।
न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे

samarthaḥ poṣaṇe cāsi sutayo rakṣaṇe tathā |
na tvahaṃ sutayoḥ śaktā tathā rakṣaṇapoṣaṇe

मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वप्राणधनेश्वर ।
कथं स्यातां सुतौ बालौ भरेयं च कथं त्वहम्

mama hi tvadvihīnāyāḥ sarvaprāṇadhaneśvara |
kathaṃ syātāṃ sutau bālau bhareyaṃ ca kathaṃ tvaham

कथं हि विधवाऽनाथा बालपुत्रा विना त्वया ।
मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि

kathaṃ hi vidhavā'nāthā bālaputrā vinā tvayā |
mithunaṃ jīvayiṣyāmi sthitā sādhugate pathi

अहं कृतावलेपैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम् ।
अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम्

ahaṃ kṛtāvalepaiśca prārthyamānāmimāṃ sutām |
ayuktaistava saṃbandhe kathaṃ śakṣyāmi rakṣitum

उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः ।
प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे पतिहीनां तथा स्त्रियम्

utsṛṣṭamāmiṣaṃ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥ |
prārthayanti janāḥ sarve patihīnāṃ tathā striyam

साऽहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः ।
स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम

sā'haṃ vicālyamānā vai prārthyamānā durātmabhiḥ |
sthātuṃ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe dvijottama

स्त्रीजन्म गर्हितं नाथ लोके दुष्टजनाकुले ।
मातापित्रोर्वशे कन्या प्रौढा भर्तृवशे तथा

strījanma garhitaṃ nātha loke duṣṭajanākule |
mātāpitrorvaśe kanyā prauḍhā bhartṛvaśe tathā

अभावे चानयोः पुत्रे खतन्त्रा स्त्री विगर्हिता

abhāve cānayoḥ putre khatantrā strī vigarhitā

अनाथत्वं स्त्रियो द्वारं दुष्टानां विवृतं हि तत् ।
वस्त्रखण्डं घृताक्तं हि यथा संकृष्यते श्वभिः

anāthatvaṃ striyo dvāraṃ duṣṭānāṃ vivṛtaṃ hi tat |
vastrakhaṇḍaṃ ghṛtāktaṃ hi yathā saṃkṛṣyate śvabhiḥ

कथं तव कुलस्यैकमिमं बालमनागसम् ।
पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे

kathaṃ tava kulasyaikamimaṃ bālamanāgasam |
pitṛpaitāmahe mārge niyoktumahamutsahe

कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्सितान् ।
अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्

kathaṃ śakṣyāmi bāle'sminguṇānādhātumīpsitān |
anāthe sarvato lupte yathā tvaṃ dharmadarśivān

इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् ।
अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा

imāmapi ca te bālāmanāthāṃ paribhūya mām |
anarhāḥ prārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṃ yathā

तां चेदहं न दित्सेयं सद्गुणैरुपबृंहिताम् ।
प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात्

tāṃ cedahaṃ na ditseyaṃ sadguṇairupabṛṃhitām |
pramathyaināṃ hareyuste havirdhvāṅkṣā ivādhvarāt

संप्रेक्षमाणा पुत्रीं ते नानुरूपमिवात्मनः ।
अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव

saṃprekṣamāṇā putrīṃ te nānurūpamivātmanaḥ |
anarhavaśamāpannāmimāṃ cāpi sutāṃ tava

अवज्ञाता च लोकेषु तथान्मानमजानती ।
अवलिप्तैरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः

avajñātā ca lokeṣu tathānmānamajānatī |
avaliptairairbrahmanmariṣyāmi na saṃśayaḥ

तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथात्मजौ ।
विनश्येतां न सन्देहो मत्स्याविव जलक्षये

tau ca hīnau mayā bālau tvayā caiva tathātmajau |
vinaśyetāṃ na sandeho matsyāviva jalakṣaye

त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम् ।
त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि

tritayaṃ sarvathāpyevaṃ vinaśiṣyatyasaṃśayam |
tvayā vihīnaṃ tasmāttvaṃ māṃ parityaktumarhasi

व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः ।
ननु ब्रह्मन्सपुत्राणामिति धर्मविदो विदुः

vyuṣṭireṣā parā strīṇāṃ pūrvaṃ bhartuḥ parā gatiḥ |
nanu brahmansaputrāṇāmiti dharmavido viduḥ

अनिष्टमिह पुत्राणां विषये परिवर्तितुम् ।
हरिद्राञ्जनपुष्पादिसौमङ्गल्ययुता सती

aniṣṭamiha putrāṇāṃ viṣaye parivartitum |
haridrāñjanapuṣpādisaumaṅgalyayutā satī

मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी ।
भर्तृपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम्

maraṇaṃ yāti yā bhartustaddattajalapāyinī |
bhartṛpādārpitamanāḥ sā yāti girijāpadam

गिराजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया ।
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः

girājāyāḥ sakhī bhūtvā modate nagakanyayā |
mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ

अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति ।
आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च

amitasya hi dātāraṃ kā patiṃ nābhinandati |
āśramāścāgnisaṃskārā japahomavratāni ca

