अध्याय 165: भीम और राक्षस हिडिम्ब का मल्लयुद्ध

तां विदित्वा चिरगतां हिडिम्बो राक्षसेश्वरः ।
अवतीर्य द्रुमात्तस्मादाजगामाशु पाण्डवान्

tāṃ viditvā ciragatāṃ hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ |
avatīrya drumāttasmādājagāmāśu pāṇḍavān

लोहिताक्षो महाबाहुरूर्ध्वकेशो महाननः ।
मेघसङ्घातवर्ष्मा च तीक्ष्णदंष्ट्रो भयानकः

lohitākṣo mahābāhurūrdhvakeśo mahānanaḥ |
meghasaṅghātavarṣmā ca tīkṣṇadaṃṣṭro bhayānakaḥ

तलं तलेन संहत्य बाहू विक्षिप्य चासकृत् ।
उद्वृत्तनेत्रः संक्रुद्धो दन्तान्दन्तेषु निष्कुषन्

talaṃ talena saṃhatya bāhū vikṣipya cāsakṛt |
udvṛttanetraḥ saṃkruddho dantāndanteṣu niṣkuṣan

कोऽद्य मे भोक्तुकामस्य विघ्नं चरति दुर्मतिः ।
न बिभेति हिडिम्बी च प्रेषिता किमनागता

ko'dya me bhoktukāmasya vighnaṃ carati durmatiḥ |
na bibheti hiḍimbī ca preṣitā kimanāgatā

तमापतन्तं दृष्ट्वै तथा विकृतदर्शनम् ।
हिडिम्बोवाच वित्रस्ता भीमसेनमिदं वचः

tamāpatantaṃ dṛṣṭvai tathā vikṛtadarśanam |
hiḍimbovāca vitrastā bhīmasenamidaṃ vacaḥ

आपतत्येष दुष्टात्मा संक्रुद्धः पुरुषादकः ।
साऽहं त्वां भ्रातृभिः सार्धं यद्ब्रवीमि तथा कुरु

āpatatyeṣa duṣṭātmā saṃkruddhaḥ puruṣādakaḥ |
sā'haṃ tvāṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yadbravīmi tathā kuru

अहं कामगमा वीर रक्षोबलसमन्विता ।
आरुहेमां मम श्रोणिं नेष्यामि त्वां विहायसा

ahaṃ kāmagamā vīra rakṣobalasamanvitā |
āruhemāṃ mama śroṇiṃ neṣyāmi tvāṃ vihāyasā

प्रबोधयैतान्संसुप्तान्मातरं च परन्तप ।
सर्वानेव गमिष्याभि गृहीत्वा वो विहायसा

prabodhayaitānsaṃsuptānmātaraṃ ca parantapa |
sarvāneva gamiṣyābhi gṛhītvā vo vihāyasā

मा भैस्त्वं पृथुसुश्रोणि नैष कश्चिन्मयि स्थिते ।
अहमेनं हनिष्यामि पश्यन्त्यास्ते सुमध्यमे

mā bhaistvaṃ pṛthusuśroṇi naiṣa kaścinmayi sthite |
ahamenaṃ haniṣyāmi paśyantyāste sumadhyame

नायं प्रतिबलो भीरु राक्षसापसदो मम ।
सोढुं युधि परिस्पन्दमथवा सर्वराक्षसाः

nāyaṃ pratibalo bhīru rākṣasāpasado mama |
soḍhuṃ yudhi parispandamathavā sarvarākṣasāḥ

पश्य बाहू सुवृत्तौ मे हस्तिहस्तनिभाविमौ ।
ऊरू परिघसङ्काशौ संहतं चाप्युरो महत्

paśya bāhū suvṛttau me hastihastanibhāvimau |
ūrū parighasaṅkāśau saṃhataṃ cāpyuro mahat

विक्रमं मे यथेन्द्रस्य साऽद्य द्रक्ष्यसि शोभने ।
माऽवमंस्थाः पृथुश्रोणि मत्वा मामिह मानुषम्

vikramaṃ me yathendrasya sā'dya drakṣyasi śobhane |
mā'vamaṃsthāḥ pṛthuśroṇi matvā māmiha mānuṣam

