अध्याय 167: हिडिम्बा की विनती, कुन्ती और युधिष्ठिर की स्वीकृति

सा तानेवापतत्तूर्णं भगिनी तस्य रक्षसः ।
अब्रुवाणा हिडिम्बा तु राक्षसी पाण्डवान्प्रति

sā tānevāpatattūrṇaṃ bhaginī tasya rakṣasaḥ |
abruvāṇā hiḍimbā tu rākṣasī pāṇḍavānprati

अभिवाद्य ततः कुन्तीं धर्मराजं च पाण्डवम् ।
अभिपूज्य ततः सर्वान्भीमसेनमभाषत

abhivādya tataḥ kuntīṃ dharmarājaṃ ca pāṇḍavam |
abhipūjya tataḥ sarvānbhīmasenamabhāṣata

अहं ते दर्शादेव मन्मथस्य वशं गता ।
क्रूरं भ्रातृवचो हित्वा सा त्वामेवानिरुन्धती

ahaṃ te darśādeva manmathasya vaśaṃ gatā |
krūraṃ bhrātṛvaco hitvā sā tvāmevānirundhatī

राक्षसे रौद्रसङ्काशे तवापश्यं विचेष्टितम् ।
अहं शुश्रूषुरिच्छेयं तव गात्रं निषेवितुम्

rākṣase raudrasaṅkāśe tavāpaśyaṃ viceṣṭitam |
ahaṃ śuśrūṣuriccheyaṃ tava gātraṃ niṣevitum

स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम् ।
हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वमिमं भ्रातृसेवितम्

smaranti vairaṃ rakṣāṃsi māyāmāśritya mohinīm |
hiḍimbe vraja panthānaṃ tvamimaṃ bhrātṛsevitam

क्रुद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः ।
शरीरगुप्त्यभ्यधिकं धर्मं गोपाय पाण्डव

kruddho'pi puruṣavyāghra bhīma mā sma striyaṃ vadhīḥ |
śarīraguptyabhyadhikaṃ dharmaṃ gopāya pāṇḍava

वधाभिप्रायमायान्तमवधीस्त्वं महाबलम् ।
रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति

vadhābhiprāyamāyāntamavadhīstvaṃ mahābalam |
rakṣasastasya bhaginī kiṃ naḥ kruddhā kariṣyati

हिडिम्बा तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
युधिष्ठिरं तु कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत्

hiḍimbā tu tataḥ kuntīmabhivādya kṛtāñjaliḥ |
yudhiṣṭhiraṃ tu kaunteyamidaṃ vacanamabravīt

आर्ये जानासि यद्दुःखमिह स्त्रीणामनङ्गजम् ।
तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृते शुभे

ārye jānāsi yadduḥkhamiha strīṇāmanaṅgajam |
tadidaṃ māmanuprāptaṃ bhīmasenakṛte śubhe

सोढं तत्परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया ।
सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे सुखोदयः

soḍhaṃ tatparamaṃ duḥkhaṃ mayā kālapratīkṣayā |
so'yamabhyāgataḥ kālo bhavitā me sukhodayaḥ

मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा ।
वृतोऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे

mayā hyutsṛjya suhṛdaḥ svadharmaṃ svajanaṃ tathā |
vṛto'yaṃ puruṣavyāghrastava putraḥ patiḥ śubhe

वीरेणाऽहं तथाऽनेन त्वया चापि यशस्विनी ।
प्रत्याख्याता न जीवामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

vīreṇā'haṃ tathā'nena tvayā cāpi yaśasvinī |
pratyākhyātā na jīvāmi satyametadbravīmi te

यदर्हसि कृपां कर्तुं मयि त्वं वरवर्णिनि ।
मत्वा मूढेति तन्मां त्वं भक्ता वाऽनुगतेति वा

yadarhasi kṛpāṃ kartuṃ mayi tvaṃ varavarṇini |
matvā mūḍheti tanmāṃ tvaṃ bhaktā vā'nugateti vā

