अध्याय 164: हिडिम्बा भीम पर मोहित होती है

तत्र तेषु शयानेषु हिडिम्बो नाम राक्षसः ।
अविदूरे वनात्तस्माच्छालवृक्षं समाश्रितः

tatra teṣu śayāneṣu hiḍimbo nāma rākṣasaḥ |
avidūre vanāttasmācchālavṛkṣaṃ samāśritaḥ

क्रूरो मानुषमांसादो महावीर्यपराक्रमः ।
प्रावृड्जलधरश्यामः पिङ्गाक्षो दारुणाकृतिः

krūro mānuṣamāṃsādo mahāvīryaparākramaḥ |
prāvṛḍjaladharaśyāmaḥ piṅgākṣo dāruṇākṛtiḥ

दष्ट्राकरालवदनः करालो भीमदर्शनः ।
लम्बस्फिग्लम्बजठरो रक्तश्मश्रुशिरोरुहः

daṣṭrākarālavadanaḥ karālo bhīmadarśanaḥ |
lambasphiglambajaṭharo raktaśmaśruśiroruhaḥ

महावृक्षगलस्कन्धः शङ्कर्णो विभीषणः ।
यदृच्छया तानपश्यत्पाण्डुपुत्रान्महारथान्

mahāvṛkṣagalaskandhaḥ śaṅkarṇo vibhīṣaṇaḥ |
yadṛcchayā tānapaśyatpāṇḍuputrānmahārathān

विरूपरूपः पिङ्गाक्षः करालो घोरदर्शनः ।
पिशितेप्सुः क्षुधार्तश्च जिघ्रन्गन्धं यदृच्छया

virūparūpaḥ piṅgākṣaḥ karālo ghoradarśanaḥ |
piśitepsuḥ kṣudhārtaśca jighrangandhaṃ yadṛcchayā

ऊर्ध्वाङ्गुलिः स कण्डूयन्धुन्वन्रूक्षाञ्शिरोरुहान् ।
जृम्भमाणो महावक्त्रः पुनःपुनरवेक्ष्य च

ūrdhvāṅguliḥ sa kaṇḍūyandhunvanrūkṣāñśiroruhān |
jṛmbhamāṇo mahāvaktraḥ punaḥpunaravekṣya ca

हृष्टो मानुषमांसस्य महाकायो महाबलः ।
आघ्राय मानुषं गन्धं भगिनीमिदमब्रवीत्

hṛṣṭo mānuṣamāṃsasya mahākāyo mahābalaḥ |
āghrāya mānuṣaṃ gandhaṃ bhaginīmidamabravīt

उपपन्नं चिरस्याद्य भक्ष्यं मम मनःप्रियम् ।
जिघ्रतः प्रस्रुता स्नेहाज्जिह्वा पर्येति मे मुखात्

upapannaṃ cirasyādya bhakṣyaṃ mama manaḥpriyam |
jighrataḥ prasrutā snehājjihvā paryeti me mukhāt

अष्टौ दंष्ट्राः सुतीक्ष्णाग्राश्चिरस्यापातदुःसहाः ।
देहेषु मज्जयिष्यामि स्निग्धेषु पिशितेषु च

aṣṭau daṃṣṭrāḥ sutīkṣṇāgrāścirasyāpātaduḥsahāḥ |
deheṣu majjayiṣyāmi snigdheṣu piśiteṣu ca

आक्रम्य मानुषं कण्ठमाच्छिद्य धमनीमपि ।
उष्णं नवं प्रपास्यामि फेनलिं रुधिरं बहु

ākramya mānuṣaṃ kaṇṭhamācchidya dhamanīmapi |
uṣṇaṃ navaṃ prapāsyāmi phenaliṃ rudhiraṃ bahu

गच्छ जानीहि के त्वेते शेरते वनमाश्रिताः ।
मानुषो बलवान्गन्धो घ्राणं तर्पयतीव मे

gaccha jānīhi ke tvete śerate vanamāśritāḥ |
mānuṣo balavāngandho ghrāṇaṃ tarpayatīva me

