अध्याय 171: एकचक्रा में भिक्षा, ब्राह्मण का विलाप

एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः ।
अत ऊर्ध्वं द्विजश्रेष्ठ किमकुर्वत पाण्डवाः

ekacakrāṃ gatāste tu kuntīputrā mahārathāḥ |
ata ūrdhvaṃ dvijaśreṣṭha kimakurvata pāṇḍavāḥ

एकचक्रां गतास्ते तु कन्तीपुत्रा महारथाः ।
ऊषुर्नातिचिरं कालं ब्राह्मणस्य निवेशने

ekacakrāṃ gatāste tu kantīputrā mahārathāḥ |
ūṣurnāticiraṃ kālaṃ brāhmaṇasya niveśane

रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि च ।
पार्थिवानपि चोद्देशान्सरितश्च सरांसि च

ramaṇīyāni paśyanto vanāni vividhāni ca |
pārthivānapi coddeśānsaritaśca sarāṃsi ca

चेरुर्भैश्रं तदा ते तु सर्व एव विशांपते ।
युधिष्ठिरं च कुन्तीं च चिन्तयन्त उपासते

cerurbhaiśraṃ tadā te tu sarva eva viśāṃpate |
yudhiṣṭhiraṃ ca kuntīṃ ca cintayanta upāsate

भैक्षं चरन्तस्तु तदा जटिला ब्रह्मचारिणः ।
बभूवुर्नागराणां च गुणैः संप्रियदर्शनाः

bhaikṣaṃ carantastu tadā jaṭilā brahmacāriṇaḥ |
babhūvurnāgarāṇāṃ ca guṇaiḥ saṃpriyadarśanāḥ

दर्शनीया द्विजाः शुभ्रा देवगर्भोपमाः शुभाः ।
भैक्षानर्हाश्च राज्यार्हाः सुकुमारास्तपस्विनः

darśanīyā dvijāḥ śubhrā devagarbhopamāḥ śubhāḥ |
bhaikṣānarhāśca rājyārhāḥ sukumārāstapasvinaḥ

नैते यथार्थतो विप्राः सुकुमारास्तपस्विनः ।
चरन्ति भूमौ प्रच्छन्नाः कस्माच्चित्कारणादिह

naite yathārthato viprāḥ sukumārāstapasvinaḥ |
caranti bhūmau pracchannāḥ kasmāccitkāraṇādiha

सर्वलक्षणसंपन्ना भैक्षं नार्हन्ति नित्यशः ।
कार्यार्थिनश्चरन्तीति तर्कयन्त इति ब्रुवन्

sarvalakṣaṇasaṃpannā bhaikṣaṃ nārhanti nityaśaḥ |
kāryārthinaścarantīti tarkayanta iti bruvan

बन्धूनामागमान्नित्यमुपचारैस्तु नागराः ।
भाजनानि च पूर्णानि भक्ष्यभोज्यैरकारयन्

bandhūnāmāgamānnityamupacāraistu nāgarāḥ |
bhājanāni ca pūrṇāni bhakṣyabhojyairakārayan

मौनव्रतेन संयुक्ता भैश्रं गृह्णन्ति पाण्डवाः ।
माता चिरगतान्ज्ञात्वा शोचन्ती पाण्डवान्प्रति

maunavratena saṃyuktā bhaiśraṃ gṛhṇanti pāṇḍavāḥ |
mātā ciragatānjñātvā śocantī pāṇḍavānprati

दुःखाश्रुपूर्णनयना लिखन्त्यास्ते महीतलम् ।
भिक्षित्वा द्विजगेहेषु चिन्तयन्तश्च मातरम्

duḥkhāśrupūrṇanayanā likhantyāste mahītalam |
bhikṣitvā dvijageheṣu cintayantaśca mātaram

त्वरमाणा निवर्तन्ते मातृगौरवयन्त्रिताः ।
मात्रे निवेदयन्ति स्म कुन्त्यै भैक्षं दिवानिशम्

tvaramāṇā nivartante mātṛgauravayantritāḥ |
mātre nivedayanti sma kuntyai bhaikṣaṃ divāniśam

सर्वं संपूर्णभैक्षान्नं मातृदत्तं पृथक्पृथक् ।
विभज्याभुञ्जतेष्टं ते यथाभागं पृथक्पृथक्

sarvaṃ saṃpūrṇabhaikṣānnaṃ mātṛdattaṃ pṛthakpṛthak |
vibhajyābhuñjateṣṭaṃ te yathābhāgaṃ pṛthakpṛthak