नावमन्ये नरव्याघ्र त्वामहं देवरूपिणम् ।
दृष्टप्रभावस्तु मया मानुषेष्वेव राक्षसः

nāvamanye naravyāghra tvāmahaṃ devarūpiṇam |
dṛṣṭaprabhāvastu mayā mānuṣeṣveva rākṣasaḥ

तथा संजल्पतस्तस्य भीमसेनस्य भारत ।
वाचः शुश्राव ताः क्रुद्धो राक्षसः पुरुषादकः

tathā saṃjalpatastasya bhīmasenasya bhārata |
vācaḥ śuśrāva tāḥ kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ

अवेक्षमाणस्तस्याश्च हिडिम्बो मानुषं वपुः ।
स्रग्दामपूरितशिखां समग्रेन्दुनिभाननाम्

avekṣamāṇastasyāśca hiḍimbo mānuṣaṃ vapuḥ |
sragdāmapūritaśikhāṃ samagrendunibhānanām

सुभ्रूनासाक्षिकेशान्तां सुकुमारनखत्वचम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तां सुसूक्ष्माम्बरधारिणीम्

subhrūnāsākṣikeśāntāṃ sukumāranakhatvacam |
sarvābharaṇasaṃyuktāṃ susūkṣmāmbaradhāriṇīm

तां तथा मानुषं रूपं बिभ्रतीं सुमनोहरम् ।
पुंस्कामां शङ्कमानश्च चुक्रोध पुरुषादकः

tāṃ tathā mānuṣaṃ rūpaṃ bibhratīṃ sumanoharam |
puṃskāmāṃ śaṅkamānaśca cukrodha puruṣādakaḥ

संक्रुद्धो राक्षसस्तस्या भगिन्याः कुरुसत्तम ।
उत्फाल्य विपुले नेत्रे ततस्तामिदमब्रवीत्

saṃkruddho rākṣasastasyā bhaginyāḥ kurusattama |
utphālya vipule netre tatastāmidamabravīt

को हि मे भोक्तुकामस्य विघ्नं चरति दुर्मतिः ।
न बिभेषि हिडिम्बे किं मत्कोपाद्विप्रमोहिता

ko hi me bhoktukāmasya vighnaṃ carati durmatiḥ |
na bibheṣi hiḍimbe kiṃ matkopādvipramohitā

धिक्त्वामसति पुंस्कामे मम विप्रियकारिणि ।
पूर्वेषां राक्षसेन्द्राणां सर्वेषामयशस्करि

dhiktvāmasati puṃskāme mama vipriyakāriṇi |
pūrveṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ sarveṣāmayaśaskari

यानिमानाश्रिताऽकार्षीर्विप्रियं समुहन्मम ।
एष तानद्य वै सर्वान्हनिष्यामि त्वया सह

yānimānāśritā'kārṣīrvipriyaṃ samuhanmama |
eṣa tānadya vai sarvānhaniṣyāmi tvayā saha

एवमुक्त्वा हिडिम्बां स हिडिम्बो लोहितेक्षणः ।
वधायाभिपपातैनान्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्

evamuktvā hiḍimbāṃ sa hiḍimbo lohitekṣaṇaḥ |
vadhāyābhipapātaināndantairdantānupaspṛśan

गर्जन्तमेवं विजने भीमसेनोऽभिवीक्ष्य तम् ।
रक्षन्प्रबोधं भ्रातॄणां मातुश्च परवीरहा

garjantamevaṃ vijane bhīmaseno'bhivīkṣya tam |
rakṣanprabodhaṃ bhrātṝṇāṃ mātuśca paravīrahā

तमापतान्तं संप्रेक्ष्य भीमः प्रहरतां वरः ।
भर्त्सयामास तेजस्वी तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

tamāpatāntaṃ saṃprekṣya bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
bhartsayāmāsa tejasvī tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

भीमसेनस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं प्रहसन्निव ।
भगिनीं प्रति सङ्क्रुद्धमिदं वचनमब्रवीत्

bhīmasenastu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ prahasanniva |
bhaginīṃ prati saṅkruddhamidaṃ vacanamabravīt

