अध्याय 166: भीम हिडिम्ब का वध करते हैं

प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूपं दृष्ट्वातिमानुषम् ।
विस्मिताः पुरुषव्याघ्रा बभूवुः पृथया सह

prabuddhāste hiḍimbāyā rūpaṃ dṛṣṭvātimānuṣam |
vismitāḥ puruṣavyāghrā babhūvuḥ pṛthayā saha

ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसंपदा ।
उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं शैनः

tataḥ kuntī samīkṣyaināṃ vismitā rūpasaṃpadā |
uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāntvapūrvamidaṃ śainaḥ

कस्य त्वं सुरगर्भाभे कावाऽसि वरवर्णिनि ।
केन कार्येण संप्राप्ता कुतश्चागमनं तव

kasya tvaṃ suragarbhābhe kāvā'si varavarṇini |
kena kāryeṇa saṃprāptā kutaścāgamanaṃ tava

यदि वाऽस्य वनस्य त्वं देवता यदि वाऽप्सराः ।
आचक्ष्व मम तत्सर्वं किमर्थं चेह तिष्ठसि

yadi vā'sya vanasya tvaṃ devatā yadi vā'psarāḥ |
ācakṣva mama tatsarvaṃ kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi

यदेतत्पश्यसि वनं नीलमेघनिं महत् ।
निवासो राक्षसस्यैष हिडिम्बस्य ममैव च

yadetatpaśyasi vanaṃ nīlameghaniṃ mahat |
nivāso rākṣasasyaiṣa hiḍimbasya mamaiva ca

तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्दि भामिनि ।
भ्रात्रा संप्रेषितामार्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता

tasya māṃ rākṣasendrasya bhaginīṃ viddi bhāmini |
bhrātrā saṃpreṣitāmārye tvāṃ saputrāṃ jighāṃsatā

क्रूरबुद्धेरहं तस्य वचनादागता त्विह ।
अद्राक्षं नवहेमाभं तव पुत्रं महाबलम्

krūrabuddherahaṃ tasya vacanādāgatā tviha |
adrākṣaṃ navahemābhaṃ tava putraṃ mahābalam

ततोऽहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे ।
चोदिता तव पुत्रार्थं मन्मथेन वशानुगा

tato'haṃ sarvabhūtānāṃ bhāve vicaratā śubhe |
coditā tava putrārthaṃ manmathena vaśānugā

ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबलः ।
अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया

tato vṛto mayā bhartā tava putro mahābalaḥ |
apanetuṃ ca yatito na caiva śakito mayā

चिरायमाणां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादकः ।
स्वयमेवागतो हन्तुमिमान्सर्वांस्तवात्मजान्

cirāyamāṇāṃ māṃ jñātvā tataḥ sa puruṣādakaḥ |
svayamevāgato hantumimānsarvāṃstavātmajān

स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता ।
बलादितो विनिष्पिष्य व्यपनीतो महात्मना

sa tena mama kāntena tava putreṇa dhīmatā |
balādito viniṣpiṣya vyapanīto mahātmanā

विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम् ।
पश्यैवं युधि विक्रान्तावेतौ च नरराक्षसौ

vikarṣantau mahāvegau garjamānau parasparam |
paśyaivaṃ yudhi vikrāntāvetau ca nararākṣasau

तस्याः श्रुत्वैव वचनमुत्पपात युधिष्ठिरः ।
अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्च वीर्यवान्

tasyāḥ śrutvaiva vacanamutpapāta yudhiṣṭhiraḥ |
arjuno nakulaścaiva sahadevaśca vīryavān

तौ ते ददृशुरासक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम् ।
काङ्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव बलोत्कटौ

tau te dadṛśurāsaktau vikarṣantau parasparam |
kāṅkṣamāṇau jayaṃ caiva siṃhāviva balotkaṭau

अथान्योन्यं समाश्लिष्य विकर्षन्तौ पुनःपुनः ।
दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रजः

athānyonyaṃ samāśliṣya vikarṣantau punaḥpunaḥ |
dāvāgnidhūmasadṛśaṃ cakratuḥ pārthivaṃ rajaḥ

वसुधारेणुसंवीतौ वसुधाधरसन्निभौ ।
बभ्राजतुर्यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ

vasudhāreṇusaṃvītau vasudhādharasannibhau |
babhrājaturyathā śailau nīhāreṇābhisaṃvṛtau

राक्षसेन तदा भीमं क्लिश्यमानं निरीक्ष्य च ।
उवाचेदं वचः पार्थः प्रहसञ्छनकैरिव

rākṣasena tadā bhīmaṃ kliśyamānaṃ nirīkṣya ca |
uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ prahasañchanakairiva