अर्धं स्म भुञ्जते पञ्च सह मात्रा परन्तपाः ।
अर्धं सर्वस्य भैक्षस्य भीमो भुङ्क्ते महाबलः

ardhaṃ sma bhuñjate pañca saha mātrā parantapāḥ |
ardhaṃ sarvasya bhaikṣasya bhīmo bhuṅkte mahābalaḥ

स नाशितश्च भवति कल्याणान्नभुजिः पुरा ।
स वैवर्ण्यं च कार्श्यं च जगामातृप्तिकारितम्

sa nāśitaśca bhavati kalyāṇānnabhujiḥ purā |
sa vaivarṇyaṃ ca kārśyaṃ ca jagāmātṛptikāritam

आज्यबिन्दुर्यथा वह्नौ महति ज्वलिते भवेत् ।
तथार्धभागं भीमस्य भिक्षान्नस्य नरोत्तम

ājyabinduryathā vahnau mahati jvalite bhavet |
tathārdhabhāgaṃ bhīmasya bhikṣānnasya narottama

तथैव वसतां तत्र तेषां राजन्महात्मनाम् ।
अतिचक्राम सुमहान्कालोऽथ भरतर्षभ

tathaiva vasatāṃ tatra teṣāṃ rājanmahātmanām |
aticakrāma sumahānkālo'tha bharatarṣabha

भीमोऽपि क्रीडयित्वाथ मिथो ब्राह्मणबन्धुषु ।
कुम्भकारेण संबन्धाल्लेभे पात्रं महत्तरम्

bhīmo'pi krīḍayitvātha mitho brāhmaṇabandhuṣu |
kumbhakāreṇa saṃbandhāllebhe pātraṃ mahattaram

कुम्भकारोऽददात्पात्रं महत्कृत्वातिमात्रकम् ।
प्रहसन्भीमसेनाय विस्मितस्तस्य कर्मणा

kumbhakāro'dadātpātraṃ mahatkṛtvātimātrakam |
prahasanbhīmasenāya vismitastasya karmaṇā

तस्याद्भुतं कर्म कुर्वन्मृद्भारं महदाददे ।
मृद्भारैः शतसाहस्रैः कुम्भकारमतोषयत्

tasyādbhutaṃ karma kurvanmṛdbhāraṃ mahadādade |
mṛdbhāraiḥ śatasāhasraiḥ kumbhakāramatoṣayat

चक्रे चक्रे च मृद्भाण्डान्सततं भैक्षमाचरन् ।
तदादायागतं दृष्ट्वा हसन्ति प्रहसन्ति च

cakre cakre ca mṛdbhāṇḍānsatataṃ bhaikṣamācaran |
tadādāyāgataṃ dṛṣṭvā hasanti prahasanti ca

भक्ष्यभोज्यानि विविधान्यादाय प्रक्षिपन्ति च ।
एवमेव सदा भुक्त्वा मात्रे वदति वै रहः ।
न चाशितोऽस्मि भवति कल्याणान्नभृतः पुरा

bhakṣyabhojyāni vividhānyādāya prakṣipanti ca |
evameva sadā bhuktvā mātre vadati vai rahaḥ |
na cāśito'smi bhavati kalyāṇānnabhṛtaḥ purā

ततः कदाचिद्भैक्षाय गतास्ते पुरषर्षभाः ।
संगत्य भीमसेनस्तु तत्रास्ते पृथया सह

tataḥ kadācidbhaikṣāya gatāste puraṣarṣabhāḥ |
saṃgatya bhīmasenastu tatrāste pṛthayā saha

अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशने ।
भृशमुत्पतितं घोरं कुन्ती शुश्राव भारत

athārtijaṃ mahāśabdaṃ brāhmaṇasya niveśane |
bhṛśamutpatitaṃ ghoraṃ kuntī śuśrāva bhārata

रोरुयमाणांस्तान्दृष्ट्वा परिदेवयतश्च सा ।
कारुण्यात्साधुभावाच्च कुन्ती राजन्न चक्षमे

roruyamāṇāṃstāndṛṣṭvā paridevayataśca sā |
kāruṇyātsādhubhāvācca kuntī rājanna cakṣame