भर्त्राऽनेन महाभागे संयोजय सुतेन ह ।
समुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम् ।
पुनश्चैवानयिष्यामि विस्रम्भं कुरु मे शुभे

bhartrā'nena mahābhāge saṃyojaya sutena ha |
samupādāya gaccheyaṃ yatheṣṭaṃ devarūpiṇam |
punaścaivānayiṣyāmi visrambhaṃ kuru me śubhe

अहं हि समये लप्स्ये प्राग्भ्रातुरपर्वजनात् ।
ततः सोऽभ्यपतद्रात्रौ भीमसेनजिघांसया

ahaṃ hi samaye lapsye prāgbhrāturaparvajanāt |
tataḥ so'bhyapatadrātrau bhīmasenajighāṃsayā

यथायथा विक्रमते यथारिमधितिष्ठति ।
तथातथा समासाद्य पाण्डवं काममोहिता

yathāyathā vikramate yathārimadhitiṣṭhati |
tathātathā samāsādya pāṇḍavaṃ kāmamohitā

न यातुधान्यहं त्वार्ये न चास्मि रजनीचरी ।
ईशा रक्षस्स्वसा ह्यस्मि राज्ञि सालकटङ्कटी

na yātudhānyahaṃ tvārye na cāsmi rajanīcarī |
īśā rakṣassvasā hyasmi rājñi sālakaṭaṅkaṭī

पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर्देववर्णिनी ।
सर्वान्वोऽहमुपस्थास्ये पुरस्कृत्य वृकोदरम्

putreṇa tava saṃyuktā yuvatirdevavarṇinī |
sarvānvo'hamupasthāsye puraskṛtya vṛkodaram

अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूषुरसकृत्त्वहम् ।
वृजिने तारयिष्यामि दासीवच्च नरर्षभाः

apramattā pramatteṣu śuśrūṣurasakṛttvaham |
vṛjine tārayiṣyāmi dāsīvacca nararṣabhāḥ

पृष्ठेन वो वहिष्यामि विमानं सुकृतानिव ।
यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम्

pṛṣṭhena vo vahiṣyāmi vimānaṃ sukṛtāniva |
yūyaṃ prasādaṃ kuruta bhīmaseno bhajeta mām

एवं ब्रुवन्ती ह तथा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति ।
भूम्यां दुष्कृतिनो लोकान्गमिष्येऽहं न संशयः

evaṃ bruvantī ha tathā pratyākhyātā kriyāṃ prati |
bhūmyāṃ duṣkṛtino lokāngamiṣye'haṃ na saṃśayaḥ

अहं हि मनसा ध्यात्वा सर्वं वेत्स्यामि सर्वदा ।
आपन्निस्तरणे प्राणान्धारयिष्ये न केनचित्

ahaṃ hi manasā dhyātvā sarvaṃ vetsyāmi sarvadā |
āpannistaraṇe prāṇāndhārayiṣye na kenacit

सर्वमावृत्य कर्तव्यं धर्मं समनुपश्यता ।
आपत्सु यो धारयति स वै धर्मविदुत्तमः

sarvamāvṛtya kartavyaṃ dharmaṃ samanupaśyatā |
āpatsu yo dhārayati sa vai dharmaviduttamaḥ

व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते ।
पुम्यात्प्राणान्धारयति पुण्यं वै प्राणधारणम्

vyasanaṃ hyeva dharmasya dharmiṇāmāpaducyate |
pumyātprāṇāndhārayati puṇyaṃ vai prāṇadhāraṇam

येन केनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते ।
महतोऽत्र स्त्रियं कामाद्वाधितां त्राहि मामपि

yena kenācareddharmaṃ tasmingarhā na vidyate |
mahato'tra striyaṃ kāmādvādhitāṃ trāhi māmapi

धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधवः ।
तत्तु धर्ममिति प्राहुर्मुनयो धर्मवत्सलाः

dharmārthakāmamokṣeṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ |
tattu dharmamiti prāhurmunayo dharmavatsalāḥ

दिव्यज्ञानेन जानामि व्यतीतानागतानहम् ।
तस्माद्वक्ष्यामि वः श्रेय आसन्नं सर उत्तमम्

divyajñānena jānāmi vyatītānāgatānaham |
tasmādvakṣyāmi vaḥ śreya āsannaṃ sara uttamam