किं ते हिडिम्ब एतैर्वा सुखसुप्तैः प्रबोधितैः ।
मामासादय दुर्बुद्धे तरसा त्वं नराशन

kiṃ te hiḍimba etairvā sukhasuptaiḥ prabodhitaiḥ |
māmāsādaya durbuddhe tarasā tvaṃ narāśana

मय्येव प्रहरैहि त्वं न स्त्रियं हन्तुमर्हसि ।
विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति

mayyeva praharaihi tvaṃ na striyaṃ hantumarhasi |
viśeṣato'napakṛte pareṇāpakṛte sati

न हीयं स्ववशा बाला कामयत्यद्य मामिह ।
चोदितैषा ह्यनङ्गेन शरीरान्तरचारिणा

na hīyaṃ svavaśā bālā kāmayatyadya māmiha |
coditaiṣā hyanaṅgena śarīrāntaracāriṇā

भगिनी तव दुर्वृत्त रक्षसां वै यशोहर ।
त्वन्नियोगेन चैवेयं रूपं मम समीक्ष्य च

bhaginī tava durvṛtta rakṣasāṃ vai yaśohara |
tvanniyogena caiveyaṃ rūpaṃ mama samīkṣya ca

कामयत्यद्य मां भीरुस्तव नैषापराध्यति ।
अनङ्गेन कृते दोषे नेमां गर्हितुमर्हसि

kāmayatyadya māṃ bhīrustava naiṣāparādhyati |
anaṅgena kṛte doṣe nemāṃ garhitumarhasi

मयि तिष्ठति दुष्टात्मन्न स्त्रियं हन्तुमर्हसि ।
संगच्छस्व मया सार्धमेकेनैको नराशन

mayi tiṣṭhati duṣṭātmanna striyaṃ hantumarhasi |
saṃgacchasva mayā sārdhamekenaiko narāśana

अहमेको गमिष्यामि त्वामद्य यमसादनम् ।
अद्य मद्बलनिष्पिष्टं शिरो राक्षस दीर्यताम् ।
कुञ्जरस्येव पादेन विनिष्पिष्टं बलीयसाः

ahameko gamiṣyāmi tvāmadya yamasādanam |
adya madbalaniṣpiṣṭaṃ śiro rākṣasa dīryatām |
kuñjarasyeva pādena viniṣpiṣṭaṃ balīyasāḥ

अद्य गात्राणि ते कङ्काः श्येना गोमायवस्तथा ।
कर्षन्तु भुवि संहृष्टा निहतस्य मया मृधे

adya gātrāṇi te kaṅkāḥ śyenā gomāyavastathā |
karṣantu bhuvi saṃhṛṣṭā nihatasya mayā mṛdhe

क्षणेनाद्य करिष्येऽहमिदं वनमराक्षसम् ।
पुरा यद्दूषितं नित्यं त्वया भक्षयता नरान्

kṣaṇenādya kariṣye'hamidaṃ vanamarākṣasam |
purā yaddūṣitaṃ nityaṃ tvayā bhakṣayatā narān

अद्य त्वां भगिनी रक्षः कृष्यमाणं मयाऽसकृत् ।
द्रक्ष्यत्यद्रिप्रतीकाशं सिंहेनेव महाद्विपम्

adya tvāṃ bhaginī rakṣaḥ kṛṣyamāṇaṃ mayā'sakṛt |
drakṣyatyadripratīkāśaṃ siṃheneva mahādvipam

निराबाधास्त्वयि हते मया राक्षसपांसन ।
वनमेतच्चरिष्यन्ति पुरुषा वनचारिणः

nirābādhāstvayi hate mayā rākṣasapāṃsana |
vanametaccariṣyanti puruṣā vanacāriṇaḥ

गर्जितेन वृथा किं ते कत्थितेन च मानुष ।
कृत्वैतत्कर्मणा सर्वं कत्थेया मा चिरं कृथाः

garjitena vṛthā kiṃ te katthitena ca mānuṣa |
kṛtvaitatkarmaṇā sarvaṃ kattheyā mā ciraṃ kṛthāḥ

बलिनं मन्यसे यच्चाप्यात्मानं सपराक्रमम् ।
ज्ञास्यस्यद्य समागम्य मयात्मानं बलाधिकम्

balinaṃ manyase yaccāpyātmānaṃ saparākramam |
jñāsyasyadya samāgamya mayātmānaṃ balādhikam