मथ्यमानेव दुःखेन हृदयेन पृथा तदा ।
उवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितमिदं वचः

mathyamāneva duḥkhena hṛdayena pṛthā tadā |
uvāca bhīmaṃ kalyāṇī kṛpānvitamidaṃ vacaḥ

वसामः सुसुखं पुत्र ब्राह्मणस्य निवेशने ।
अज्ञाता धार्तराष्ट्रस्य सत्कृतां वीतमन्यवः

vasāmaḥ susukhaṃ putra brāhmaṇasya niveśane |
ajñātā dhārtarāṣṭrasya satkṛtāṃ vītamanyavaḥ

सा चिन्तये सदा पुत्र ब्राह्मणस्यास्य किं न्वहम् ॥
कदा प्रियं करिष्यामि यत्कुर्युरुषिताः सुखम्

sā cintaye sadā putra brāhmaṇasyāsya kiṃ nvaham ||
kadā priyaṃ kariṣyāmi yatkuryuruṣitāḥ sukham

एतावान्पुरुषस्तात कृतं यस्मिन्न नश्यति ।
यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्यादभ्यधिकं ततः

etāvānpuruṣastāta kṛtaṃ yasminna naśyati |
yāvacca kuryādanyo'sya kuryādabhyadhikaṃ tataḥ

तदिदं ब्राह्मणस्यास्य दुःखमापतितं ध्रुवम् ।
न तत्र यदि साहाय्यं कुर्याम सुकृतं भवेत्

tadidaṃ brāhmaṇasyāsya duḥkhamāpatitaṃ dhruvam |
na tatra yadi sāhāyyaṃ kuryāma sukṛtaṃ bhavet

ज्ञायतामस्य यद्दुःखं यतश्चैव समुत्थितम् ।
विदित्वा व्यवसिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

jñāyatāmasya yadduḥkhaṃ yataścaiva samutthitam |
viditvā vyavasiṣyāmi yadyapi syātsuduṣkaram

एवं तौ कथयन्तौ च भूयः सुश्रुवतुः स्वनम् ।
आर्तिजं तस्य विप्रस्य सभार्यस्य विशांपते

evaṃ tau kathayantau ca bhūyaḥ suśruvatuḥ svanam |
ārtijaṃ tasya viprasya sabhāryasya viśāṃpate

अन्तःपुरं ततस्तस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
विवेश त्वरिता कुन्ती बद्धवत्सेव सौरभी

antaḥpuraṃ tatastasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ |
viveśa tvaritā kuntī baddhavatseva saurabhī

ततस्तं ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सुतेन च ।
दुहित्रा चैव सहितं ददर्श विकृताननम्

tatastaṃ brāhmaṇaṃ tatra bhāryayā ca sutena ca |
duhitrā caiva sahitaṃ dadarśa vikṛtānanam

धिगिदं जीवितं लोके गतसारमनर्थकम् ।
दुःखमूलं पराधीनं भृशमप्रियभागि च

dhigidaṃ jīvitaṃ loke gatasāramanarthakam |
duḥkhamūlaṃ parādhīnaṃ bhṛśamapriyabhāgi ca

जीविते परमं दुःखं जीविते परमो ज्वरः ।
जीविते वर्तमानस्य द्वन्द्वानामागमो ध्रुवः

jīvite paramaṃ duḥkhaṃ jīvite paramo jvaraḥ |
jīvite vartamānasya dvandvānāmāgamo dhruvaḥ

आत्मा ह्येको हि धर्मार्थौ कामं चैव निषेवते ।
एतैश्च विप्रयोगोऽपि दुःखं परमनन्तकम्

ātmā hyeko hi dharmārthau kāmaṃ caiva niṣevate |
etaiśca viprayogo'pi duḥkhaṃ paramanantakam

आहुः केचित्परं मोक्षं स च नास्ति कथंचन ।
अर्थप्राप्तौ तु नरकः कृत्स्न एवोपपद्यते

āhuḥ kecitparaṃ mokṣaṃ sa ca nāsti kathaṃcana |
arthaprāptau tu narakaḥ kṛtsna evopapadyate

अर्थेप्सुता परं दुःखमर्थप्राप्तौ ततोऽधिकम् ।
जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम्

arthepsutā paraṃ duḥkhamarthaprāptau tato'dhikam |
jātasnehasya cārtheṣu viprayoge mahattaram