हत्वैतान्मानुषान्सर्वानानयस्व ममान्तिकम् ।
अस्मद्विषयसुप्तेभ्यो नैतेभ्यो भयमस्ति ते

hatvaitānmānuṣānsarvānānayasva mamāntikam |
asmadviṣayasuptebhyo naitebhyo bhayamasti te

एषामुत्कृत्य मांसानि मानुषाणां यथेष्टतः ।
भक्षयिष्याव सहितौ कुरु पूर्णं वचो मम

eṣāmutkṛtya māṃsāni mānuṣāṇāṃ yatheṣṭataḥ |
bhakṣayiṣyāva sahitau kuru pūrṇaṃ vaco mama

भक्षयित्वा च मांसानि मानुषाणां प्रकामतः ।
नृत्याव सहितावावां दत्ततालावनेकशः

bhakṣayitvā ca māṃsāni mānuṣāṇāṃ prakāmataḥ |
nṛtyāva sahitāvāvāṃ dattatālāvanekaśaḥ

एवमुक्ता हिडिम्बा तु हिडिम्बेन महावने ।
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणेव राक्षसी

evamuktā hiḍimbā tu hiḍimbena mahāvane |
bhrāturvacanamājñāya tvaramāṇeva rākṣasī

आप्लुत्याप्लुत्य च तरूनगच्छत्पाण्डवान्प्रति ।
जगाम तत्र यत्र स्म शेरते पाण्डवा वने

āplutyāplutya ca tarūnagacchatpāṇḍavānprati |
jagāma tatra yatra sma śerate pāṇḍavā vane

ददर्श तत्र सा गत्वा पाण्डवान्पृथया सह ।
शयानान्भीमसेनं च जाग्रतं त्वपराजितम्

dadarśa tatra sā gatvā pāṇḍavānpṛthayā saha |
śayānānbhīmasenaṃ ca jāgrataṃ tvaparājitam

उपास्यमानान्भीमेन रूपयौवनशालिनः ।
सुकुमारांश्च पार्थान्सा व्यायामेन च कर्शितान्

upāsyamānānbhīmena rūpayauvanaśālinaḥ |
sukumārāṃśca pārthānsā vyāyāmena ca karśitān

दुःखेन संप्रयुक्तांश्च सहज्येष्ठान्प्रमाथिनः ।
रौद्री सती राजपुत्रं दर्शनीयप्रदर्शनम्

duḥkhena saṃprayuktāṃśca sahajyeṣṭhānpramāthinaḥ |
raudrī satī rājaputraṃ darśanīyapradarśanam

दृष्ट्वैव भीमसेनं सा सालस्कन्धमिवोद्यतम् ।
राक्षसी कामयामास रूपेणाप्रतिमं भुवि

dṛṣṭvaiva bhīmasenaṃ sā sālaskandhamivodyatam |
rākṣasī kāmayāmāsa rūpeṇāpratimaṃ bhuvi

अन्तर्गतेन मनसा चिन्तयामास राक्षसी ।
अयं श्यामो महाबाहुः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः

antargatena manasā cintayāmāsa rākṣasī |
ayaṃ śyāmo mahābāhuḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ

कम्बुग्रीवः पुष्कराक्षो भर्ता युक्तो भवेन्मम ।
नाहं भ्रातृवचो जातु कुर्यां क्रूरमसांप्रतम्

kambugrīvaḥ puṣkarākṣo bhartā yukto bhavenmama |
nāhaṃ bhrātṛvaco jātu kuryāṃ krūramasāṃpratam

पतिस्नेहोऽतिबलवान्न तथा भ्रातृसौहृदम् ।
मुहूर्तमिव तृप्तिश्च भवेद्धातुर्ममैव च

patisneho'tibalavānna tathā bhrātṛsauhṛdam |
muhūrtamiva tṛptiśca bhaveddhāturmamaiva ca

हतैरेतैरहत्वा तु मोदिष्ये शाश्वतीः समाः ।
निश्चित्येत्थं हिडिम्बा सा भीमं दृष्ट्वा महाभुजं

hatairetairahatvā tu modiṣye śāśvatīḥ samāḥ |
niścityetthaṃ hiḍimbā sā bhīmaṃ dṛṣṭvā mahābhujaṃ