स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम् ।
क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विहितं स्त्रियाः

strīṇāṃ naite vidhātavyā vinā patimaninditam |
kṣamā śaucamanāhārametāvadvihitaṃ striyāḥ

परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया ।
बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे

parityaktaḥ sutaścāyaṃ duhiteyaṃ tathā mayā |
bāndhavāśca parityaktāstvadarthaṃ jīvitaṃ ca me

यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा ।
विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः

yajñaistapobhirniyamairdānaiśca vividhaistathā |
viśiṣyate striyā bharturnityaṃ priyahite sthitiḥ

तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्मं परमसंमतम् ।
इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च

tadidaṃ yaccikīrṣāmi dharmaṃ paramasaṃmatam |
iṣṭaṃ caiva hitaṃ caiva tava caiva kulasya ca

इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः ।
आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्

iṣṭāni cāpyapatyāni dravyāṇi suhṛdaḥ priyāḥ |
āpaddharmapramokṣāya bhāryā cāpi satāṃ matam

आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि

āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi

दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम् ।
सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः

dṛṣṭādṛṣṭaphalārthaṃ hi bhāryā putro dhanaṃ gṛham |
sarvametadvidhātavyaṃ budhānāmeṣa niścayaḥ

एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनः ।
उभयोः कोधिको विद्वन्नात्मा चैवाधिकः कुलात्

ekato vā kulaṃ kṛtsnamātmā vā kulavardhanaḥ |
ubhayoḥ kodhiko vidvannātmā caivādhikaḥ kulāt

आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश ।
विद्यन्ते द्विजशार्दूल आतमा रक्ष्यस्ततस्त्वया

ātmano vidyamānatvādbhuvanāni caturdaśa |
vidyante dvijaśārdūla ātamā rakṣyastatastvayā

आत्मन्यविद्यमाने चेदस्य नास्तीह किंचन ।
एतज्जगदिदं सर्वमात्मना न समं किल

ātmanyavidyamāne cedasya nāstīha kiṃcana |
etajjagadidaṃ sarvamātmanā na samaṃ kila

स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना ।
अनुजानीही मामार्य सुतौ मे परिपालय

sa kuruṣva mayā kāryaṃ tārayātmānamātmanā |
anujānīhī māmārya sutau me paripālaya

अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये ।
धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि

avadhyāḥ striya ityāhurdharmajñā dharmaniścaye |
dharmajñānrākṣasānāhurna hanyātsa ca māmapi

निःसंशयं वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः ।
अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि

niḥsaṃśayaṃ vadhaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ saṃśayito vadhaḥ |
ato māmeva dharmajña prasthāpayitumarhasi

भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया ।
त्वच्छुश्रूषणसंभूता कीर्तिश्चाप्यतुला मम ।
त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितं

bhuktaṃ priyāṇyavāptāni dharmaśca carito mayā |
tvacchuśrūṣaṇasaṃbhūtā kīrtiścāpyatulā mama |
tvatprasūtiḥ priyā prāptā na māṃ tapsyatyajīvitaṃ

जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा ।
समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः

jātaputrā ca vṛddhā ca priyakāmā ca te sadā |
samīkṣyaitadahaṃ sarvaṃ vyavasāyaṃ karomyataḥ

उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम् ।
ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव

utsṛjyāpi hi māmārya prāpsyasyanyāmapi striyam |
tataḥ pratiṣṭhito dharmo bhaviṣyati punastava

न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम् ।
स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने

na cāpyadharmaḥ kalyāṇa bahupatnīkatā nṛṇām |
strīṇāmadharmaḥ sumahānbhartuḥ pūrvasya laṅghane

एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् ।
आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारकौ

etatsarvaṃ samīkṣya tvamātmatyāgaṃ ca garhitam |
ātmānaṃ tārayādyāśu kulaṃ cemau ca dārakau

एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत ।
मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः

evamuktastayā bhartā tāṃ samāliṅgya bhārata |
mumoca bāṣpaṃ śanakaiḥ sabhāryo bhṛśaduḥkhitaḥ

मैवं वद त्वं कल्याणि तिष्ठ चेह सुमध्यमे ।
न तु भार्यां त्यजेत्प्राज्ञः पुत्रान्वापि कदाचन

maivaṃ vada tvaṃ kalyāṇi tiṣṭha ceha sumadhyame |
na tu bhāryāṃ tyajetprājñaḥ putrānvāpi kadācana

विशेषतः स्त्रियं रक्षेत्पुरुषो बुद्धिमानिह ।
त्यक्त्वा तु पुरुषो जीवेन्न हातव्यानिमान्सदा ।
न वेत्ति कामं धर्मं च अर्थं मोक्षं च तत्त्वतः

viśeṣataḥ striyaṃ rakṣetpuruṣo buddhimāniha |
tyaktvā tu puruṣo jīvenna hātavyānimānsadā |
na vetti kāmaṃ dharmaṃ ca arthaṃ mokṣaṃ ca tattvataḥ