यावन्तो यस्य संयोगा द्रव्यैरिष्टैर्भवन्त्युत ।
तावन्तोऽस्य निख्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः

yāvanto yasya saṃyogā dravyairiṣṭairbhavantyuta |
tāvanto'sya nikhyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ

तदिदं जीवितं प्राप्य अल्पकालं महाभयम् ।
त्यागो हि न मया प्राप्तो भार्यया सहितेन च

tadidaṃ jīvitaṃ prāpya alpakālaṃ mahābhayam |
tyāgo hi na mayā prāpto bhāryayā sahitena ca

न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयमापदः ।
पुत्रदारेण वा सार्धं प्राद्रवेयमनामयम्

na hi yogaṃ prapaśyāmi yena mucyeyamāpadaḥ |
putradāreṇa vā sārdhaṃ prādraveyamanāmayam

यतितं वै मया पूर्वं वेत्थ ब्राह्मणि तत्तथा ।
क्षेमं यतस्ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम्

yatitaṃ vai mayā pūrvaṃ vettha brāhmaṇi tattathā |
kṣemaṃ yatastato gantuṃ tvayā tu mama na śrutam

इह जाता विवृद्धाऽस्मि पिता माता ममेति वै ।
उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयाऽसकृत्

iha jātā vivṛddhā'smi pitā mātā mameti vai |
uktavatyasi durmedhe yācyamānā mayā'sakṛt

स्वर्गतोऽपि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तव ।
बन्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रतिः

svargato'pi pitā vṛddhastathā mātā ciraṃ tava |
bandhavā bhūtapūrvāśca tatra vāse tu kā ratiḥ

न भोजनं विरुद्धं स्यान्न स्त्रीदेशो निबन्धनः ।
सुदूरमपि तं देशं व्रजेद्गरुडहंसवत्

na bhojanaṃ viruddhaṃ syānna strīdeśo nibandhanaḥ |
sudūramapi taṃ deśaṃ vrajedgaruḍahaṃsavat

सोऽयं ते बन्धुकामाया अशृण्वन्त्या वचो मम ।
बन्धुप्रणाशः संप्राप्तो भृशं दुःखकरो मम

so'yaṃ te bandhukāmāyā aśṛṇvantyā vaco mama |
bandhupraṇāśaḥ saṃprāpto bhṛśaṃ duḥkhakaro mama

अथवा मद्विनाशो यं न हि शक्ष्यामि कंचन ।
परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत्

athavā madvināśo yaṃ na hi śakṣyāmi kaṃcana |
parityaktumahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvannṛśaṃsavat

सहधर्मचरीं दान्तां नित्यं मातृसमां मम ।
सखायं विहितां देवैर्नित्यं परमिकां गतिम्

sahadharmacarīṃ dāntāṃ nityaṃ mātṛsamāṃ mama |
sakhāyaṃ vihitāṃ devairnityaṃ paramikāṃ gatim

पित्रा मात्रा च विहितां सदा गार्हस्थ्यभागिनीम् ।
वरयित्वा यथान्यायं मन्त्रवत्परिणीय च

pitrā mātrā ca vihitāṃ sadā gārhasthyabhāginīm |
varayitvā yathānyāyaṃ mantravatpariṇīya ca

कुलीनां शीलसंपन्नामपत्यजननीमपि ।
त्वामहं जीवितस्यार्थे साध्वीमनपकारिणीम्

kulīnāṃ śīlasaṃpannāmapatyajananīmapi |
tvāmahaṃ jīvitasyārthe sādhvīmanapakāriṇīm

परित्यक्तुं न शक्ष्यामि भार्यां नित्यमनुव्रताम् ।
कुत एव परित्यक्तुं सुतां शक्ष्याम्यहं स्वयम्

parityaktuṃ na śakṣyāmi bhāryāṃ nityamanuvratām |
kuta eva parityaktuṃ sutāṃ śakṣyāmyahaṃ svayam

बालामप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम् ।
भर्तुरर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मना

bālāmaprāptavayasamajātavyañjanākṛtim |
bharturarthāya nikṣiptāṃ nyāsaṃ dhātrā mahātmanā

यया दौहित्रजाँल्लोकानाशंसे पितृभिः सह ।
स्वयमुत्पाद्य तां बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे

yayā dauhitrajām̐llokānāśaṃse pitṛbhiḥ saha |
svayamutpādya tāṃ bālāṃ kathamutsraṣṭumutsahe