भीम माभैर्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम् ।
समेतं भीमरूपेण रक्षसा श्रमकर्शिताः

bhīma mābhairmahābāho na tvāṃ budhyāmahe vayam |
sametaṃ bhīmarūpeṇa rakṣasā śramakarśitāḥ

साहाय्येऽस्मि स्थितः पार्थ पातयिष्यामि राक्षसम् ।
नकुलः सहदेवश्च मातरं गोपयिष्यतः

sāhāyye'smi sthitaḥ pārtha pātayiṣyāmi rākṣasam |
nakulaḥ sahadevaśca mātaraṃ gopayiṣyataḥ

उदासीनो निरीक्षस्व न कार्यः संभ्रमस्त्वया ।
न जात्वयं पुनर्जीवेन्मद्बाह्वन्तरमागतः

udāsīno nirīkṣasva na kāryaḥ saṃbhramastvayā |
na jātvayaṃ punarjīvenmadbāhvantaramāgataḥ

भुजयोरन्तरं प्राप्तो भीमसेनस्य राक्षसः ।
अमृत्वा पार्थवीर्येण मृतो मा भूदिति ध्वनिः

bhujayorantaraṃ prāpto bhīmasenasya rākṣasaḥ |
amṛtvā pārthavīryeṇa mṛto mā bhūditi dhvaniḥ

अयमस्मांस्तु नो हन्याज्जातु पार्थ राक्षसः ।
जीवन्तं न प्रमोक्ष्यामि मा भैषीर्भरतर्षभ

ayamasmāṃstu no hanyājjātu pārtha rākṣasaḥ |
jīvantaṃ na pramokṣyāmi mā bhaiṣīrbharatarṣabha

पूर्वरात्रे प्रयुक्तोऽसि भीम क्रूरेण रक्षसा ।
क्षपा व्युष्टा न चेदानीं समाप्तोसीन्महारणः

pūrvarātre prayukto'si bhīma krūreṇa rakṣasā |
kṣapā vyuṣṭā na cedānīṃ samāptosīnmahāraṇaḥ

किमेनन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा ।
गन्तव्ये न चिरं स्थातुमिह शक्यमरिन्दम

kimenana ciraṃ bhīma jīvatā pāparakṣasā |
gantavye na ciraṃ sthātumiha śakyamarindama

पुरा संरज्यते प्राची पुरा सन्ध्या प्रवर्तते ।
रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्त्युत

purā saṃrajyate prācī purā sandhyā pravartate |
raudre muhūrte rakṣāṃsi prabalāni bhavantyuta

त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो विभीषणम् ।
पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारमर्पय

tvarasva bhīma mā krīḍa jahi rakṣo vibhīṣaṇam |
purā vikurute māyāṃ bhujayoḥ sāramarpaya

माहात्म्यमात्मनो वेत्थ नराणां हितकाम्यया ।
रक्षो जहि यथा शक्रः पुरा वृत्रं महाबलम्

māhātmyamātmano vettha narāṇāṃ hitakāmyayā |
rakṣo jahi yathā śakraḥ purā vṛtraṃ mahābalam

अथवा मन्यसे भारं त्वमिमं राक्षसं युधि ।
आतिष्ठे तव साहाय्यं शीघ्रमेव तु हन्यताम्

athavā manyase bhāraṃ tvamimaṃ rākṣasaṃ yudhi |
ātiṣṭhe tava sāhāyyaṃ śīghrameva tu hanyatām

अथवा त्वहमेवैनं हनिष्यामि वृकोदर ।
कृतकर्मा परिश्रान्तः साधु तावदुपारम

athavā tvahamevainaṃ haniṣyāmi vṛkodara |
kṛtakarmā pariśrāntaḥ sādhu tāvadupārama

अर्जुनेनैवमुक्तस्तु भीमो रोषाज्ज्वलन्निव ।
बलमाहारयामास यद्वायोर्जगतः क्षये

arjunenaivamuktastu bhīmo roṣājjvalanniva |
balamāhārayāmāsa yadvāyorjagataḥ kṣaye

ततस्तस्याम्बुदाभस्य भीमो रोषात्तु रक्षसः ।
अत्क्षिप्याभ्रामयद्देहं तूर्णं शतगुणं तदा

tatastasyāmbudābhasya bhīmo roṣāttu rakṣasaḥ |
atkṣipyābhrāmayaddehaṃ tūrṇaṃ śataguṇaṃ tadā