अद्यासाद्य सरः स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ ।
श्वः प्रभाते महद्भूतं प्रादुर्भूतं जगत्पतिम्

adyāsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau |
śvaḥ prabhāte mahadbhūtaṃ prādurbhūtaṃ jagatpatim

व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्ट्वा शोकं विहास्यथ ।
धार्तराष्ट्राद्विवासं च दहनं वारणावते

vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyatha |
dhārtarāṣṭrādvivāsaṃ ca dahanaṃ vāraṇāvate

त्राणं च विदुरात्तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा ।
आवासे शालिहोत्रस्य स वो वासं विधास्यति

trāṇaṃ ca vidurāttubhyaṃ viditaṃ jñānacakṣuṣā |
āvāse śālihotrasya sa vo vāsaṃ vidhāsyati

वर्षवातातपसहो ह्ययं पुण्यो वनस्पतिः ।
पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः

varṣavātātapasaho hyayaṃ puṇyo vanaspatiḥ |
pītamātre tu pānīye kṣutpipāse vinaśyataḥ

तपसा शालिहोत्रेण सरो वृक्षश्च निर्मितः ।
कादम्बाः सारसा हंसाः कुरर्यः कुररैः सह

tapasā śālihotreṇa saro vṛkṣaśca nirmitaḥ |
kādambāḥ sārasā haṃsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha

रुवन्ति मधुरं गीतं गान्धर्वस्वनमिश्रितम् ।
(वैशंपायन उवाच)
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती वचनमब्रवीत्

ruvanti madhuraṃ gītaṃ gāndharvasvanamiśritam |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tasyāstadvacanaṃ śrutvā kuntī vacanamabravīt

युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वधर्मविशारदम् ।
(कुन्त्युवाच)
त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठो मयोक्तं शृणु भारत

yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ sarvadharmaviśāradam |
(kuntyuvāca)
tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mayoktaṃ śṛṇu bhārata

राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्मं वदति साधु वै ।
भावेन दुष्टा भीमं वै किं करिष्यति राक्षसी

rākṣasyeṣā hi vākyena dharmaṃ vadati sādhu vai |
bhāvena duṣṭā bhīmaṃ vai kiṃ kariṣyati rākṣasī

भजतां पाण्डवं वीरमपत्यार्थं यदीच्छसि ।
(युधिष्ठिर उवाच)
एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशयः

bhajatāṃ pāṇḍavaṃ vīramapatyārthaṃ yadīcchasi |
(yudhiṣṭhira uvāca)
evametadyathā''ttha tvaṃ hiḍimbe nātra saṃśayaḥ

स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे ।
नित्यं कृताह्निका स्नाता कृतशौचा सुरूपिणी

sthātavyaṃ tu tvayā dharme yathā brūyāṃ sumadhyame |
nityaṃ kṛtāhnikā snātā kṛtaśaucā surūpiṇī

स्नातं कृताह्निकं भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम् ।
भीमसेनं भजेथास्त्वमुदिते वै दिवाकरे

snātaṃ kṛtāhnikaṃ bhadre kṛtakautukamaṅgalam |
bhīmasenaṃ bhajethāstvamudite vai divākare

अहस्सु विहरानेन यथाकामं मनोजवा ।
अयं त्वानयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि

ahassu viharānena yathākāmaṃ manojavā |
ayaṃ tvānayitavyaste bhīmasenaḥ sadā niśi

प्राक्सन्ध्यातो विमोक्तव्यो रक्षितव्यश्च नित्यशः ।
एवं रमस्व भीमेन यावद्गर्भस्य वेदनम्

prāksandhyāto vimoktavyo rakṣitavyaśca nityaśaḥ |
evaṃ ramasva bhīmena yāvadgarbhasya vedanam

एष ते समयो भद्रे शुश्रूषा चाप्रमत्तया ।
नित्यानुकूलया भूत्वा कर्तव्यं शोभनं त्वया

eṣa te samayo bhadre śuśrūṣā cāpramattayā |
nityānukūlayā bhūtvā kartavyaṃ śobhanaṃ tvayā