मन्यन्ते केचिदधिकं स्नेहं पुत्रे पितुर्नराः ।
कन्यायां केचिदपरे मम तुल्यावुभौ स्मृतौ

manyante kecidadhikaṃ snehaṃ putre piturnarāḥ |
kanyāyāṃ kecidapare mama tulyāvubhau smṛtau

यस्यां लोकाः प्रसूतिश्च स्थिता नित्यमथो सुखम् ।
अपापां तामहं बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे

yasyāṃ lokāḥ prasūtiśca sthitā nityamatho sukham |
apāpāṃ tāmahaṃ bālāṃ kathamutsraṣṭumutsahe

कुत एव परित्यक्तुं सुतं शक्ष्याम्यहं स्वयम् ।
प्रार्थयेयं परां प्रीतिं यस्मिन्स्वर्गफलानि च

kuta eva parityaktuṃ sutaṃ śakṣyāmyahaṃ svayam |
prārthayeyaṃ parāṃ prītiṃ yasminsvargaphalāni ca

यस्य जातस्य पितरो मुखं दृष्ट्वा दिवं गताः ।
अहं मुक्तः पितृऋणाद्यस्य जातस्य तेजसा

yasya jātasya pitaro mukhaṃ dṛṣṭvā divaṃ gatāḥ |
ahaṃ muktaḥ pitṛṛṇādyasya jātasya tejasā

दयितं मे कथं बालमहं त्यक्तुमिहोत्सहे ।
तमहं ज्येष्ठपुत्रं मे कुलनिर्हारकं विभुम्

dayitaṃ me kathaṃ bālamahaṃ tyaktumihotsahe |
tamahaṃ jyeṣṭhaputraṃ me kulanirhārakaṃ vibhum

मम पिण्डोदकनिधिं कथं त्यक्ष्यामि पुत्रकम् ।
त्यागोऽयं मम संप्राप्तो ममन्वा मे सुतस्य वा

mama piṇḍodakanidhiṃ kathaṃ tyakṣyāmi putrakam |
tyāgo'yaṃ mama saṃprāpto mamanvā me sutasya vā

तव वा तव पुत्र्या वा अत्र वासस्य तत्फलम् ।
न शृणोषि वचो मह्यं तत्फलं भुङ्क्ष्व भामिनि

tava vā tava putryā vā atra vāsasya tatphalam |
na śṛṇoṣi vaco mahyaṃ tatphalaṃ bhuṅkṣva bhāmini

अथवाहं न शक्ष्यामि स्वयं मर्तुं सुतं मम ।
एकं त्यक्तुं न शक्नोति भवतीं च सुतामपि

athavāhaṃ na śakṣyāmi svayaṃ martuṃ sutaṃ mama |
ekaṃ tyaktuṃ na śaknoti bhavatīṃ ca sutāmapi

अथ मद्रक्षणार्थं वा न हि शक्ष्यामि कंचन ।
परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत्

atha madrakṣaṇārthaṃ vā na hi śakṣyāmi kaṃcana |
parityaktumahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvannṛśaṃsavat

आत्मानमपि चोत्सृज्य गते प्रेतवशं मयि ।
त्यक्ता ह्येते मया व्यक्तं नेह शक्ष्यन्ति जीवितुम्

ātmānamapi cotsṛjya gate pretavaśaṃ mayi |
tyaktā hyete mayā vyaktaṃ neha śakṣyanti jīvitum

एषां चान्यतमत्यागो नृशंसो गर्हितो बुधैः ।
आत्मत्यागे कृते चेमे मरिष्यन्ति मया विना

eṣāṃ cānyatamatyāgo nṛśaṃso garhito budhaiḥ |
ātmatyāge kṛte ceme mariṣyanti mayā vinā

स कृच्छ्रामहमापन्नो न शक्तस्तर्तुमापदम् ।
अहो धिक्कां गतिं त्वद्य गमिष्यामि सबान्धवः ।
सर्वैः सह मृतं श्रेयो न च मे जीवितुं क्षमम्

sa kṛcchrāmahamāpanno na śaktastartumāpadam |
aho dhikkāṃ gatiṃ tvadya gamiṣyāmi sabāndhavaḥ |
sarvaiḥ saha mṛtaṃ śreyo na ca me jīvituṃ kṣamam