न तावदेतान्हिंसिष्ये स्वपन्त्वेते यथासुखम् ।
एष त्वामेव दुर्बुद्धे निहन्म्यद्याप्रियंवदम्

na tāvadetānhiṃsiṣye svapantvete yathāsukham |
eṣa tvāmeva durbuddhe nihanmyadyāpriyaṃvadam

पीत्वा तवासृग्गात्रेभ्यस्ततः पश्चादिमानपि ।
हनिष्यामि ततः पश्चादिमां विप्रियकारिणीम्

pītvā tavāsṛggātrebhyastataḥ paścādimānapi |
haniṣyāmi tataḥ paścādimāṃ vipriyakāriṇīm

एवमुक्त्वा ततो बाहुं प्रगृह्य पुरुषादकः ।
अभ्यद्रवत संक्रुद्धो भीमसेनमरिन्दमम्

evamuktvā tato bāhuṃ pragṛhya puruṣādakaḥ |
abhyadravata saṃkruddho bhīmasenamarindamam

तस्याभिद्रवतस्तूर्णं भीमो भीमपराक्रमः ।
वेगेन प्रहितं बाहुं निजग्राह हसन्निव

tasyābhidravatastūrṇaṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ |
vegena prahitaṃ bāhuṃ nijagrāha hasanniva

निगृह्य तं बलाद्भीमो विस्फुरन्तं चकर्ष ह ।
तस्माद्देशाद्धनूंष्यष्टौ सिंहः क्षुद्रमृगं यथा

nigṛhya taṃ balādbhīmo visphurantaṃ cakarṣa ha |
tasmāddeśāddhanūṃṣyaṣṭau siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā

ततः स राक्षसः क्रुद्धः पाण्डवेन बलार्दितः ।
भीमसेनं समालिङ्ग्य व्यनदद्भैरवं रवम्

tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ pāṇḍavena balārditaḥ |
bhīmasenaṃ samāliṅgya vyanadadbhairavaṃ ravam

पुनर्भीमो बलादेनं विचकर्ष महाबलः ।
मा शब्दः सुखसुप्तानां भ्रातॄणां मे भवेदिति

punarbhīmo balādenaṃ vicakarṣa mahābalaḥ |
mā śabdaḥ sukhasuptānāṃ bhrātṝṇāṃ me bhavediti

हस्ते गृहीत्वा तद्रक्षो दूरमन्यत्र नीतवान् ।
पृच्छे गृहीत्वा तुण्डेन गरुडः पन्नगं यथा

haste gṛhītvā tadrakṣo dūramanyatra nītavān |
pṛcche gṛhītvā tuṇḍena garuḍaḥ pannagaṃ yathā

अन्योन्यं तौ समासाद्य विचकर्षतुरोजसा ।
हिडिम्बो भीमसेनश्च विक्रमं चक्रतुः परम्

anyonyaṃ tau samāsādya vicakarṣaturojasā |
hiḍimbo bhīmasenaśca vikramaṃ cakratuḥ param

बभञ्जतुस्तदा वृक्षाँल्लताश्चाकर्षतुस्तदा ।
मत्ताविव चं संरब्धौ वारणौ षष्टिहायनौ

babhañjatustadā vṛkṣām̐llatāścākarṣatustadā |
mattāviva caṃ saṃrabdhau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau

पादपानुद्धरन्तौ तावूरुवेगेन वेगितौ ।
स्फोटयन्तौ लताजालान्यूरुभ्यां गृह्य सर्वशः

pādapānuddharantau tāvūruvegena vegitau |
sphoṭayantau latājālānyūrubhyāṃ gṛhya sarvaśaḥ

वित्रासयन्तौ तौ शब्दैः सर्वतो मृगपक्षिणः ।
बलेन बलिनौ मत्तावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ

vitrāsayantau tau śabdaiḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ |
balena balinau mattāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau

भीमराक्षसयोर्युद्धं तदाऽवर्तत दारुणम् ।
पुरा देवासुरे युद्धे वृत्रवासवयोरिव

bhīmarākṣasayoryuddhaṃ tadā'vartata dāruṇam |
purā devāsure yuddhe vṛtravāsavayoriva