इति चोवाच संक्रुद्धो भ्रामयन्राक्षसीं तनुम् ।
भीमसेनो महाबाहुरभिगर्जन्मुहुर्मुहुः

iti covāca saṃkruddho bhrāmayanrākṣasīṃ tanum |
bhīmaseno mahābāhurabhigarjanmuhurmuhuḥ

नरमांसैर्वृथा पुष्टो वृथा वृद्धो वृथामतिः ।
वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि

naramāṃsairvṛthā puṣṭo vṛthā vṛddho vṛthāmatiḥ |
vṛthāmaraṇamarhastvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi

क्षेममद्य करिष्यामि यथा वनमकण्टकम् ।
न पुनर्मानुषान्हत्वा भक्षयिष्यसि राक्षस

kṣemamadya kariṣyāmi yathā vanamakaṇṭakam |
na punarmānuṣānhatvā bhakṣayiṣyasi rākṣasa

इत्युक्त्वा भीमसेनस्तं निष्पिष्य धरणीतले ।
बाहुभ्यामवपीड्याशु पशुमारममारयत्

ityuktvā bhīmasenastaṃ niṣpiṣya dharaṇītale |
bāhubhyāmavapīḍyāśu paśumāramamārayat

स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम् ।
पूरयंस्तद्वनं सर्वं जलार्द्रे इव दुन्दुभिः

sa māryamāṇo bhīmena nanāda vipulaṃ svanam |
pūrayaṃstadvanaṃ sarvaṃ jalārdre iva dundubhiḥ

बाहुभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान्पाण्डुनन्दनः ।
समुद्धाम्य शिरश्चास्य सग्रीवं तदपाहरत्

bāhubhyāṃ yoktrayitvā taṃ balavānpāṇḍunandanaḥ |
samuddhāmya śiraścāsya sagrīvaṃ tadapāharat

ततो भित्त्वा शिरश्चास्य सग्रीवं तदुदाक्षिपत् ।
तस्य निष्कर्णनयनं निर्जिह्वं रुधिरोक्षितम्

tato bhittvā śiraścāsya sagrīvaṃ tadudākṣipat |
tasya niṣkarṇanayanaṃ nirjihvaṃ rudhirokṣitam

प्राविद्धं भीमसेनेन शिरो विदशनं बभौ ।
प्रसारितभुजोद्धृष्टो भिन्नमांसत्वगन्तरः

prāviddhaṃ bhīmasenena śiro vidaśanaṃ babhau |
prasāritabhujoddhṛṣṭo bhinnamāṃsatvagantaraḥ

कबन्धभूतस्तत्रासीद्दनुर्वज्रहतो तथा ।
हिडिम्बं निहतं दृष्ट्वा संहृष्टास्ते तरस्विनः

kabandhabhūtastatrāsīddanurvajrahato tathā |
hiḍimbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃhṛṣṭāste tarasvinaḥ

हिडिम्बा सा च संप्रेक्ष्य निहतं राक्षसं रणे ।
अदृश्याश्चैव ये स्वस्स्थाः समेताः सर्षिचारणाः

hiḍimbā sā ca saṃprekṣya nihataṃ rākṣasaṃ raṇe |
adṛśyāścaiva ye svassthāḥ sametāḥ sarṣicāraṇāḥ

पूजयन्ति स्म तं हृष्टाः साधुसाध्विति पाण्डवम् ।
भ्रातरश्चापि संहृष्टा युधिष्ठिरपुरोगमाः

pūjayanti sma taṃ hṛṣṭāḥ sādhusādhviti pāṇḍavam |
bhrātaraścāpi saṃhṛṣṭā yudhiṣṭhirapurogamāḥ

अपूजयन्नरव्याघ्रं भीमसेनमरिन्दमम् ।
अभिपूज्य महात्मानं भीमं भीमपराक्रमम् ।
पुनरेवार्जुनो वाक्यमुवाचेदं वृकोदरम्

apūjayannaravyāghraṃ bhīmasenamarindamam |
abhipūjya mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |
punarevārjuno vākyamuvācedaṃ vṛkodaram

अदूरे नगरं मन्ये वनादस्मादहं विभो ।
शीघ्रं गच्छाम भद्रं ते न नो विद्यात्सुयोधनः

adūre nagaraṃ manye vanādasmādahaṃ vibho |
śīghraṃ gacchāma bhadraṃ te na no vidyātsuyodhanaḥ

ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा मात्रा सह महारथाः ।
प्रययुः पुरुषव्याघ्रा हिडिम्बा चैव राक्षसी

tataḥ sarve tathetyuktvā mātrā saha mahārathāḥ |
prayayuḥ puruṣavyāghrā hiḍimbā caiva rākṣasī