उत्सृज्य राक्षसं रूपं मानुषं रूपमास्थिता ।
सा कामरूपिणी रूपं कृत्वा मदनमोहिता

utsṛjya rākṣasaṃ rūpaṃ mānuṣaṃ rūpamāsthitā |
sā kāmarūpiṇī rūpaṃ kṛtvā madanamohitā

उपतस्थे महात्मानं भीमसेनमनिन्दिता ।
इङ्गिताकारकुशला सोपासर्पच्छनैः शनैः

upatasthe mahātmānaṃ bhīmasenamaninditā |
iṅgitākārakuśalā sopāsarpacchanaiḥ śanaiḥ

विनम्यमानेव लता दिव्याभरणभूषिता ।
शनैः शनैश्च तां भीमः समीपमुपसर्पतीम्

vinamyamāneva latā divyābharaṇabhūṣitā |
śanaiḥ śanaiśca tāṃ bhīmaḥ samīpamupasarpatīm

हर्षमाणां तदा पश्यत्तन्वीं पीनपयोधराम् ।
चन्द्राननां पद्मनेत्रां नीलकुञ्चितमूर्धजाम्

harṣamāṇāṃ tadā paśyattanvīṃ pīnapayodharām |
candrānanāṃ padmanetrāṃ nīlakuñcitamūrdhajām

कृष्णां सुपाण्डुरैर्दन्तैर्बिम्बोष्ठीं चारुदर्शनाम् ।
दृष्ट्वा तां रूपसंपन्नां भीमो विस्मयमागतः

kṛṣṇāṃ supāṇḍurairdantairbimboṣṭhīṃ cārudarśanām |
dṛṣṭvā tāṃ rūpasaṃpannāṃ bhīmo vismayamāgataḥ

उपचारगुणैर्युक्तां ललितैर्हाससंमितैः ।
समीपमुपसंप्राप्य भीमं साथ वरानता

upacāraguṇairyuktāṃ lalitairhāsasaṃmitaiḥ |
samīpamupasaṃprāpya bhīmaṃ sātha varānatā

वचो वचनवेलायां भीमं प्रोवाच भामिनी ।
लज्जया नम्यमानेव सर्वाभरणभूषिता

vaco vacanavelāyāṃ bhīmaṃ provāca bhāminī |
lajjayā namyamāneva sarvābharaṇabhūṣitā

स्मितपूर्वमिदं वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत् ।
कुतस्त्वमसि संप्राप्तः कश्चासि पुरुषर्षभ

smitapūrvamidaṃ vākyaṃ bhīmasenamathābravīt |
kutastvamasi saṃprāptaḥ kaścāsi puruṣarṣabha

क इमे शेरते चेह पुरुषा देवरूपिणः ।
केयं वै बृहती श्यामा सुकुमारी तवानघ

ka ime śerate ceha puruṣā devarūpiṇaḥ |
keyaṃ vai bṛhatī śyāmā sukumārī tavānagha

शेते वनमिदं प्राप्य विश्वस्ता स्वगृहे यथा ।
नेदं जानीथ गहनं वनं राक्षससेवितम्

śete vanamidaṃ prāpya viśvastā svagṛhe yathā |
nedaṃ jānītha gahanaṃ vanaṃ rākṣasasevitam

वसति ह्यत्र पापात्मा हिडिम्बो नाम राक्षसः

vasati hyatra pāpātmā hiḍimbo nāma rākṣasaḥ

तेनाहं प्रेषिता भ्रात्रा दुष्टभावेन रक्षसा ।
बिभक्षयिषता मांसं युष्माकममरोपमाः

tenāhaṃ preṣitā bhrātrā duṣṭabhāvena rakṣasā |
bibhakṣayiṣatā māṃsaṃ yuṣmākamamaropamāḥ

साऽहं त्वमभिसंप्रेक्ष्य देवगर्भसमप्रभम् ।
नान्यं भर्तारमिच्छामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

sā'haṃ tvamabhisaṃprekṣya devagarbhasamaprabham |
nānyaṃ bhartāramicchāmi satyametadbravīmi te

एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ युक्तं मयि समाचर ।
कामोपहतचित्तां हि भजमानां भजस्व माम्

etadvijñāya dharmajña yuktaṃ mayi samācara |
kāmopahatacittāṃ hi bhajamānāṃ bhajasva mām

त्रास्यामि त्वां महाबाहो राक्षसात्पुरुषादकात् ।
वत्स्यावो गिरिदुर्गेषु भर्ता भव ममानघ

trāsyāmi tvāṃ mahābāho rākṣasātpuruṣādakāt |
vatsyāvo giridurgeṣu bhartā bhava mamānagha

इच्छामि वीर भद्रं ते मा मे प्राणान्विहासिषः ।
त्वया ह्यहं परित्यक्ता न जीवेयमरिन्दम

icchāmi vīra bhadraṃ te mā me prāṇānvihāsiṣaḥ |
tvayā hyahaṃ parityaktā na jīveyamarindama

अन्तरिक्षचरी ह्यस्मि कामतो विचरामि च ।
अतुलामाप्नुहि प्रीतिं तत्र तत्र मया सह

antarikṣacarī hyasmi kāmato vicarāmi ca |
atulāmāpnuhi prītiṃ tatra tatra mayā saha

एष ज्येष्ठो मम भ्राता मान्यः परमको गुरुः ।
अनिविष्टो हि तन्नाहं परिविद्यां कथंचन

eṣa jyeṣṭho mama bhrātā mānyaḥ paramako guruḥ |
aniviṣṭo hi tannāhaṃ parividyāṃ kathaṃcana

मातरं भ्रातरं ज्येष्ठं कनिष्ठानपरानपि ।
परित्यजेत कोन्वद्य प्रभवन्निह राक्षसि

mātaraṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhānaparānapi |
parityajeta konvadya prabhavanniha rākṣasi

को हि सुप्तानिमान्भ्रातॄन्दत्त्वा राक्षसभोजनम् ।
मातरं च नरो गच्छेत्कामार्त इव मद्विधः

ko hi suptānimānbhrātṝndattvā rākṣasabhojanam |
mātaraṃ ca naro gacchetkāmārta iva madvidhaḥ

एकं त्वां मोक्षयिष्यामि सह मात्रा परन्तप ।
सोदरानुत्सृजैनांस्त्वमारोह जघनं मम

ekaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi saha mātrā parantapa |
sodarānutsṛjaināṃstvamāroha jaghanaṃ mama

नाहं जीवितुमाशंसे भ्रातॄनुत्सृज्य राक्षसि ।
यथाश्रद्धं व्रजैका हि विप्रियं मे प्रभाषसे

nāhaṃ jīvitumāśaṃse bhrātṝnutsṛjya rākṣasi |
yathāśraddhaṃ vrajaikā hi vipriyaṃ me prabhāṣase

यत्ते प्रियं तत्करिष्ये सर्वानेतान्प्रबोधय ।
मोक्षयिष्याम्यहं कामं राक्षसात्पुरुषादकात्

yatte priyaṃ tatkariṣye sarvānetānprabodhaya |
mokṣayiṣyāmyahaṃ kāmaṃ rākṣasātpuruṣādakāt

सुखसुप्तान्वने भ्रातॄन्मातरं चैव राक्षसि ।
न भयाद्बोधयिष्यामि भ्रातुस्तव दुरात्मनः

sukhasuptānvane bhrātṝnmātaraṃ caiva rākṣasi |
na bhayādbodhayiṣyāmi bhrātustava durātmanaḥ

न हि मे राक्षसा भीरु सोढुं शक्ताः पराक्रमम् ।
न मनुष्या न गन्धर्वा न यक्षाश्चारुलोचने

na hi me rākṣasā bhīru soḍhuṃ śaktāḥ parākramam |
na manuṣyā na gandharvā na yakṣāścārulocane

गच्छ वा तिष्ठ वा भद्रे यद्वा पीच्छसि तत्कुरु ।
तं वा प्रेषय तन्वङ्गि भ्रातरं पुरुषादकम्

gaccha vā tiṣṭha vā bhadre yadvā pīcchasi tatkuru |
taṃ vā preṣaya tanvaṅgi bhrātaraṃ puruṣādakam