भङूक्त्वा वृक्षान्महाशाखांस्ताडयामासतुः क्रुधा ।
सालतालतमालाम्रवटार्जुनविभीतकान्

bhaṅūktvā vṛkṣānmahāśākhāṃstāḍayāmāsatuḥ krudhā |
sālatālatamālāmravaṭārjunavibhītakān

न्यग्रोधप्लक्षखर्जूरपनसानश्मकण्टकान् ।
एतानन्यान्महावृक्षानुत्खाय तरसाऽखिलान्

nyagrodhaplakṣakharjūrapanasānaśmakaṇṭakān |
etānanyānmahāvṛkṣānutkhāya tarasā'khilān

उत्क्षिप्यान्योन्यरोषेण ताडयामासतू रणे ।
यदाऽभवद्वनं सर्वं निर्वृक्षं वृक्षसङ्कुलम्

utkṣipyānyonyaroṣeṇa tāḍayāmāsatū raṇe |
yadā'bhavadvanaṃ sarvaṃ nirvṛkṣaṃ vṛkṣasaṅkulam

तदा शिलाश्च कुञ्जांश्च वृक्षान्कण्टकिनस्तथा ।
ततस्तौ गिरिशृङ्गाणि पर्वतांश्चाभ्रलेलिहान्

tadā śilāśca kuñjāṃśca vṛkṣānkaṇṭakinastathā |
tatastau giriśṛṅgāṇi parvatāṃścābhralelihān

शैलांश्च गण्डपाषाणानुत्खायादाय वैरिणौ ।
चिक्षेपतुरुपर्याजावन्योन्यं विजयेषिणौ

śailāṃśca gaṇḍapāṣāṇānutkhāyādāya vairiṇau |
cikṣepaturuparyājāvanyonyaṃ vijayeṣiṇau

तद्वनं परितः पञ्चयोजनं निर्महीरुहम् ।
निर्लतागुल्मपाषाणं निर्मृगं चक्रतुर्भृशम्

tadvanaṃ paritaḥ pañcayojanaṃ nirmahīruham |
nirlatāgulmapāṣāṇaṃ nirmṛgaṃ cakraturbhṛśam

तयोर्युद्धेन राजेन्द्र तद्वनं भीमरक्षसोः ।
मुहूर्तेनाभवत्कूमर्पृष्ठवच्छ्लक्ष्णमव्ययम्

tayoryuddhena rājendra tadvanaṃ bhīmarakṣasoḥ |
muhūrtenābhavatkūmarpṛṣṭhavacchlakṣṇamavyayam

ऊरुबाहुपरिक्लेशात्कर्षन्तावितरेतरम् ।
उत्कर्षन्तौ विकर्षन्तौ प्रकर्षन्तौ परस्परम्

ūrubāhuparikleśātkarṣantāvitaretaram |
utkarṣantau vikarṣantau prakarṣantau parasparam

तौ स्वनेन विना राजन्गर्जन्तौ च परस्परम् ।
पाषाणसंघट्टनिभैः प्रहारैरभिजघ्नतुः

tau svanena vinā rājangarjantau ca parasparam |
pāṣāṇasaṃghaṭṭanibhaiḥ prahārairabhijaghnatuḥ

अन्योन्यं च समालिङ्ग्य विकर्षन्तौ परस्परम् ।
बाहुयुद्धमभूद्धोरं बलिवासवयोरिव ।
युद्धसंरम्भनिर्गच्छत्फूत्काररवनिस्वनम्

anyonyaṃ ca samāliṅgya vikarṣantau parasparam |
bāhuyuddhamabhūddhoraṃ balivāsavayoriva |
yuddhasaṃrambhanirgacchatphūtkāraravanisvanam

तयोः शब्देन महता विबुद्धास्ते नरर्षभाः ।
सह मात्रा च ददृशुर्हिडिम्बामग्रतःस्थिताम्

tayoḥ śabdena mahatā vibuddhāste nararṣabhāḥ |
saha mātrā ca dadṛśurhiḍimbāmagrataḥsthitām